پرومەتەي – ەجەلگى گرەك ميفولوگياسىنداعى الىپ-تيتان، قۇدايلاردىڭ وزبىرلىعىنان ادامداردى قورعاۋشى ءارى ولارعا وت سىيلاۋشى. ونىڭ ەسىمى گرەكشە «الدىن الا ويلاۋشى» نەمەسە «قامقورشى» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. ادامداردى جابايى كۇيدەن قۇتقارىپ، ولارعا ونەر، عىلىم مەن قولونەر ۇيرەنۋى ءۇشىن زەۆستىڭ رۇقساتىنسىز وليمپتەن وت ۇرلادى.
جانرلىق ەرەكشەلىگى گونزو جۋرناليستيكاعا جاقىن، بولعان ۋاقيعانى قاز-قالپىندا باياندايتىن بۇل اڭگىمە بۇدان ءۇش جىل بۇرىن جازىلعان. الدە قاشان ۇسىنباعانىمىز ادەپ ساقتاعان ءتۇرىمىز ەدى. سەبەبى: كەيىپكەرىمىز جوعارى لاۋازىمدى قىزمەتتە بولدى…
ء الحيسسا. 2007 جىلدىڭ كۇزى. الماتىدامىز. وشاعىمىزدىڭ وتى ولەۋسىرەپ سونۋگە شاق قالعان. بۇل الماتىمەن قوسا، وڭتۇستىكتەگى ءتورت وبلىسقا تۇگەل تونەگەن قاۋىپ ەدى. مىنا بەتىندە ءجۇز مىڭداعان شاڭىراقتىڭ جىلۋى قاتىپ قالار. ول دەگەنىڭىز اسا اۋىر اپات بولار ەدى.
وت تۋرالى، جىلۋ تۋرالى ويلاعان ءبىزدىڭ سانامىزدا سول كەزدە پرومەتەيدىڭ اتى اتالىپ، جارناماسى جاڭعىرعان.
— گاز قايدان كەلەدى؟
— وزبەكستاننان.
— نە بولدى؟
— ولار گازدى توقتاتتى.
— ۇكىمەت نە قاراپ وتىر.
— سويلەسىپ جاتىر.
رەسمي باق تىڭ اقپاراتى وسى شامالى. بيلىكتىڭ ايتۋىنشا: شىمكەنت، جامبىل جاقتاردا جەر استى ۇڭگىرلەرىنە ايداپ، ساقتاپ وتىرعان گاز قورىمىز بار”. ءاي قايدام، قازىردە الماتىڭىزدىڭ ءوزى دىردەكتەپ وتىر.
***
— بۇنداي قاۋىپ بولجانعان با؟
ء— يا، باقتىقوجا ىزمۇحامبەتوۆ بۇنى ءتورت جىل بۇرىن ايتقان. ول ەنەرگەتيكا جانە تابيعي رەسۋرستار ءمينيستىرى قىزمەتىنەن بوساتقانشا ءتورت جىل بويى تىنباي تابانداپ تالاپ ەتكەن.
ول ۇسىنعان جوبادا: «ەلىمىزدىڭ تۇستىگىندە تۇتاس حالقىمىزدىڭ تورتتەن ءبىرى تۇرادى. ەگەر قىس مەزگىلىندە وزبەكستان بىزگە گاز بەرۋىن توقتاتسا، وندا ول — ۇلكەن اپات اكەلەدى. سول سەبەپتى: وڭتۇستىك وبلىستاردى گاز يمپورتىنا تاۋەلدىلىكتەن بوساتۋىمىز كەرەك” دەگەن. ول عانا ەمەس، “سارىارقا” گاز قۇبىرى جوباسى دا، باقتىقوجانىڭ ۇسىنىسى بولاتىن.
ول “تەرىسكەيدەگى قىسى ۇزاق ولكەلەرگە، ونداعى اۋىلدارگا گاز كەلسە، حالىقتىڭ تۇرمىس ساپاسى جاقسارىپ، ىشكى كوشى - قون سايابىرلاپ، جالپى تۇراقتىلىققا تاماشا نەگىز بولار ەدى” دەگەن.
— 1000 تەكشە مەتىرىن بىزگە 38 دوللاردان ساتىپ وتىرعان وزبەكتەر بىزدەن باسقا الۋشى تابىلسا قۇبىردى ءبىر-اق كۇندە جابادى. سول ءۇشىن،— دەگەن باقتىقوجا سالاحاددينۇلى،— بارىنشا قىسقا ۋاقىتتا بەينەۋ، بوزاي، قىزىلوردا باعىتىندا قۇبىر تارتىپ، باتىستاعى وزىمىزدە بار وتىندى شىمكەنتكە جەتكىزۋىمىز كەرەك. ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىك — بۇل — ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك دەگەن سول كەزدەگى پرەزيدەنتكە 2004 جىلى.
بۇل —تۇجىرىمدى تۇسىنگەندەي بولعان مەملەكەت باسشىسى ۇكىمەت باستىعىنا باعدارلامانى مۇقيات زەرتتەۋدى جانە جوبالىق ەسەبىن جاساۋدى تاپسىردى.
ۇكىمەتكە دانيال احمەتوۆ ەندى عانا كەلگەن بولاتىن. مىنا جۇمىستى پرەزيدەنت تاپسىرعان سوڭ ول ەنەرگەتيكا ءمينىستىرىن شاقىرىپ الدى.
بيىك ءبىتىمدى اققۇبا جىگىتتىڭ باكەڭمەن اڭگىمەسى جاتىق قازاقشا ءوربىدى. ءمينيستردى ءبىراز تىڭداعان سوڭ، يدەيانى تولىق قۇپتايتىنىن ايتىپ، باتىستان وڭتۇستىككە تارتىلاتىن ديامەترى 1200 مم، ۇزىندىعى 1500 شاقىرىمدىق قۇبىر جەلىسى تۋرالى — وسىناۋ ءبىر سالماقتى جوبا تۋرالى قىزمەت باستالىپ ەدى. بۇل ورىندالسا قازاقستان تاريحىنداعى ءىرى ۇلتتىق جوبانىڭ ءبىرى بولماق.
باكەڭ رەسەيگە 60 دوللاردان ساتىلعان گازدىڭ ەسەبىنەن وزبەكستاننان 38 دوللارعا الىپ وڭتۇستىكتى جاۋىپ وتىرعان جاعداي ۋاقىتشا تىرلىك،— دەگەن. ول بيۋدجەتكە 22 دوللار پايدا اكەلەتىن ساۋدانىڭ ۇزاققا سوزىلمايتىنىن سوندا ايتقان. سەبەبى: تۇركىمەن گازىن قىتايعا تارتۋ تۋرالى اڭگىمە باستالىپ كەتكەن كەز ەدى. ول —“كوز الدىداعى پايدادان گورى، ۇزاق مەرزىمدىك قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىن ماڭىزدى ورىنعا قويۋ كەرەك” بارىنشا دالەلدەپ باققان.
***
ميللياردتاعان دوللارلىق مۇنداي ءىرى جوبانىڭ ورىندالۋىنا دەيىن كوپ ۋاقىت كەتەر ەدى.
ءۇش جىل وتە شىقتى. باقتىقوجا تابانداپ تالاپ ەتۋدى توقتاتقان جوق. ۇكىمەتتى جايلاعان جەمقورلىق، بيۋروكراتيا، بىلىكسىزدىك، نەمكەتتىلىك بارىنشا كەدەرگى بولدى. “سارىارقا” جوباسىن قويا تۇرعاندا، وڭتۇستىك باعىتتىڭ ءوزى مۇلدە جىلجىمادى.
وسىنىڭ بارىنەن الدىن-الا قاۋىپ العان مينيستر باقتىقوجا جوبانىڭ ورىندالماي قالۋى مۇمكىن ەكەنىن بولجاپ، وزبەكتەردىڭ قولىمەن ارەكەت ەتۋدى باستاپ، كەتتى.
ونىڭ ءساتى بىلاي كەلدى. وزبەك جاعىنداعى ەنەرگەتيكاعا، ونىڭ ىشىندە گازترانسقا جاۋاپتى باسشى باقتىقوجانىڭ بايىرعى دوسى، كۋرستاسى بولاتىن. ۋفاداعى ۋنيۆەرسيتەتتە بىرگە وقىپ، قاتار بىتىرگەن جىگىت ەدى.
—دوسىم،— دەدى كەلەسى ءبىر گاز كەلىسىمىنە بايلانىستى ەكى ەل دەلەگاتسياسىنىڭ كەزدەسۋىندە،— ءسىز بەن ءبىزدىڭ ۇكىمەتتەر اراسىندا بايلانىستى سۋىتاتىن ءبىر سەبەپ بولسا، ول وسى گاز جانە سۋدان تۋىندايدى. ءبىز گازگە بايلانىستى ءۇش جىلدىق كەلىسىم-شارت بەكىتەيىك، — دەگەن.
اڭگىمە استاناداعى مەيرامحانانىڭ كەڭ زالىندا، جۇرتتان وقشاۋ وتىرعان ەكى مينيستر اراسىندا بولعان. ولار وتىرعان كرەسلونىڭ جانىنداعى جۋرنال ۇستەلىنە تاقاۋ كەلگەن ەلپەك كومەكشى شوقىردىڭ سۇبەسى مەن قارا ۋىلدىرىق جانە ساندەپ قيىلعان قازى مەن نان قويىپ كەتتى. ول كەلىپ-كەتكەشە ءسال ەڭكەيىپ، ءۇنسىز قالعان وزبەك دوسى باكەڭنىڭ جۇزىنە كوزىنىڭ ۇستىمەن سۇراۋلى قاراپ وتىردى دا باسەڭ داۋىسپەن.
ء —ۇش جىلدا نارىقتا نە بولادى؟
قازاق ءمينيسترى ارىپتەسىنىڭ كوزىنە قاراپ، قالىڭ قاسىن ءسال كوتەرىپ، ەرنىن جىمىرى. ءۇنسىز قالدى.
— گازعا بايلانىستى اڭگىمە شىقسا نە بولادى،— دەدى.
باقتىقوجا تاعى ءۇنسىز كوز قاراسپەن قالدى. وزبەك ويلى جىميىپ، باقتىقوجانىڭ ويىن ءدوپ تانىپ تۇرعاندۆي ءسوز جالعادى:
— ونداي اڭگىمە شىقسا، بەينەۋ-شىمكەنت قۇبىرى تەزىرەك تارتىلادى…
مىرس ەتە قالعان ول، “مايلى، بيزگا ھام زارارى بولماس” دەپ ءوزى وزىنە كۇبىرلەپ، سيرەپ قالعان توبە شاشىن الاقانىمەن ارتىنا سىلادى. ول كرەسلوعا ءسال شالقايدى دا، مۇز سالىنعان ءمودىر ىدىستاعى قارا ءشاي تۇستەس قىشقىل سۋسىندى ءسال شايقاپ، ءدامىن تاتىپ، تامسانىپ قويدى، ماي مەن قارا ۋىلدىرىق قاتار جاعىلعان قارا ناندى تىسكە باستى.
قازاق جاعى الدىن-الا دايىنداعان وزبەك — قازاق گاز ەكسپورت-يمپورتتىنا بايلانىستى ءۇش جىلدىق كەلىسىم-شارت مەيرامحاناداعى جۋرنال ۇستەلىندە بەكىتىلىپ جاتتى.
***
باقتىقوجا بوسقا قاۋىپتەنبەگەن ەكەن. 2007-ءنىڭ قاتڭارىندا دانيال ۇكىمەتتەن كەتىپ، پرەمەرلىككە قازىر دە تۇرمەدە وتىرعان مۇرتتى كەلدى.
جاڭا ۇكىمەت: “ەمبى — شىمكەنت باعىتىنداعى قۇبىر جوباسى ميللياردتاعان دوللار قاراجاتقا تۇسەدى. ونىڭ ۇستىنە، يمپورتقا قىمبات كەتىپ جاتقان ەكسپورتتىق گازدى ىشكى نارىققا بۇرىپ، باعاسى ارزان وزبەك گازىنىڭ ورنىنا ايداۋ ءتيىمسىز جوبا” دەپ تاپتى. ءسويتىپ، ءتورت جىل جىر بولىپ، جوبالاپ، ەسەپتەپ ءبىتىپ، انە-مىنە باستالادى دەگەن جوبانى كۇن تارتىبىنەن الدى. جوبانى عانا ەمەس، ونى بارىنشا قورعاعان باقتىقوجانى دا مينيسترلىكتەن كەتىرىپ، ەنەرگەتيكاعا ءوز ادامدارىن قويدى.
***
وزبەكتەردىڭ گاز قۇبىرىن جابۋىنا سىلتاۋ بولعان وتكەن جىلى باقتىقوجانىڭ “يدەياسىمەن” جاسالعان (الگىندە ءبىز ايتقان) كەلىسىمشارت ەدى. وندا قازاق-وزبەك گاز يمپورت-ەكپورتىنا ءبىر باعامەن ءۇش جىلعا شارت جاساسقان بولاتىن. ەندى بۇگىن وزبەكتەر سول كەلىسىم-شارتتاعى باعانى كوتەرۋدى سۇراپ، شارتتى ءبىر جاقتى بۇزىپ، گاز قۇبىرىن جاۋىپ وتىر.
قازاق كەلىسپەيدى. وزبەكتەر وعان قوسا، قازاقتىڭ رەسەيگە گاز ەكسپورت باعاسىن 150% كوتەرگەنىن ايتىپ، ودان بەتەر تابانداپ تۇرعان. وڭتۇستىكتەگى ءتورت وبلىس قالتىراپ قاتايىن دەدى.
اقىرى مامىلەگە كەلدى، ويتپەسكە قازاقتىڭ قاۋقارى جوق ەدى. ايتپاقشى، رەسەيگە ەكسپورتتىق باعانىڭ 150 پروتسەنتكە كوتەرىلۋىنە دە باقتىقوجانىڭ ادام تاپپاس توسىن قيمىلى سەبەپ بولعان. قىزىق. ونى كەلەسى اڭگىمەدە ايتامىز.
PS.
ا) استاناداعى پرەزيدەنت اپپاراتىندا جانە ۇكىمەتتە شاقىرىلعان شۇعىل جينالىستار توتەنشە سيپاتپەن ءوتتى.
ءا) ءيا، سونىمەن 17 كۇنگە سوزىلعان گاز تەكەتىرەسىندە قازاق جاعى مامىلەگە كەلدى. باقتىقوجا بەكىتكەن ءۇش جىلدىق كەلىسىمشارتتى بۇزدى. باعانى رەتتەلدى.
ب) ءۇش كۇننەن سوڭ سول سول كەزدەگى پرەزيدەنتتىڭ “حالىققا جولداۋىندا: “وڭتۇستىكتى گازبەن قامتۋدى وزبەك گازىنە يمپورتتىق تاۋەلدىلىكتەن بوساتۋ باستى مىندەت — ول ءبىرىنشى كەزەكتە ورىندالادى” دەگەن تىركەستەر جالىندى پاپوسپەن ايتىلىپ جاتتى. سويتسەدە، كەيىن ترانسۇلتتىق سيپات العان ءىرى جوبانىڭ ورىندالۋىنا ءالى دە ءۇش جىل ۋاقىت كەرەك بولاتىن. ونداي باقىت جوبا اۆتورىنا ەمەس، كەلەسى مينيستر ساۋت مىڭباەۆ مىرزاعا بۇيىردى.
***
باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىم كەڭسەسىندە باقتىقوجا سالاحاددينۇلى وڭاشا ەدى. قاراكوك ءتۇستى كوستيۋمىن كرەسلو ارقالىعىنا جاۋىپ، ارلى-بەرلى ءبىراز ءجۇردى. 17 كۇن بويى تاباندىلىقپەن گاز قۇبىرىن جاۋىپ وتىرىپ العان بايىرعى كۋرستاس دوسىن ەسىنە الدى. استاناداعى وڭاشا سويلەسۋدەن كەيىن بۇلار كەزىكپەگەن. سەبەب: تاعى ءبىر اڭگىمەمىزدە ايتقان “نون گراتا”.
تۇركىمەن —قىتاي قۇبىرىنىڭ وتەتىن جولى تۋرالى ايتقان وزبەك پرەزيدەنتىنە ءۇزىلدى-كەسىلدى تويتارا جاۋاپ بەرىپ، “دورەكىلىك” تانىتقانى ءۇشىن كورشى ەل قازاق ءمينيسترى باقتىقوجا ىزمۇحامبەتوۆكە نون گراتا بەرگەن ەدى. ءسويتىپ، تاشكەنتتەگى ەسكى دوسقا بارار جول جابىلعان.
دوسىنا دەگەن ساعىنىشتى كوڭىل كۇيدەن ءسال سەرگىگەندە ىشكى بولمەدەگى توڭازىتقىشتى ەلەۋسىز عانا اشىپ، ءمولدىر ىدىسقا مۇز سالدى. ونىڭ ۇستىنە ءشاي تۇستەس سۋسىن قۇيىپ باياۋ عانا شايقاپ تۇردى.
ءبىر ساتتە ويلاعان ماقساتىنا اپارار ادال رۋح پەن ەڭبەك جانە جەتكەن مۇراتقا قاناعات سەزىمىن اقىنشا سەزىنىپ كوڭىلى تولقىپ، ولەڭ شاقىرىپ تۇردى.
ايتپاقشى، الگىندە دانيال كەنجەتايۇلى دا تەلەفون شالعان: “قۇتتىقتايمىن باكە،— دەدى ول،— بۇل سىزبەن ارىپتەس بولعان ۋاقىتتاعى بۇكىل ۇلتتىق دەڭگەيدە جەتكەن ءۇشىنشى ۇلكەن جەڭىسىمىز. ءسىز حالىقارالىق ماسشتابتاعى ءىرى كادرسىز،— دەگەن.
وڭتۇستىك ولكەلەردى وزبەك گازىنە تاۋەلدىلىكتەن بوساتىپ، ۇلتتىڭ ءوز وشاعىنا ءوز وتىن جەتكىزگەن; كەيىنگى 2019 جىلى استاناعا جەتكەن “سارىارقا” جوباسىنىڭ دا يەسى باقتىقوجا سالاحاددينۇلى ىزمۇحامبەتوۆ قازاق ءۇشىن اڭىز پرومەتەي ەمەس،ناعىز پرومەتەي.
ء تىپتى يتاليالىق ادجپ پەن بريتيچگازدەن قارجى الىپ، ورالدان بوكەيورداعا 600 شاقىرىم گاز تارتقىزعانى ءۇشىن اق ماقالانى مۇنداي تاقىرىپپەن جازۋعا بولار ەدى.
“ەل قامىن جەگەن ەرلەردىڭ
ءسوز بىلگەن جاندا قاقى بار” (ىعىلمان شورەكۇلى).
مەملەكەتشىل تۇلعالاردىڭ ەل قۋاتىن نىعايتۋ جولىنداعى ەڭبەگىن ناسيحاتتاۋ، سونداي بولۋعا تالپىناتىن ۇرپاق وسىرۋگە كەرەك.
باكە اعا تاياۋدا “ارداگەرلەردىڭ توراعاسى” مانداتىن تاپسىرىپ، تولىق قاندى زەينەت دەمالىسىنا جينالا باستاعانىن وقىدىم. قازاق ومىرىندە بار پرومەتەيگە دەنساۋلىق تىلەيمىن.
الماس احمەتبەكۇلى
