قازاقستاندا جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ كۇشىنە ەنۋى ەلدىڭ ساياسي جاڭعىرۋىنداعى ماڭىزدى كەزەڭ رەتىندە باعالانۋدا. نەگىزگى زاڭ مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋگە، قۇقىق ۇستەمدىگىن نىعايتۋعا جانە ۇزاق مەرزىمدى ينستيتۋتسيونالدىق رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋعا قۇقىقتىق نەگىز قالىپتاستىرادى. ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە، بۇل وزگەرىستەر قازاقستاننىڭ تۇراقتى ءارى باسەكەگە قابىلەتتى مەملەكەت رەتىندە دامۋىنا جاڭا سەرپىن بەرۋگە باعىتتالعان.
ساياساتتانۋشى ارداق مونتاەۆتىڭ ايتۋىنشا، كونستيتۋتسيانىڭ تيىمدىلىگى ونىڭ قابىلدانۋىمەن ەمەس، ءىس جۇزىندە ورىندالۋىمەن ولشەنەدى. ونىڭ پىكىرىنشە، زاڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ، مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋ، ادامي كاپيتالدى دامىتۋ جانە تۇراقتى ساياسي رەفورمالاردى كەزەڭ-كەزەڭىمەن ىسكە اسىرۋ قازاقستاننىڭ ىشكى تۇراقتىلىعىن نىعايتىپ قانا قويماي، حالىقارالىق ارەناداعى بەدەلى مەن ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعىن دا ارتتىرا تۇسەدى.
- بۇگىن قازاقستاندا اۋقىمدى ساياسي رەفورمالاردىڭ قورىتىندىسى بولعان جاڭا كونستيتۋتسيا رەسمي تۇردە كۇشىنە ەندى. ءسىزدىڭ ويىڭىزشا، بۇل تاريحي كەزەڭ قازاقستان مەملەكەتتىلىگىنىڭ ودان ءارى دامۋى ءۇشىن قانداي ماڭىزعا يە؟
- بۇل قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىن جاڭا ساپالىق دەڭگەيگە كوتەرۋگە باعىتتالعان ماڭىزدى تاريحي كەزەڭ. كونستيتۋتسيا – كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ قۇقىقتىق ىرگەتاسى. سوندىقتان ونىڭ جاڭارۋى قوعامنىڭ جاڭا سۇرانىستارىنا جاۋاپ بەرەتىن ساياسي جانە قۇقىقتىق جۇيەنى قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. جاڭا كونستيتۋتسيا مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتىپ، ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدىڭ ءتيىمدى تەتىكتەرىن جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان.
تاجىريبەگە سۇيەنسەك، كوپتەگەن مەملەكەتتەر دامۋ كەزەڭىندە كونستيتۋتسيالىق رەفورمالار ارقىلى باسقارۋ جۇيەسىن جاڭعىرتىپ، ەكونوميكالىق جانە ساياسي تۇراقتىلىققا قول جەتكىزگەن. قازاقستان دا وسى جولدى تاڭداپ وتىر. بۇل ەلىمىزدىڭ ۇزاق مەرزىمدى تۇراقتى دامۋىنا، مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردىڭ تيىمدىلىگىنە جانە قوعامنىڭ مەملەكەتكە دەگەن سەنىمىنىڭ ارتۋىنا نەگىز بولادى.
- پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ ادىلەتتى قازاقستاندى قۇرۋدىڭ نەگىزىنە اينالۋى ءتيىس ەكەنىن بىرنەشە رەت اتاپ ءوتتى. كونستيتۋتسيالىق رەفورمانىڭ تەك قۇقىقتىق قۇجات قانا ەمەس، مەملەكەتتىڭ ۇزاق مەرزىمدى دامۋ ستراتەگياسىنا اينالۋى قانشالىقتى ماڭىزدى؟
- بۇل وتە ماڭىزدى. سەبەبى كونستيتۋتسيا تەك زاڭدار جيىنتىعى ەمەس، ەلدىڭ بولاشاق دامۋ باعىتىن ايقىندايتىن ستراتەگيالىق قۇجات بولۋى ءتيىس. ەگەر كونستيتۋتسيادا بەكىتىلگەن قاعيداتتار كۇندەلىكتى مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ نەگىزىنە اينالسا، وندا رەفورمالار جۇيەلى ءارى ساباقتاستىقپەن جۇزەگە اسادى.
ادىلەتتى قازاقستان يدەياسىنىڭ ءمانى – زاڭنىڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ، ازاماتتاردىڭ مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتۋ جانە مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ اشىقتىعىن ارتتىرۋ. مۇنداي قۇندىلىقتار قوعامنىڭ بارلىق سالاسىنا ەنگىزىلگەن كەزدە عانا ناقتى ناتيجە بەرەدى. مىسالى، مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتۋ ساپاسىنىڭ ارتۋى، ازاماتتاردىڭ شەشىم قابىلداۋ ۇدەرىسىنە بەلسەندى قاتىسۋى جانە مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ەسەپتىلىگىنىڭ كۇشەيۋى – وسى ستراتەگيالىق باعىتتىڭ ناقتى كورىنىستەرى.
- پارلامەنت الدىندا سويلەگەن سوزىندە پرەزيدەنت جاڭا كونستيتۋتسيادا زاڭ ۇستەمدىگىنە، ادامي كاپيتالدى دامىتۋعا، عىلىمعا، بىلىمگە، يننوۆاتسيالارعا، تسيفرلاندىرۋعا جانە الەۋمەتتىك مەملەكەت قۇرۋعا ەرەكشە ءمان بەرىلگەنىن اتاپ ءوتتى. ءسىزدىڭ ويىڭىزشا، مۇنداي باسىمدىقتار قازىرگى الەمدىك مەملەكەتتىك دامۋ ۇردىستەرىنە قانشالىقتى سايكەس كەلەدى؟
- بۇل باسىمدىقتار قازىرگى جاھاندىق دامۋ ۇردىستەرىمەن تولىق ۇندەسەدى. XXI عاسىردا ەلدەردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگى تابيعي رەسۋرستارمەن ەمەس، ەڭ الدىمەن ادامي كاپيتالدىڭ ساپاسىمەن، ءبىلىم دەڭگەيىمەن جانە يننوۆاتسيالىق الەۋەتىمەن ولشەنەدى.
مىسالى، سينگاپۋر، وڭتۇستىك كورەيا جانە فينليانديا سياقتى مەملەكەتتەر بىلىمگە، عىلىمعا جانە تسيفرلىق تەحنولوگيالارعا باسىمدىق بەرۋ ارقىلى جوعارى ەكونوميكالىق ناتيجەلەرگە قول جەتكىزدى. قازاقستان دا وسى باعىتتى ۇستانا وتىرىپ، ادامي كاپيتالدى دامىتۋعا، تسيفرلىق ەكونوميكانى قالىپتاستىرۋعا جانە عىلىمعا ينۆەستيتسيا سالۋعا ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ كەلەدى.
زاڭ ۇستەمدىگى مەن ءتيىمدى مەملەكەتتىك ينستيتۋتتار بۇل ۇدەرىستەردىڭ تۇراقتى دامۋىنا جاعداي جاسايدى. سوندىقتان جاڭا كونستيتۋتسيادا وسى باعىتتاردىڭ باسىمدىق رەتىندە بەلگىلەنۋى – الەمدىك تاجىريبەگە ساي قابىلدانعان ستراتەگيالىق شەشىم.
- پرەزيدەنت رەفورمالاردىڭ نەگىزگى ناتيجەلەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ جاڭا ارحيتەكتۋراسىنىڭ قالىپتاسۋىن جانە ەلدەگى تەرەڭ ينستيتۋتسيونالدىق جاڭعىرۋدىڭ باستالۋىن اتادى. وسىنداي اۋقىمدى وزگەرىستەردى جۇزەگە اسىرۋدا جانە ولاردىڭ ۇزاق مەرزىمدى تيىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋدە ساياسي كوشباسشىلىقتىڭ ءرولى قانشالىقتى ماڭىزدى؟
- كەز كەلگەن اۋقىمدى رەفورمانىڭ تابىستى بولۋى ساياسي ەرىك-جىگەرگە جانە كوشباسشىلىققا تىكەلەي بايلانىستى. ويتكەنى رەفورمالاردى باستاۋ عانا ەمەس، ولاردى جۇيەلى تۇردە جۇزەگە اسىرىپ، ساباقتاستىعىن ساقتاۋ دا اسا ماڭىزدى.
ساياسي كوشباسشىلىق قوعامدى ورتاق ماقساتقا جۇمىلدىرىپ، مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردىڭ ۇيلەسىمدى جۇمىس ىستەۋىنە ىقپال ەتەدى. سونىمەن قاتار رەفورمالاردىڭ ناتيجەسىن تۇراقتى باقىلاپ، قاجەت بولعان جاعدايدا ولاردى زامان تالابىنا بەيىمدەۋ دە كوشباسشىلىقتىڭ ماڭىزدى مىندەتى.
الەمدىك تاجىريبەدە ينستيتۋتسيونالدىق رەفورمالاردى دايەكتى جۇزەگە اسىرعان مەملەكەتتەر ۇزاق مەرزىمدى تۇراقتىلىق پەن ەكونوميكالىق وسىمگە قول جەتكىزگەن. قازاقستان ءۇشىن دە رەفورمالاردىڭ كەزەڭ-كەزەڭىمەن جالعاسۋى مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرىپ، ازاماتتاردىڭ مەملەكەتكە دەگەن سەنىمىن نىعايتادى.
- جاڭا كونستيتۋتسيادا ۇلتتىق بىرلىك، قوعامدىق كەلىسىم، زاڭ ۇستەمدىگىن قۇرمەتتەۋ، ادامي كاپيتالدى، عىلىم مەن يننوۆاتسيالاردى دامىتۋ سياقتى قۇندىلىقتار بەكىتىلگەن. ءسىزدىڭ ويىڭىزشا، كونستيتۋتسيانىڭ مەملەكەتتىك بيلىك جۇيەسىن ايقىنداپ قانا قويماي، ۇزاق مەرزىمدى ۇلتتىق قۇندىلىقتار مەن دامۋ باسىمدىقتارىن بەكىتۋى قانشالىقتى ماڭىزدى؟
- كونستيتۋتسيا مەملەكەتتىڭ قۇقىقتىق نەگىزى عانا ەمەس، ونىڭ قۇندىلىقتىق باعدارىنىڭ دا ايقىن كورىنىسى بولۋى ءتيىس. ۇلتتىق بىرلىك، قوعامدىق كەلىسىم جانە زاڭ ۇستەمدىگى سياقتى قاعيداتتار قوعامنىڭ تۇراقتى دامۋىنىڭ نەگىزگى تىرەگى سانالادى.
سونىمەن قاتار ادامي كاپيتالعا، عىلىم مەن يننوۆاتسياعا باسىمدىق بەرۋ قازاقستاننىڭ ۇزاق مەرزىمدى دامۋ مودەلىن ايقىندايدى. بۇل قۇندىلىقتار مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ ساباقتاستىعىن قامتاماسىز ەتىپ، بولاشاق ۇرپاقتىڭ باسەكەگە قابىلەتتى بولۋىنا جاعداي جاسايدى.
الەمدىك تاجىريبە كورسەتكەندەي، ورتاق ۇلتتىق قۇندىلىقتارعا سۇيەنگەن مەملەكەتتەر ىشكى تۇراقتىلىقتى ساقتاپ، حالىقارالىق ارەنادا دا سەنىمدى ارىپتەس رەتىندە تانىلادى. سوندىقتان كونستيتۋتسيادا وسىنداي باسىمدىقتاردىڭ بەكىتىلۋى ەلىمىزدىڭ تۇراقتى دامۋىنا قىزمەت ەتەدى.
- ەگەر جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ كۇشىنە ەنۋى قازاقستان دامۋىنىڭ جاڭا كەزەڭىنىڭ باستالۋىن بىلدىرسە، ءسىزدىڭ ويىڭىزشا، الداعى جىلدارى قانداي ساياسي، ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك وزگەرىستەردىڭ ورىن الۋى ىقتيمال؟
- الداعى جىلدارى ساياسي سالادا مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردىڭ تيىمدىلىگى مەن اشىقتىعىنىڭ ارتۋىن، ازاماتتاردىڭ قوعامدىق-ساياسي ۇدەرىستەرگە بەلسەندى قاتىسۋىن جانە مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ ساپاسىنىڭ جاقسارۋىن كۇتۋگە بولادى. بۇل قوعام مەن مەملەكەت اراسىنداعى ءوزارا سەنىمدى نىعايتادى.
ەكونوميكالىق تۇرعىدان قۇقىقتىق تۇراقتىلىقتىڭ كۇشەيۋى ينۆەستيتسيالىق احۋالدى جاقسارتىپ، جاڭا وندىرىستەردىڭ اشىلۋىنا، كاسىپكەرلىكتىڭ دامۋىنا جانە ەكونوميكانى ارتاراپتاندىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ينۆەستورلار ءۇشىن ەڭ ماڭىزدى فاكتورلاردىڭ ءبىرى – بولجامدى ءارى تۇراقتى قۇقىقتىق ورتا، ال كونستيتۋتسيالىق رەفورمالار وسى باعىتتاعى سەنىمدى كۇشەيتەدى.
الەۋمەتتىك سالادا ءبىلىم بەرۋ، دەنساۋلىق ساقتاۋ، عىلىم جانە تسيفرلىق قىزمەتتەردىڭ ساپاسىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان وزگەرىستەر جالعاسادى دەپ كۇتىلەدى. بۇل حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن جاقسارتىپ، جاستاردىڭ الەۋەتىن تولىق جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
جالپى العاندا، جاڭا كونستيتۋتسيانى ءتيىمدى ىسكە اسىرۋ قازاقستاننىڭ تۇراقتى، قۇقىقتىق جانە باسەكەگە قابىلەتتى مەملەكەت رەتىندە ودان ءارى نىعايۋىنا ىقپال ەتەدى. ەڭ باستىسى – رەفورمالاردىڭ جۇيەلى جالعاسۋى مەن ولاردىڭ ناقتى ناتيجەلەر ارقىلى كورىنىس تابۋى. وسىنداي ساباقتاستىق ساقتالعان جاعدايدا قازاقستاننىڭ حالىقارالىق بەدەلى دە، ىشكى دامۋ الەۋەتى دە جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلەدى.
