الەمدىك ادەبيەتتىڭ ۇلى تۋىندىلارى ۋاقىت پەن كەڭىستىكتىڭ شەكاراسىن مويىندامايدى. ءبىر حالىقتىڭ رۋحاني قازىناسى ەكىنشى حالىقتىڭ جۇرەگىنە جول تاپقاندا، شىعارما جاڭا تىلدە قايتا سويلەپ، جاڭا مادەني ورتادا جاڭا ماعىنامەن تولىعا تۇسەدى. وسى تۇرعىدان العاندا، پارسى ادەبيەتىنىڭ الىپ ەسكەرتكىشى – ابىلقاسىم ءفيردوۋسيدىڭ «شاھناماسىنىڭ» قازاق وقىرمانىنا جەتۋ تاريحىندا تۇرماعامبەت ىزتىلەۋۇلىنىڭ ەڭبەگى ايرىقشا ورىن الادى.
2026 جىل – قازاق ادەبيەتى ءۇشىن وسى مۇرانى جاڭاشا پايىمدايتىن ماڭىزدى كەزەڭ. ويتكەنى بۇدان توقسان جىل بۇرىن، 1936 جىلى تۇرماعامبەت ىزتىلەۋۇلى ءفيردوۋسيدىڭ «شاھناماسىن» قازاق تىلىنە ەركىن اۋدارما ۇلگىسىندە ءتارجىمالادى. ادەبي دەرەكتەردە اقىن اۋدارماسىنىڭ كولەمى شامامەن 40 مىڭ جول بولعانى كورسەتىلەدى. بۇل – اۋدارما ەكى ۇلكەن ادەبي ءداستۇردىڭ، ەكى تاريحي-مادەني كەڭىستىكتىڭ اراسىنداعى رۋحاني كوپىر.
«شاھناما» – ادامزات وركەنيەتىندەگى ەڭ ءىرى ەپيكالىق شىعارمالاردىڭ ءبىرى. فيردوۋسي بۇل ۇلى تۋىندىسىن 1010 جىلى اياقتاعان. ەنتسيكلوپەديا Iranica دەرەگىندە شىعارما شامامەن 50 مىڭ بايىتتەن تۇراتىن الىپ پوەما رەتىندە سيپاتتالادى. وندا يراننىڭ اڭىزدىق جانە جارتىلاي تاريحى، العاشقى پاتشالاردان باستاپ اراب جاۋلاپ الۋىنا دەيىنگى كەڭ تاريحي-ميفولوگيالىق جەلى قامتىلعان. الايدا «شاھناما» تەك بەلگىلى ءبىر ەلدىڭ پاتشالارى مەن باتىرلارى تۋرالى جىر ەمەس. ونىڭ وزەگىندە ادام مەن بيلىك، ەل مەن جەر، نامىس پەن وپاسىزدىق، ادالدىق پەن ساتقىندىق، تاعدىر مەن تاڭداۋ سەكىلدى ادامزاتقا ورتاق ماسەلەلەر جاتىر. سوندىقتان بۇل شىعارما عاسىرلار بويى ءوزىنىڭ ومىرشەڭدىگىن جوعالتقان جوق. ءفيردوۋسيدىڭ شىعارماسى پارسى ادەبيەتىنىڭ كلاسسيكالىق بيىگىنە اينالعانىمەن، ونىڭ كوركەمدىك قۋاتى ءبىر عانا مادەني كەڭىستىكپەن شەكتەلمەدى. «شاھناما» تۇركى، اراب، ءۇندى جانە باسقا دا ادەبي-مادەني ورتالاردا وقىلىپ، اۋدارىلىپ، قايتا زەردەلەنىپ كەلەدى. وسىنداي الىپ تۋىندىنى قازاق وقىرمانىنا جەتكىزۋ ءۇشىن اۋدارماشىنىڭ ەكى ءتىلدى ءبىلۋى جەتكىلىكسىز ەدى. مۇندا ەڭ الدىمەن ەكى ادەبي ءداستۇردىڭ ىشكى تابيعاتىن تەرەڭ ءتۇسىنۋ قاجەت. ال، تۇرماعامبەت ىزتىلەۋۇلى ءدال وسىنداي ۇلكەن مىندەتتى موينىنا العان تۇلعا.
سىر بويىنىڭ جىراۋلىق، شايىرلىق ءداستۇرىن بويىنا سىڭىرگەن اقىننىڭ ءسوز ساپتاۋى، ولەڭ ورنەگى، وبراز جاساۋ ءتاسىلى قازاقتىڭ اۋىزشا پوەزياسىمەن بىتە قايناسىپ جاتتى. سوندىقتان ول «شاھناماداعى» وقيعالاردى قازاق وقىرمانىنا جاتسىندىرماي، ۇلتتىق پوەتيكالىق ءتىلدىڭ مۇمكىندىكتەرى ارقىلى جەتكىزۋگە ۇمتىلدى. ادەبي دەرەكتەر تۇرماعامبەت اۋدارماسىنىڭ ەركىن اۋدارما سيپاتىندا بولعانىن كورسەتەدى. بۇل ەرەكشەلىك ونىڭ جۇمىسىن تۇپنۇسقانى سوزبە-ءسوز كوشىرۋ ەمەس، كوركەمدىك تۇرعىدان قايتا جىرلاۋ دەڭگەيىنە كوتەردى.وسى جەردە تۇرماعامبەتتىڭ اقىندىق تابيعاتى، پايىم-پاراساتى مەن شىعارماشىلىق الەۋەتى انىق كورىنەدى. ول اۋدارماشى عانا ەمەس، جىردى قايتا سويلەتكەن شىعارماشىلىق تۇلعا بولدى.
كەز كەلگەن ۇلى شىعارمانىڭ باسقا تىلگە اۋدارىلۋى – تىلدىك ماسەلە ەمەس. اۋدارماشى تۇپنۇسقانىڭ مازمۇنىنىمەن قاتار ونىڭ رۋحىن، وبرازدىق جۇيەسىن، ەموتسيالىق قۋاتىن جەتكىزۋدى ماقسات ەتكەن جانە سول مەجەدەن كورىندى. ال ەپيكالىق شىعارمادا بۇل مىندەت ءتىپتى كۇردەلى. ويتكەنى «شاھناماداعى» باتىرلار، پاتشالار، شايقاستار، تاعدىرلى شەشىمدەر مەن ادام مىنەزدەرى ءبىر-بىرىمەن تۇتاس كوركەم الەم قۇرايدى. تۇرماعامبەت وسى الەمدى قازاقتىڭ جىرشىلىق، شايىرلىق داستۇرىمەن ساباقتاستىردى. سوندىقتان ونىڭ اۋدارماسىن قازاقتىڭ ءداستۇرلى ەپيكالىق ويلاۋ جۇيەسىنەن ءبولىپ قاراۋعا بولمايدى.
سىر بويىنداعى جىراۋلىق ورتادا قالىپتاسقان اقىن ءۇشىن كولەمدى وقيعالاردى جەلىلى تۇردە جىرلاۋ، كەيىپكەر بەينەسىن سومداۋ، ەلدىك پەن ەرلىك ماسەلەسىن الدىڭعى قاتارعا شىعارۋ – تابيعي پوەتيكالىق كەڭىستىك ەدى. وسى تۇرعىدان العاندا، تۇرماعامبەتتىڭ «شاھناماسى» قازاقتىڭ جىرشىلىق ءداستۇرى مەن الەمدىك ەپيكالىق مۇرانىڭ توعىسقان تۇسى دەۋگە بولادى. فيردوۋسي مەن تۇرماعامبەتتىڭ ءومىر سۇرگەن كەزەڭدەرىنىڭ اراسىندا مىڭ جىلعا جۋىق ۋاقىت جاتىر. بىراق ولاردىڭ شىعارماشىلىق تاعدىرىندا ءبىر ۇندەستىك بار، ەكەۋى دە ءسوز ونەرى ارقىلى تاريحي جادىنى ساقتاۋعا قىزمەت ەتتى. فيردوۋسي ەجەلگى اڭىزدار مەن تاريحي جادتى الىپ ەپيكالىق شىعارماعا جيناقتاسا، تۇرماعامبەت سول مۇرانى قازاقتىڭ كوركەم ءتىلى ارقىلى جاڭا وقىرمانعا ۇسىندى. فيردوۋسي «شاھنامانى» اياقتاعان كەزدە شامامەن جەتپىس ءبىر جاستا بولعانى تۋرالى عىلىمي دەرەك بار. شىعارمانىڭ اياقتالۋ مەرزىمى 1010 جىلمەن بەلگىلەنەدى. ال، تۇرماعامبەت حح عاسىردىڭ العاشقى جارتىسىندا، ياعني 54 جاسىندا وسى الەمدىك مۇراعا قايتا ورالىپ، ونى قازاقتىڭ جىرشىلىق-داستانشىلىق ءداستۇرى تۇرعىسىنان يگەردى. بۇل – ادەبيەتتەر اراسىنداعى ەرەكشە ساباقتاستىقتىڭ ەرەكشە ۇلگىسى.
«شاھناما» توڭىرەگىندەگى اڭگىمەلەردىڭ ىشىندە فيردوۋسي مەن عازناۋي بيلەۋشىسى سۇلتان ماحمۇد اراسىنداعى قارىم-قاتىناسقا قاتىستى كوپتەگەن اڭىزدار بار. تاريحي دەرەكتەردە ماحمۇدتىڭ تۇركى تەكتى بيلەۋشى بولعانى كورسەتىلەدى. فيردوۋسي شىعارماسىن وسى سۇلتانعا ارناعان. الايدا اقىننىڭ سىياقى الۋى، ونىڭ كولەمى جانە كەيىنگى قارىم-قاتىناسى تۋرالى ورتاعاسىرلىق دەرەكتەردىڭ اراسىندا قايشىلىقتار بار. Iranica ەنتسيكلوپەدياسى بۇل وقيعالاردىڭ بىرقاتار تۇستارى كەيىنگى ادەبي داستۇردە اڭىزدىق سيپات الىپ، ولاردى تولىق تاريحي فاكت رەتىندە قابىلداۋعا بولمايتىنىن اتاپ كورسەتەدى. سوندىقتان بۇگىنگى زەرتتەۋشى ءۇشىن ماڭىزدىسى – اڭىزدى جوققا شىعارۋ نەمەسە قايتالاۋ ەمەس، ونىڭ قاينارىن اجىراتىپ، تاريحي دەرەك پەن كەيىنگى ادەبي اڭىزدى ءوز ورنىمەن قاراستىرۋ. بۇل ماسەلە تۇرماعامبەتتى زەرتتەۋ ءۇشىن دە ماڭىزدى. ويتكەنى ۇلى تۇلعالاردىڭ مۇراسىن ناسيحاتتاۋ ولاردىڭ اينالاسىنداعى بارلىق اڭگىمەنى بۇلجىماس تاريحي فاكت رەتىندە قابىلداۋدى ەمەس، كەرىسىنشە دەرەككە مۇقيات قاراۋدى تالاپ ەتەدى. 1936 جىلى تۇرماعامبەت «شاھنامانى» قازاق تىلىنە اۋدارعاندا، ول الەمدىك كلاسسيكانى قازاق وقىرمانىنا جاقىنداتۋدىڭ اسا ءىرى شىعارماشىلىق تاجىريبەسىن جاسادى. ادەبي پورتالداعى مالىمەت بويىنشا، اقىن اۋدارماسىنىڭ كولەمى 40 مىڭ جولعا جۋىق بولعان. ونىڭ ەڭبەگىن مۇحتار اۋەزوۆ، ساكەن سەيفۋللين، تەمىربەك جۇرگەنوۆ جانە باسقا دا قايراتكەرلەر جوعارى باعالاعانى كورسەتىلەدى. بۇگىن، ارادا توقسان جىل وتكەندە، سول مۇراعا قايتا ءۇڭىلۋ – وتكەندى ەسكە الۋدان بۇرىن، الىپتار تۋدىرعان شىعارماعا دەگەن ۇرپاقتىڭ ادالدىعىن سەزىنەمىز. بۇل – قازىرگى قازاق ادەبيەتىنىڭ الەمدىك ادەبيەتپەن بايلانىسىن قايتا قاراۋ. بۇل – اۋدارما ونەرىنىڭ تابيعاتىن باعالاۋ. بۇل – سىر بويىنداعى جىراۋلىق ءداستۇردىڭ مۇمكىندىگىن تانۋ. بۇل – تۇرماعامبەت تۇلعاسىن جاڭا عىلىمي دەڭگەيدە زەرتتەۋ.
الەمدىك ادەبيەتتى ۇلتتىق تىلگە اۋدارۋ – سول حالىقتىڭ ادەبي مۇمكىندىگىن دە كورسەتەدى. ويتكەنى ۇلى تۋىندىنى اۋدارۋ بارىسىندا ءتىلدىڭ بەينەلەۋ قۋاتى، سوزدىك قورى، ىرعاقتىق مۇمكىندىگى، وبراز جاساۋ قابىلەتى سىنالادى. تۇرماعامبەتتىڭ «شاھناماسى» وسى تۇرعىدان دا قۇندى. ول قازاق ءتىلىنىڭ ەپيكالىق تىنىسىن كەڭەيتتى. قازاق وقىرمانى ءفيردوۋسيدىڭ كەيىپكەرلەرىن، باتىرلىق داستاندارىن، پاتشالار مەن قاھارماندار تاعدىرىن وزىنە تانىس پوەتيكالىق ءتىل ارقىلى قابىلداۋ مۇمكىندىگىنە يە بولدى. سوندىقتان تۇرماعامبەتتىڭ ەڭبەگىن ءبىر عانا اۋدارما فاكتىسىمەن شەكتەۋ جەتكىلىكسىز. ونى قازاق ادەبيەتىنىڭ الەمدىك ادەبيەتپەن بايلانىسىن كۇشەيتكەن شىعارماشىلىق قۇبىلىس رەتىندە قاراستىرۋ قاجەت. «شاھناما» مەن تۇرماعامبەت مۇراسىن بۇگىن قاتار اتاۋدىڭ ءمانى دە وسىندا. فيردوۋسي – الەمدىك ەپيكالىق ءداستۇردىڭ بيىك وكىلى. تۇرماعامبەت – سول الەمدىك مۇرانى قازاقتىڭ كوركەم ويلاۋ جۇيەسىنە جاقىنداتقان تۇركىنىڭ ساڭلاق اقىنى. ءبىرى – مىڭ جىلدىق بيىكتەن جەتكەن ۇلى داستاننىڭ اۆتورى. ەكىنشىسى – سول داستاندى قازاقتىڭ جىر تىلىمەن قايتا سويلەتكەن ۇلى شايىر. سوندىقتان «شاھناما» مەن تۇرماعامبەتتى جالعاستىرىپ تۇرعان باستى ۇعىم – وسى ساباقتاستىق. ادەبي مۇرانىڭ ومىرشەڭدىگى دە وسىندا. ۇلى شىعارما ءبىر داۋىردە جازىلىپ، ءبىر تىلدە قالىپ قويمايدى. ول باسقا حالىقتىڭ رۋحاني الەمىنە ەنگەن سايىن جاڭا تىنىس الادى. تۇرماعامبەتتىڭ «شاھناماسى» – وسىنداي رۋحاني ساپاردىڭ جارقىن مىسالى.
2026 جىلى ونىڭ بۇل ەڭبەگىنىڭ 90 جىلدىعىنا وراي «شاھناما» جانە تۇرماعامبەت – الەمدىك ادەبيەتتىڭ ماڭگىلىك مۇراسى» حالىقارالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسياسىنىڭ وتكىزىلۋى دە وسى ساباقتاستىقتى عىلىمي تۇرعىدان زەردەلەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. باستى مىندەت – تۇرماعامبەتتى تەك وتكەن ءداۋىردىڭ اقىنى رەتىندە تانىستىرۋ ەمەس. ونىڭ مۇراسىن قازىرگى قازاق قوعامىنىڭ رۋحاني سۇرانىسىمەن بايلانىستىرا زەرتتەۋ. «شاھنامانى» تەك شىعىستىڭ كونە ەپوسى رەتىندە ەمەس، ادامزاتتىڭ ورتاق ادەبي قازىناسى رەتىندە ءتۇسىنۋ.
ال تۇرماعامبەت شىعارماشىلىعىن قازاق ادەبيەتىنىڭ الەمدىك مادەني كەڭىستىكپەن سۇحباتىنا قوسىلعان ەلەۋلى ۇلەس رەتىندە باعالاعان ورىندى بولماق. ويتكەنى ۇلى مۇرانىڭ عۇمىرى ونىڭ جازىلعان جىلىمەن ولشەنبەيدى. ونىڭ عۇمىرى – ءار ۇرپاقتىڭ ونى قايتا وقىپ، قايتا ءتۇسىنىپ، قايتا سويلەتۋىمەن جالعاسادى. تۇرماعامبەتتىڭ «شاھناماسى» دا – وسىنداي ماڭگىلىك ادەبي ساپاردىڭ ءبىر بەلەسى.
رزاقۇل سادەنۇلى
