1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىستىڭ 110 جىلدىعىنا وراي كەگەن اۋدانىنداعى ەرەۋىلتوبە ەسكەرتكىشى الدىندا ازاتتىق جولىندا قۇربان بولعان بابالار رۋحىنا تاعزىم ەتىلىپ، گۇل شوقتارى قويىلدى.
ەسكە الۋ شاراسىنا كەگەن اۋدانى اكىمىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى مۇحتار باتىرحانۇلى، اۋداندىق ءماسليحات توراعاسى الماسبەك نۇعىمان، اۋداننىڭ باس يمامى ءازىم ساتىبالدىۇلى، مەكەمە باسشىلارى، اۋىلدىق وكرۋگ اكىمدەرى، ەڭبەك ارداگەرلەرى مەن اۋدان تۇرعىندارى قاتىستى.
ەرەۋىلتوبە – حالقىمىزدىڭ ازاتتىق جولىنداعى ارپالىسىن ايعاقتايتىن، ەل تاريحىندا ايرىقشا ورنى بار قاسيەتتى مەكەن. تالاي تاعدىردىڭ كۋاسى بولعان بۇل كيەلى جەردە ەل مەن جەردىڭ ەركىندىگى ءۇشىن اتقا قونعان ەرلەردىڭ ءور رۋحى مەن قايسارلىعى بۇگىنگى ۇرپاققا وشپەس ونەگە بولىپ قالدى.
1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىنە قاتىسقان بوزداقتاردىڭ رۋحىنا اۋداننىڭ باس يمامى ءازىم ساتىبالدىۇلى قۇران باعىشتادى.
– تاريح ءوزىنىڭ كەزەڭدەرىمەن حالىقتىڭ جادىندا ساقتالادى. 1916 جىلى قاسيەتتى قارقارا جايلاۋىندا ۇلكەن كوتەرىلىس بولدى. سول ءبىر الماعايىپ كەزەڭدە اتقا قونعان اتا-بابالارىمىز ەل مەن جەردىڭ تۇتاستىعىن قورعاۋدى، ۇرپاقتىڭ بولاشاعىن امان ساقتاۋدى قاسيەتتى بورىش سانادى.
ولاردىڭ ەرلىگى – ازاتتىق جولىنداعى تاباندىلىقتىڭ، ەلدىك پەن بىرلىكتىڭ جارقىن ۇلگىسى، – دەدى اۋداندىق ءماسليحات توراعاسى الماسبەك نۇعىمان كىرىسپە سوزىندە.
تاعىلىمدى شارا بارىسىندا رايىمبەك اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى، ەڭبەك ارداگەرى مارات تاقاباەۆ، اۋداندىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى شىڭعىس تۇرسىنوۆ 1986 جىلى ەرەۋىلتوبەدە ەسكەرتكىش ورناتۋ تۋرالى العاشقى ۇسىنىستار ايتىلعانىن، وسى جولدا كوپ جۇمىس اتقارعان امانگەلدى بۇقاباەۆتىڭ ەڭبەگىنە كەڭىنەن توقتالدى.
بۇدان كەيىن تاعىلىمدى شارا قارقارا اۋىلىنداعى مادەنيەت ۇيىندە جالعاستى. جينالعان كوپشىلىك «تاريحقا – تاعىلىم، ۇرپاققا امانات» اتتى كىتاپ كورمەسىن، «قارقارا جارمەڭكەسىنىڭ جاۋھار جادىگەرلەرى» اتتى كەگەن اۋداندىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن وتكىزىلگەن جىلجىمالى كورمەسىن تاماشالادى.
ساحنا شىمىلدىعى ۇلت ازاتتىق كوتەرىلىسى تاريحىن زەرتتەۋشى-جۋرناليست سالتانات باكەەۆانىڭ ارنايى دايىنداعان «1916 جىل. ازاتتىق جولىنداعى كۇرەس» اتتى بەينەكورىنىسىمەن اشىلدى.
"بۇگىنگى باسقوسۋدىڭ ءمانى ەرەكشە. بۇل – حالقىمىزدىڭ ازاتتىق جولىنداعى جانقيارلىق كۇرەسىن ۇلىقتاپ، ەل تاريحىندا وشپەس ءىز قالدىرعان تاعدىرلى كەزەڭگە تاعزىم ەتەتىن، وتكەندى سارالاپ، كەيىنگى ۇرپاققا تاعىلىم بەرەتىن ماڭىزدى كۇن. وتكەنىن تانىعان حالىق قانا بۇگىنگى كۇننىڭ قادىرىن ءبىلىپ، بولاشاعىن باياندى ەتە الادى. قاسيەتتى قارقارانىڭ تاريحى ۇلىقتالىپ، ەرەۋىلتوبەنىڭ ەلدىك رۋحى ۇرپاققا ماڭگىلىك ونەگە بولسىن!" – دەدى اۋدان اكىمىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى مۇحتار باتىرحانۇلى.
ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىنە قاتىسۋشىنىڭ ۇرپاعى، بەلگىلى تەاتر جانە كينو اكتەرى، «قۇرمەت» وردەنىنىڭ يەگەرى ومار قيقىم، كوتەرىلىس كوسەمدەرىنىڭ ءبىرى جاقىپبەردى سولتانبەكۇلىنىڭ نەمەرەسى تۇراعالدى تورەقۇلۇلى، ەڭبەك ارداگەرى سابىر دوسىمبەكوۆ ءسوز سويلەپ، 1916 جىلعى كوتەرىلىسكە قاتىسقان ەرلەردىڭ ەلدىك جولىنداعى ەرلىگى مەن قايسارلىعى تۋرالى وي-پىكىرلەرىن ورتاعا سالدى.
"1916 جىلعى كوتەرىلىستى ەسكە الۋ – تاريحتى ۇرپاققا امانات ەتۋ. بۇگىنگى كۇنگە ارنايى بەينەكورىنىس دايىنداپ كەلدىم، قانشاما تاريحي دەرەكتەردى تىڭدادىڭىزدار. بولاشاقتا كەڭ كولەمدە دەرەكتى فيلم ءتۇسىرۋ ويدا بار. بۇگىندە ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىستى جان-جاقتى ناسيحاتتاۋ كەمشىن قالىپ بارادى. «امانگەلدى» فيلمىنەن كەيىن وسى تاقىرىپتى قاۋزايتىن تولىقمەتراجدى فيلم جوقتىڭ قاسى. كورشى قىرعىز اعايىندار ازاتتىق جولىندا قۇربان بولعان بوزداقتار ءۇشىن «ۇركىن» اتتى ءفيلمدى الدەقاشان ءتۇسىرىپ قويعان. مەكتەپتەردە ولكەتانۋ ساباقتارى جۇرگىزىلىپ، وقۋشىلاردى كەگەن اۋدانىنداعى ارنايى تاريحي ورىندارعا، مۇراجايلارعا ەكسكۋرسيا جاساتسا، بولاشاق ۇرپاقتىڭ ساناسىنا تيتتەي دە بولسا پاتريوتتىق تاربيەنىڭ ءدانى سەبىلەر ەدى", – دەگەن سالتانات اۋەلحانقىزى كوتەرىلىستىڭ ماڭىزدىلىعى تۋرالى بايانداما جاسادى.
تاريحي-تانىمدىق شارا اياسىندا كەگەن حالىق تەاترىنىڭ دايىنداۋىمەن جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «قيلى زامان» شىعارماسى نەگىزىندە جازىلعان «قىرعىن» تەاترلاندىرىلعان قويىلىمى كوپشىلىك نازارىنا ۇسىنىلدى.
شارا سوڭى قر مادەنيەت سالاسىنىڭ ۇزدىگى، ءداستۇرلى ءانشى تىلەۋلەس قۇرمانعاليەۆ، ءداستۇرلى ءانشى، رەسپۋبليكالىق جانە حالىقارالىق بايقاۋلاردىڭ لاۋرەاتى قايراتبەك بەكتۇرسىن جانە اۋدان ونەرپازدارى دايىنداعان مەرەكەلىك كونتسەرتكە ۇلاستى.
داۋرەن ءابۋتالىپوۆ
