كوللاج جي كومەگىمەن جاسالدى
قازاق دياسپوراسى مەكەندەگەن ەلدە جەرگىلىكتى رەجيسسەر قانداستار تۋرالى دەرەكتى فيلم ءتۇسىرىپ، ولاردىڭ قازىرگى سالت-ءداستۇرى مەن وتكەن تاريحى جايىندا باياندايدى.
80 ميلليون حالقى بار يراندا ازداعان قازاق دياسپوراسى تۇرادى. اينالدىرعان بىرنەشە مىڭ قازاق ميلليونداردىڭ جانىندا تەڭىزدەگى تامشى عانا ىسپەتتى. يران كوپۇلتتى مەملەكەت بولعانىمەن، تولقۇجاتتا ادامداردىڭ ۇلتى كورسەتىلمەيدى. الايدا جەرگىلىكتى حالىقتان وزگە ۇلت وكىلدەرى مەن باسقا دىندەگىلەردىڭ سالت-ءداستۇرى مەن جول-جورالعىسىن ۇستانۋىنا كەدەرگى جوق. تەك ورتاق زاڭعا قايشى كەلمەسە بولعانى. وسىنداي ورتادا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان يران قازاقتارىنىڭ بۇگىنگى تىنىسىن جەرگىلىكتى رەجيسسەردىڭ كوزىمەن كورسەتەتىن دەرەكتى فيلم ءتۇسىرىلدى.
ءماجبۇرلى كوش
يراندىق رەجيسسەر ءامىر حۋشانگ دانايدىڭ «تەمىر قۇرساۋدى جارىپ ءوتۋ» دەرەكتى ءفيلمى قازاقتاردىڭ كۇشتەپ قونىس اۋدارۋ تاريحىنان سىر شەرتەدى.
فيلمدە ماڭعىستاۋ قازاقتارىنىڭ بولشەۆيكتەردىڭ زورلىقشىل ساياساتى مەن ۇجىمداستىرۋ سالدارىنان يراننىڭ قازىرگى گۇلىستان پروۆينتسياسىنا قونىس اۋدارۋى باياندالادى. بۇعان دەيىن «تەمىر قۇرساۋدى جارىپ ءوتۋ» ءفيلمى الماتىداعى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ شىعىستانۋ فاكۋلتەتىنىڭ پروفەسسورلارى، پارسى ءتىلى وقىتۋشىلارى مەن يرانتانۋشىلارىنا، سونداي-اق اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تاريح فاكۋلتەتىنىڭ پروفەسسورلارى مەن زەرتتەۋشىلەرىنە كورسەتىلدى.
بۇعان دەيىن قازاقستاندىق رەجيسسەرلەر يران قازاقتارى تۋرالى بىرنەشە فيلم تۇسىرگەنى بەلگىلى. كەيىنگى جىلدارى قازاقستاندىق بلوگەرلەر دە يرانداعى قازاقتار اراسىنا بارىپ، ولاردىڭ قازىرگى تۇرمىس-تىرشىلىگى تۋرالى الەۋمەتتىك جەلىلەردە بايانداپ ءجۇر.
الايدا يراندىق رەجيسسەرلەردىڭ نازارىنان بۇل تاقىرىپ وسى ۋاقىتقا دەيىن تىس قالىپ كەلگەن. ۇزاقتىعى 40 مينۋت بولاتىن «تەمىر قۇرساۋدى جارىپ ءوتۋ» دەرەكتى ءفيلمى – يران دەرەكتى كينوسى تاريحىندا العاش رەت وسى تاقىرىپتى كوتەرگەن تۋىندى.
1929–1933 جىلدارى يوسيف ستالين باسقارعان كەڭەس وداعى تۇسىندا جۇرگىزىلگەن ۇجىمداستىرۋ، مال-مۇلىكتى تاركىلەۋ جانە قولدان ۇيىمداستىرىلعان اشارشىلىق سالدارىنان قازاقستان حالقىنىڭ ءبىر بولىگى موڭعولياعا، قىتايعا، اۋعانستانعا، تۇركياعا، يرانعا جانە باسقا دا ەلدەرگە قونىس اۋدارۋعا ءماجبۇر بولدى. ولاردىڭ ءبىرى اۋعانستان، موڭعوليا مەن قىتايداعى تۋىستارىن پانالاسا، ەندى ءبىرى يران، ءۇندىستان، كەيىننەن پاكىستان، ءتىپتى ساۋد ارابياسى سەكىلدى قازاق دياسپوراسى بۇرىن بولماعان ەلدەردەن پانا ىزدەدى.
سول جىلدارى ماڭعىستاۋ قازاقتارىنىڭ ءبىر توبى يرانعا قونىس اۋداردى. بۇل جايدان-جاي بولا سالعان جوق. ولار كاسپي تەڭىزىنىڭ سولتۇستىك-باتىسىنان تۇرىكمەنستان جەرى ارقىلى اۋىر كوش جولىن باستان وتكەرىپ، سول كەزدەگى مازانداران ءۋالاياتىنا، كەيىننەن گۇلىستان اتالعان ايماقتاعى گورگان، كۇمبەد جانە قازىرگى باندار-تۇركىمەن قالالارىنا قونىستاندى.
ماڭعىستاۋ قازاقتارىنىڭ ىزىمەن
«تەمىر قۇرساۋدى جارىپ ءوتۋ» ءفيلمىنىڭ ستسەناري اۆتورى ءارى رەجيسسەرى ءامىر حۋشانگ داناي قازاقستاندا 22 جىلدان بەرى تۇرادى. ول Iran Press اقپارات اگەنتتىگى مەن يراننىڭ مەملەكەتتىك تەلەراديو ۇيىمىنىڭ قازاقستانداعى ءتىلشىسى. بۇعان دەيىن بىرنەشە قىسقامەتراجدى فيلم مەن تەلەحيكايا تۇسىرگەن. داناي – يرانداعى بەلگىلى رەجيسسەرلەر ماسۋد كيمياي مەن مارقۇم ءالي ءحاتاميدىڭ شىعارماشىلىق مەكتەبىنەن وتكەن مامان.
قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە وتكەن ءفيلمنىڭ تۇساۋكەسەرىندە ءامىر حۋشانگ داناي تۋىندىنىڭ قالاي تۇسىرىلگەنى تۋرالى بىلاي دەدى:
«مەن سوڭعى 4–5 جىلدان بەرى ماڭعىستاۋ قازاقتارىنا قاتىستى قۇجاتتاردى، مۇراعاتتىق دەرەكتەر مەن ەسكى فوتوسۋرەتتەردى جيناپ، زەرتتەپ كەلەمىن. گورگان، باندار-تۇركىمەن جانە كۇمبەد قالالارىنداعى قازاق وتباسىلارىنىڭ تۇرمىسىن، ادەت-عۇرپىن ءتۇسىردىم. كەيىن جۇمىسىمدى قازاقستاننىڭ اقتاۋ قالاسىندا جالعاستىردىم. ال ءفيلمنىڭ كەيبىر كورىنىستەرى الماتىدا ءتۇسىرىلدى»، – دەدى رەجيسسەر.
ونىڭ ايتۋىنشا، ءفيلمنىڭ مونتاجى بىرنەشە رەت وزگەرتىلگەن.
«پارسى تىلىندە تۇسىرىلگەن فيلم العاشىندا ەكى ءتۇرلى نۇسقادا مونتاجدالدى. بىراق مەن ولاردى قابىلدامادىم. قازاقستاندا كورسەتىلگەن نۇسقا – ءۇشىنشى مونتاجدىڭ ناتيجەسى»، – دەيدى ول.
فيلم اباي ۋنيۆەرسيتەتىندە كورسەتىلگەن كەزدە تاريح پروفەسسورلارىنىڭ ءبىرى: «بۇل ءفيلمدى وقۋ ۇدەرىسىندە وقۋ قۇرالى رەتىندە پايدالانۋعا بولادى»، – دەگەن ۇسىنىسىن ءبىلدىردى.
ال ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ شىعىس تىلدەرى پروفەسسورى فيلمدە بىرەگەي مۇراعاتتىق قۇجاتتار مەن فوتوسۋرەتتەر پايدالانىلعانىن اتاپ ءوتىپ، يرانداعى قازاقتاردىڭ ءومىرى جان-جاقتى كورسەتىلگەنىنە جوعارى باعا بەردى.
يراندىق رەجيسسەر ءامىر حۋشانگ دانايدىڭ «تەمىر قۇرساۋدى جارىپ ءوتۋ» فيلمىندە 1980–1988 جىلدارداعى يران–يراك سوعىسىنا قاتىسقان قازاقتار تۋرالى دا ايتىلادى. سونداي-اق ماڭعىستاۋدا كەڭىنەن بەلگىلى اقبوبەك–قايىپ وقيعاسىنداعى اقبوبەكتىڭ يرانعا قونىس اۋدارىپ، ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن سوندا تۇرعانى دا ءسوز بولادى.
ءبىر عاسىر بۇرىنعى ءماجبۇرلى كوشتىڭ ناتيجەسىندە يراندا قالعان قازاقتاردىڭ سانى بۇگىندە شامامەن 3–4 مىڭ ادامدى قۇرايدى. قازاقستان تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن ولاردىڭ ءبىر بولىگى تاريحي وتانىنا كوشىپ كەلدى. الايدا اتامەكەنگە بەيىمدەلە الماي، قايتادان يرانعا ورالعاندار دا بولدى. بۇل ماسەلە دە فيلمدە كورىنىس تاپقان.
ءبىر ايتا كەتەرلىگى، «تەمىر قۇرساۋدى جارىپ ءوتۋ» – قازاق دياسپوراسى تۋرالى سول ەلدىڭ رەجيسسەرى تۇسىرگەن العاشقى دەرەكتى فيلم. وسى ۋاقىتقا دەيىن مۇنداي تۋىندىلاردى نەگىزىنەن قازاقستاندىق ماماندار ءتۇسىرىپ كەلسە، ەندى يرانداعى رەجيسسەردىڭ دە بۇل تاقىرىپقا دەن قويۋى قازاق دياسپوراسىنىڭ تاريحىنا دەگەن قىزىعۋشىلىقتىڭ ارتىپ كەلە جاتقانىن كورسەتەدى.
ءجۇسىپ-مۇعان كەدەيۇلى
