قازاقتىڭ ۇلى اقىنى، عۇلاما ويشىلى اباي قۇنانبايۇلى – XIX عاسىردىڭ پەرزەنتى دەسەك تە ونىڭ ءسوزى مەن يدەياcى ۋاقىت شەڭبەرىنە سىيمايدى. بۇگىنگى سمارتفونعا تەلمىرگەن، الەۋمەتتىك جەلىدە ءومىر سۇرەتىن قوعامنىڭ دا ءوز ابايى بار دەسەك قاتەلەسپەيمىز. اقىننىڭ ولەڭدەرى مەن قارا سوزدەرى ءححى عاسىردىڭ تسيفرلىق تاسقىنىندا اداسقان ادامعا دا جول سىلتەر شامشىراق ىسپەتتى.
بۇگىندە الەم جاساندى ينتەللەكت، نەيروجەلى، big data سەكىلدى ۇعىمدارعا سۇيەنەدى. ال اباي زامانىندا باستى «دەرەكتەر قورى» – ادامنىڭ جۇرەگى مەن ساناسى ەدى. مىسالى اباي «ادامزاتتىڭ ءبارىن ءسۇي، باۋىرىم دەپ» دەيدى. مۇنى جەلىدەگى الگوريتمدەردەن دە مىقتى كود دەسەك بولادى. ول – ادامگەرشىلىك كودى.
ءبىز اقپاراتى ميداي ساپىرىلىسقان تسيفرلىق داۋىردە ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز. تاۋلىگىنە قانشاما اقپارات ەستيمىز، جاڭالىق وقيمىز. وسىنداي تۇستا ابايدىڭ ء«سوز تۇزەلدى، تىڭداۋشى سەن دە تۇزەل» دەگەن ەسكەرتۋى اقپاراتتىق تاسقىن اراسىنان شىندىق پەن شىنايىلىقتى ايىرۋعا ۇندەيدى.
ال Instagram مەن TikTok – زاماناۋي اقىنداردىڭ مىنبەرى. مۇندا الەۋمەتتىك جەلى تۇتىنۋشىلارى لايك سانىنا، قارالىمعا تاۋەلدى. اباي بولسا، «وزىڭە سەن، ءوزىڭدى الىپ شىعار، ەڭبەگىڭ مەن اقىلىڭ ەكى جاقتاپ» دەپ، سىرتقى ماقتاۋدان گورى ىشكى ەڭبەكتى باعالاۋعا شاقىرادى.
سول سياقتى YouTube-تا ءبىر ساتتە ميلليونداعان پىكىر جازىلادى، بىراق ونىڭ ىشىندە ىزگىلىكتىڭ ءدانىن ىزدەپ تابۋ قيىن. ابايدىڭ «ەستىگەن نارسەنى ۇمىتپاستىققا ءتورت ءتۇرلى سەبەپ بار» دەپ باستالاتىن 7-ءشى قارا ءسوزىن وقىساڭىز، ول – ناعىز مەدياساۋاتتىڭ وقۋ قۇرالى.
ۇلى اقىننىڭ قارا سوزدەرىن بۇگىنگى تىلمەن سۋرەتتەسەك، تەرەڭ ويلى بلوگ-پوستتار دەۋگە بولادى. ءاربىر ءسوزى – وقىرمانعا باعىتتالعان جەكە «موتيۆاتسيالىق پودكاست». مىسالى، 38-ءشى قارا سوزىندەگى «تولىق ادام» ءىلىمى – قازىرگى كوۋچينگ پەن پسيحولوگياداعى «self-development» تۇجىرىمىنان كەم ەمەس.
ال ابايدىڭ «قالىڭ ەلىم، قازاعىم، قايران جۇرتىم» دەگەن مۇڭى بۇگىنگى گادجەتكە، الەۋمەتتىك جەلىگە تاۋەلدىلىك تۋرالى ما دەرسىز. سونداي-اق «عىلىم تاپپاي ماقتانبا» ولەڭىندەگى بەس اسىل ءىس – الەۋمەتتىك جەلىدەگى حايپ پەن بوس ماقتانعا قارسى ۆاكتسينانىڭ ءدال ءوزى.
راسىندا، اقپارات تاسقىنىندا اداسپاۋ ءۇشىن – ابايدىڭ ناقىلدارى فيلتر قىزمەتىن اتقارادى. مورالدىق باعدار ءۇشىن – «تولىق ادام» كونتسەپتسياسى ەتيكالىق كودەكس بولا الادى. مادەني يممۋنيتەت ءۇشىن – اباي ءتىلى مەن ويى ۇلتتىق بولمىس پەن جاھاندانۋ اراسىنداعى كوپىر.
ايشا اۋەسباي
