نەلىكتەن كەي جولدار ۇزاق جىلدار قىس ايلارىندا توزبايدى؟ كەيبىرى بىرنەشە ماۋسىمنان كەيىن جارىقشاقتانىپ، جولتابان ىزدەرى پايدا بولادى؟ بۇل سۇراقتارعا جاۋاپتى مەحانيكا، فيزيكالىق حيميا، دالالىق باقىلاۋ مەن ينجەنەرلىك ەسەپتەرمەن توعىستىرعان عالىم بار. ول - قازاقستانداعى جولداردى ورتاق ۇلگىدە ەمەس، ماتەريال قاسيەتى مەن كليمات زاڭدىلىقتارىنا سۇيەنىپ جوبالاۋدى اشقان عالىم. ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىز - قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى جانىنداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى باعدات بۇرحانبايۇلى تەلتاەۆ.
جول ساپاسى ماقسات پەن مىندەتكە اينالعاندا
قازاقستاننىڭ تابيعاتى دا، كليماتى دا سان الۋان. سوندىقتان ەلدە جول قۇرىلىسى اسا كۇردەلى ماسەلە. ماسەلەن، قازاقستاننىڭ سولتۇستىگىندە جول توسەمى تەرەڭ توڭعا ورالسا، وڭتۇستىكتىڭ جازعى اپتابىندا اسفالتتىڭ تۇتقىر ماتەريالى جۇمسارادى، ال كوكتەمدە جولدىڭ ىرگەسى تەز ىلعال تارتادى. بۇعان جۇك كولىكتەرىنىڭ اۋىر سالماعى قوسىلادى. مۇنداي جاعدايدا قاراپايىم جولدىڭ ءوزى ايازدىڭ، اپتاپتىڭ، ىلعالدىڭ، سونداي-اق ميلليونداعان قايتالاما جۇكتەمەنىڭ اسەرىن كوتەرەدى. ەگەر وسى جول كوتەرەتىن سالماق پەن جۇكتى ەسەپتەگەندە قاتەلىك كەتسە، وندا جارىقشاققا، جولتابان ىزىنە، شۇعىل جوندەۋگە جانە بيۋدجەت شىعىنىنا سوقتىرارى كامىل.
باعدات تەلتاەۆتىڭ عىلىمداعى ىزدەنىسى مەن زەرتتەۋلەرى وسى ۇدەرىستەردىڭ تۇپكى سەبەپتەرىن زەرتتەۋدەن باستالدى. ول جول جابىنىنداعى كوزگە كورىنەتىن اقاۋلىقتارمەن قاتار جۇرەتىن قۇبىلىستاردى باقىلادى. بيتۋمنىڭ ىشكى قۇرىلىمى قالاي وزگەرەتىنىن باقىلاۋدان باستاپ - اسفالت-بەتون ۇزاق جۇكتەمەدەن قالاي باياۋ دەفورماتسياعا ۇشىرايتىنىن، تەمپەراتۋرا مەن ىلعال جول قاباتتارىنا قالاي وتەتىنىن، زاقىم قالاي بولاتىنىنا دەيىن زەرتتەدى. مۇنداي زەرتتەۋ اقاۋلىقتى جوندەپ قويماستان جولدىڭ توزىمدىلىك مەرزىمىن بولجاۋعا مۇمكىندىك بەردى.
باعدات بۇرحانبايۇلى 1966 جىلعى 23 ناۋرىزدا جامبىل وبلىسى مەركى اۋدانىنداعى جاۋعاش باتىر اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. 1983 جىلى امانگەلدى يمانوۆ اتىنداعى مەكتەپتى ۇزدىك ءتامامداپ، گەرمانياداعى كەڭەس اسكەرلەرى قاتارىندا اۆتوموبيل روتاسىندا قىزمەت اتقاردى. كەيىن الماتى اۆتوموبيل-جول ينستيتۋتىنىڭ جول فاكۋلتەتىنە ءتۇسىپ، 1991 جىلى «اۆتوموبيل جولدارى» ماماندىعىن ۇزدىك ءبىتىردى. وسى وقۋ ورنىندا وقىتۋشى، اسسيستەنت، پروفەسسور، عىلىمي مەكتەپتىڭ نەگىزىن قالاعان اكادەميك اتاندى.
ماتەريالداعى تىرشىلىكتى تانۋ
ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى مەحانيكا جانە ماشيناتانۋ ينستيتۋتىندا اسپيرانتۋرا مەن دوكتورانتۋرانى اياقتاعاننان كەيىن عالىم ماتەريالداردىڭ ۋاقىت وتە قالاي وزگەرەتىنىنە دەن قويدى. اسفالت-بەتون سىرت كوزگە قوزعالماي تۇرعانداي كورىنەدى. ۇزاق جۇكتەمەدەن ول باياۋ ءارى تۇتاستاي دەفورماتسياعا ۇشىرايدى. اۋىر كولىكتەر قايتا-قايتا وتكەن سايىن زاقىمدانا تۇسەدى. ايازدا ماتەريال مورت سىنعىش كەلەدى، ال اۋا-رايى قىزعان كەزدە جۇمسارا باستايدى. سەنىمدى كونسترۋكتسيا ەسەپتەۋ ءۇشىن ينجەنەر ماتەريالدىڭ «پاسپورتتا» كورسەتىلگەن بەرىكتىگىمەن قاتار جۇمىسقا توزىمدىلىگىن انقتى ءبىلۋى ءتيىس.
سوڭعى جىلدارداعى زەرتتەۋلەرىندە اكادەميك باعدات تەلتاەۆ باستاعان عالىمدار توبى اسفالت-بەتوندى ءارتۇرلى تەمپەراتۋرا مەن كەرنەۋ جاعدايىندا سوزىپ سىنادى. تۇراقسىز جانە ۇدەمەلى جىلجىمالى كۇيدىڭ ماتەماتيكالىق مودەلىن ازىرلەدى. قاراپايىم تىلمەن ايتقاندا، عالىمدار ماتەريالدى جۇكتەمەگە توتەپ بەرەتىن كەزەڭىنەن باستاپ، دەفورماتسيا تەز ۇدەپ، توزۋعا اكەلەتىن شەكتىك ءساتىن سيپاتتاۋدى ۇيرەندى. مودەل جۇكتەمەنى، تەمپەراتۋرانى، دەفورماتسيا جىلدامدىعىن جانە توزۋعا دەيىنگى ۋاقىتتى ءوزارا بايلانىستىرادى. بۇل جول قاباتتارىنىڭ قالىڭدىعى مەن قوسپا قۇرامىن اۆتوموبيل قوزعالىسىمەن قاتار، قوزعالىسقا نەگىز بولاتىن فاكتورلاردى دا ەسەپتەۋ ەدى.
عىلىمي زەرتتەۋ ناتيجەسىندە ۋاقىتقا تاۋەلدى رەونومدىق ماتەريالداردىڭ ۇزاق مەرزىمدى بەرىك مودەلدەرىن ازىرلەۋگە سەپ بولدى. ەسەپتەۋلەر وپتيكالىق تالشىقتا، اليۋميني قورىتپاسىندا، پەرليتتى بولاتتا ءارتۇرلى تەمپەراتۋرا مەن جۇكتەمە جاعدايىندا تەكسەرىلدى. ورىندالعان زەرتتەۋلەرىڭ پراكتيكالىق ماڭىزى مىنادا. ەگەر كونسترۋكتسيالىق ماتەريالدىڭ پايدالانۋ ءتارتىبى مەن جۇكتەۋ تاريحى بەلگىلى بولسا، قىسقا مەرزىمدى سىناقتار جۇرگىزە وتىرىپ، ونىڭ توزىمدىلىك مەرزىمىن بولجاۋعا بولادى. جول ينفراقۇرىلىمىنىڭ توزىمدىلىك شەگىن ەرتە انىقتاپ، تەكسەرۋ مەن اۋىستىرۋ اپاتتىڭ الدىن الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
جولدىڭ كليماتىن ولشەگەندە
كليماتتى اۋا تەمپەراتۋراسى ارقىلى باعالاۋعا بولمايدى دەپ سانايدى باعدات تەلتاەۆ جەتەكشىلىك ەتەتىن عىلىمي مەكتەپتىڭ عالىمدارى. جول توسەمىنىڭ ىشىندە وزىندىك جىلۋ رەجيمى قالىپتاسادى. ونى زەرتتەۋ ءۇشىن اۆتوموبيل جولدارىنا جىل بويى جابىن قاباتتارى مەن توپىراق تەمپەراتۋراسى مەن ىلعالدى باقىلايتىن داتچيكتەر جۇيەسى ورناتىلدى. وسىلايشا جولدىڭ توزىمدىلىگىن زەرتتەۋ مەن جوبالاۋ قازاقستاننىڭ ءار ايماعىندا جۇرگىزىلىپ، جينالعان دەرەكتەرگە نەگىزدەلدى.
زەرتتەۋشىلەر الماتى – بىشكەك تاسجولىنىڭ ءبىر عانا بولىگىندە اسفالت-بەتوننىڭ ۇستىڭگى قاباتىندا 83 رەت مۇز قاتۋ مەن ەرۋ تسيكلىن تىركەدى. تسيكلدەردىڭ 80 پايىزدان استامى 20 ساعاتتان ىشىندە بايقالعان. ال ولاردىڭ ەڭ تومەنگى تەمپەراتۋراسى كوبىندە مينۋس 6 گرادۋستان اسپاعان. الماتى قالاسىنداعى جولداردى 28 سانتيمەتر تەرەڭدىكتە زەرتتەگەندە مۇنداي وزگەرىس تسيكل سانى 76-عا جەتكەندە مينۋس 6-عا دەيىن ازايعان. عالىمدار شامامەن بۇل تسيكلدىڭ 21,5 سانتيمەتر قالىڭدىقتا تۇراقتاعانىن دالەلدەيدى. ودان جوعارى قاباتتا تەمپەراتۋرا رەجيمىنە نەگىزىنەن تاۋلىكتىك اۋىتقۋلار، ال تومەنگى قاباتتارعا ماۋسىمدىق جانە جىلدىق وزگەرىستەر ىقپال ەتەدى.
بۇل دەرەكتەردىڭ ماڭىزى سان بولعانىندا عانا ەمەس. زەرتحانادا اتالمىش مودەلدى بەلگىلى كونسترۋكتسياعا ساي مۇزداتىپ ءارى ەرىتۋ قاجەت. ماتەريال زەرتحانالىق تەكسەرۋدەن وتسە دە، سىناق رەجيمى دۇرىس تاڭدالماعان جاعدايدا ناعىز قىس كۇندەرى جولدىڭ توزىمدىلىگى ناشارلايدى. ناتيجەلەردەن بايقالعانداي، ءار ءتۇرلى كليماتتىق ايماقتا تسيكل سانىن، ۇزاقتىعىن جانە ەڭ تومەنگى تەمپەراتۋراسىن عىلىمي نەگىزدە ايقىنداۋعا مۇمكىندىك بەردى. وسىلايشا ۇلتتىق دەرەكتەردىڭ ارقاسىندا جول ماتەريالدارىنا ناقتى تالاپتار قويىلىپ، جابىننىڭ توزىمدىلىك مەرزىمىن ۇزارتۋعا ىقپال ەتتى.
عالىمدار توبى تاياۋدا 3 سانتيمەتردەن 300 سانتيمەترگە دەيىنگى سەگىز تەرەڭدىكتە جينالعان 7 067 ساعاتتىق تەمپەراتۋرا ولشەمىنە سۇيەنىپ، ماشينالىق وقىتۋدىڭ الگوريتمى ارقىلى باستاپقى كۇيدى قايتالايتىن بولجامداردى سالىستىردى. 24 ساعاتتىق بولجام ناتيجەسىندە كۇردەلى مودەلدەردىڭ باستاپقى مودەلدەردەن ايىرماشىلىعى بولمادى. ولاردىڭ ارتىقشىلىعى جىلۋ ينەرتسياسىن كۇرت وزگەرتىپ، باسەڭدەتكەندە نە تەرەڭدەتكەندە بايقالدى. بۇل جاساندى ينتەللەكتىنىڭ مۇمكىندىكتەرىن ءتيىمدى قولدانۋدىڭ ناتيجەسىندە ورىندالعان زەرتتەۋ.
جولتابان ءىزدى جوبالاۋ
جولتابان ءىزىن كوبىنە اسفالتتىڭ جاڭا قاباتىن جاباتىن ۇستىڭگى اقاۋ دەپ سانايدى. اكادەميك باعدات تەلتاەۆ مەكتەبىنىڭ عالىمدارى جۇرگىزگەن دالالىق زەرتتەۋلەردەن بەلگىلى بولعانداي، ونىڭ سەبەبى وتە تەرەڭدە. بۇكىل جول كونسترۋكتسياسىنىڭ كولىك اعىنىنا سايكەس كەلمەۋىندە دەپ كورسەتتى. قوعامدىق كولىككە ارنالعان قالالىق جولاقتاردىڭ بىرىندە جولتابان ءىزىنىڭ جيىنتىق تەرەڭدىگى 92 ميلليمەترگە جەتكەن، ال ولشەمدەردىڭ تورتتەن ءۇشى رۇقسات ەتىلگەن شەكتەن اسقان. بۇل جولاقپەن تاۋلىگىنە شامامەن 1 100 اۆتوبۋس پەن تروللەيبۋس وتكەن. ەسەپتەۋ كورسەتكەندەي، قالىڭدىعى 50 سانتيمەتر جول توسەمىنىڭ مۇنداي جۇكتەمەگە ءالسىز.
جولدىڭ تەك ۇستىڭگى قاباتىن جاڭارتۋ اۋرۋدىڭ سەبەبىن ەمەس، بەلگىسىن ەمدەۋمەن تەڭ. عىلىمي كونسترۋكتسيا كولىك اعىنىنىڭ قۇرامىن ەسەپتەپ قويماستان، مەرزىمىنەن بۇرىن ءجونسىز جوندەۋ جۇمىستارىنا جۇرگىزۋگە توسقاۋىل قويادى.
توزدىرماس بيتۋم
جابىننىڭ ۇزاق قىزمەت ەتۋى كوبىنە اسفالت-بەتوننىڭ مينەرالدىق قاڭقاسىن بىرىكتىرەتىن بيتۋمعا بايلانىستى. وتتەگى، ۋلتراكۇلگىن ساۋلە مەن تەمپەراتۋرانىڭ اسەرىنەن بيتۋم ەسكىرىپ، قاتايادى جانە جارىقشاقسىز سوزىلۋ قابىلەتىن جوعالتادى. باعدات تەلتاەۆ قاتىسقان زەرتتەۋلەر بۇل ۇدەرىستى ماتەريالدىڭ ىشكى قۇرىلىمى دەڭگەيىندە قاراستىرىپ، ونى باياۋلاتۋدىڭ جولدارىن ىزدەيدى.
ماسەلەن، بيىلعى زەرتتەۋلەردە گرافەن مەن گرافيتتىڭ بيتۋمنىڭ توزۋىنا اسەرى قاراستىرىلدى. ەكى موديفيكاتور جىلۋعا ءتوزىمدى ءارى سوزىلمالى قاسيەتتەرىن جاقسارتتى. گرافەننىڭ قورعانىش اسەرى جوعارى بولدى. ميكروسكوپيالىق ادىستەر قوسپالاردىڭ بيتۋمدا تۇراقتى تارالاتىنىن جانە توزعان بيتۋمدى قاتايتاتىن اسفالتەن قۇرىلىمدارىن تەجەيتىنىن راستادى. ينجەنەرلىك تىلمەن ايتقاندا، بۇل – كۇن ساۋلەسىنىڭ اسەرىنەن سەرپىمدىلىگى ارتاتىن، جارىقشاققا ءتوزىمدى جول جابىندىسىن جاساۋ مۇمكىندىگى.
زەرتتەۋلەردىڭ تاعى ءبىر باعىتى - اينالمالى ەكونوميكامەن بايلانىستى. مۇناي وڭدەۋدەن قالعان ۆاكۋمدىق قالدىق توتىعۋعا قارسى، قالپىنا كەلتىرەتىن ماتەريال رەتىندە قولدانۋعا بولادى. ماتەريالدى بيتۋم توزباي تۇرعاندا قورعانىش رەتىندە نەمەسە توزعان بيتۋمعا قوسپا رەتىندە قوسۋعا بولادى. كوممۋنالدىق قالدىقتار مەن ەسكى شينالاردىڭ پيروليز ونىمدەرى دە پايدالى. كومىرتەكتى قالدىق بيتۋم قۇرىلىمىن نىعايتادى، ال پيروليز مايى ونىڭ قوزعالعىشتىعىن قايتارادى. پوليمەرلەر مەن ۆاكۋمدىق قالدىقتى بىرگە پايدالانۋ ماتەريالدىڭ جۇمىس تەمپەراتۋراسى اۋقىمىن ارتتىرىپ، تەمپەراتۋراعا تاۋەلدىلىگىن تومەندەتتى.
ۆاكۋمدىق قالدىقتى رەزەڭكە ۇگىندىسىمەن ەكى ساتىلى توتىقتىرۋ ناتيجەسىنە ەرەكشە نازار اۋدارۋعا بولادى. موديفيكاتسيالانعان بيتۋم 46–64 گرادۋس ارالىعىندا جولتابانعا توزىمدىرەك، ياعني مينۋس 40 گرادۋسقا دەيىن جارىقشاققا قورعانىش بولادى. ەسكى شينالاردى وڭدەۋ ارقىلى الىنعان ءونىم كىمبات بيتۋمدى الماستىرا الادى. قازاقستان ءۇشىن اتالمىش تەحنولوگيالار جابىننىڭ جۇمىس تەمپەراتۋراسى اۋقىمىن ارتتىرادى، قالدىق كادەگە جاراتىلادى جانە باستاپقى شيكىزاتقا سۇرانىس ازايادى.
كەلەسى ازىرلەمەدە ادگەزيالىق قوسپا الۋ ءۇشىن تاعامعا پايدالانىلمايتىن راپس مايى قولدانىلدى. ونىڭ مىندەتى – بيتۋمنىڭ تاسپەن بىرىگىۋىنە سەپ بولادى. ىلعالدان اجىراۋىنا جول بەرمەيدى. ىلعالعا توزىمدىلىك ەداۋىر ارتقان. قوسپانى قولدانار الدىندا ورگانيكالىق ەرىتكىشتە سۇيىلتۋ قاجەت بولمايدى. پراكتيكادا بۇل قوسپانى وندىرىسكە وڭاي ەنگىزۋگە بولادى. جابىننىڭ سۋ اسەرىنەن بۇزىلۋ قاۋپىن ازايتادى.
عىلىمي فورمۋلا
عىلىمي ناتيجە پراكتيكادا قولدانعاندا عانا قوعامدىق ماڭىزعا يە. باعدات تەلتاەۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن 11 مەملەكەتارالىق ستاندارت جانە 60-تان استام ۆەدومستۆولىق نورماتيۆتىك قۇجات ازىرلەندى. قازاقستاننىڭ وڭىرلەرىندەگى كليماتتىق وزگەرىستەرگە ءتوزىمدى وتاندىق KazPave جول توسەمىن جوبالاۋ جۇيەسى جاسالدى. بۇل – تەحنولوگيالىق ماڭىزدى قادام.
2006–2022 جىلدارى تەلتاەۆ قازاقستان جول عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىن باسقاردى. وسى كەزەڭدە ينستيتۋت استانا – بۋراباي اۆتوماگيسترالىن، باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي ءدالىزىنىڭ قازاقستاندىق بولىگىن جانە CASPI BITUM جوباسىن عىلىمي-تەحنيكالىق ازىرلەۋگە قاتىستى. وڭىرلەردە 70-تەن استام يننوۆاتسيالىق ماتەريال ەنگىزىلىپ، 200-گە جۋىق تاجىريبەلىك-ەكسپەريمەنتتىك ۋچاسكە سالىندى. مۇنداي ۋچاسكەلەردىڭ ماڭىزى زور. زەرتحانالىق يدەيا جول جەلىسىنە جاپپاي ەنگىزىلمەي تۇرىپ، كولىك قوزعالىسى، اۋا رايى جانە ۋاقىت سىناعىنان ءوتتى.
عالىمنىڭ زەرتتەۋ اياسى كولىكتىڭ باسقا سالالارىن قامتىدى. سوڭعى ەڭبەكتەرىندە تەمىرجول قوزعالىسىنىڭ مودەلدەرى، كونسترۋكتسيالار تەرمومەحانيكاسى، ماتەريالداردىڭ بەرىكتىگى جانە بەتكەيلەردىڭ ورنىقتىلىعى زەرتتەلدى. كۇروزەك – ەكپىندى – جارسۋ تەمىرجول ۋچاسكەسىنە ارنالعان دەرەكتەردى تسيفرلىق راديوارنا، وپتيكالىق تالشىق، اكۋستيكالىق زوندتاۋ ارقىلى جەتكىزەتىن تۇراقتى جانە جىلجىمالى بلوك-ۋچاسكەلەردى بىرلەسىپ پايدالانۋ ۇسىنىلدى. بۇل جاڭا جول سالماستان، پويىزدار اراسىنداعى قاۋىپسىز ارالىقتى قىسقارتۋ، تەمىرجول جەلىسىنىڭ وتكىزۋ قابىلەتىن ارتتىرۋ
كوكتوبە بەتكەيىنە ارنالعان زەرتتەۋ قالا قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن ماڭىزدى. ەسەپتەۋلەر بەتكى قابات ىلعالدانعان كەزدە بەتكەيدىڭ ورنىقتىلىعى ازاياتىنىن كورسەتتى. اتالمىش جۇمىستىڭ قۇندىلىعى – قاۋىپ-قاتەردى ەرتە انىقتاپ، توتەنشە جاعداي شارالارىن ءتيىمدى ورىنداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
زەرتتەۋ ورداسى
عىلىمي مودەلدەر مەن سالالىق شەشىمدەردى جۇزەگە اسىرعان عىلىمي مەكتەپتىڭ نەگىزىن سالۋعا اتسالىسقان اكادەميكتەر قاتارىندا ج.س. ەرجانوۆ، ش.م. ايتاليەۆ، ب. تەلتاەۆ، پروفەسسورلار ب.س. مۋرتازين، ا.ي. يسكاكباەۆ، ب.س. رادوۆسكي، ا.ك. قۇسايىنوۆ سياقتى كورنەكتى عالىمدار بار. ەكسپەريمەنت، مەحانيكالىق ەسەپ جانە ينجەنەرلىك جاۋاپكەرشىلىك مادەنيەتى ۇرپاقتان ۇرپاققا امانات. باعدات تەلتاەۆ 5 عىلىم دوكتورى، 27 عىلىم كانديداتى جانە 7 فيلوسوفيا دوكتورى PhD دايارلادى.
سوڭعى جىلدارى باعدات تەلتاەۆپەن بىرلەسكەن اۆتورلىقتا اليباي يسكاكباەۆ، ەربول ايتباەۆ، ازامات جايسانباەۆ، ايجان مۇتا، ارىستان ماسانوۆ سياقتى ارىپتەستەرى، شاكىرتتەرىمەن عىلىمي ەڭبەكتەر جاريالاۋدا. ولار اسفالت-بەتوننىڭ جىلۋ مەن بۇزىلۋىن، جولداردىڭ تەمپەراتۋرالىق رەجيمىن، جولتابان ءىزىنىڭ ءتۇزىلۋىن، جول جاعدايىن جانە جاڭا ماتەريالداردى زەرتتەۋدى جالعاستىرىپ كەلەدى. مىنە، عىلىمي مەكتەپ جۇمىسى دالالىق مونيتورينگتەن دەرەكتەر مودەلىنە، مودەلدەن سىناق ادىستەمەسىنە، ادىستەمەدەن نورماتيۆ پەن جوباعا اينالدى.
عىلىم توبىنىڭ ەڭبەكتەرى Springer, Elsevier باسىلىمدارى مەن بەيىندى عىلىمي جۋرنالداردا جاريالانىپ كەلەدى. اكادەميك باعدات تەلتاەۆتىڭ Scopus پروفيلىندە 143 قۇجاتى، 1 941 دايەكسوز كورسەتكىشى جانە 24 حيرش يندەكسى بار. بيبليومەتريا عالىم ءۇشىن ماڭىزدى سانالادى. قازاقستاننىڭ كليماتتىق دەرەكتەرى، ماتەريالدارى مەن ينجەنەرلىك مىندەتتەرى الەمدىك عىلىمي پىكىرتالاسقا اينالدى.
كولىك عىلىمى
2023 جىلى باعدات تەلتاەۆتىڭ باستاماسىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جانىنداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىندا كولىك عىلىمى سەكتسياسى اشىلدى. ۇلتتىق اكادەميا مەن ALT ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ بىرلەسكەن كولىك عىلىمدارى جانە تەحنولوگيالار ينستيتۋتى اشىلىپ، 2026 جىلدىڭ قاڭتارىنان باعدات تەلتاەۆ جاڭا ينستيتۋتتى باسقاردى. ەندى اكادەميك الدىندا زەرتحانا اياسىنان اۆتوموبيل مەن تەمىرجولدى زەرتتەۋدەن باستاپ، مەحانيكا، ماتەريالتانۋ مەن تسيفرلىق تەحنولوگيالاردى بىرىكتىرگەن جاڭا باعىتقا بەت بۇرۋ مىندەتى تۇر.
قازاقستاننىڭ ەۋرازيا نارىعىنداعى ترانزيتتىك الەۋەتى كارتاداعى جول بەلگىلەرى عانا ەمەس كليمات، جۇكتەمە مەن قارقىندى قوزعالىسقا توتەپ بەرەتىن ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ سانالادى. ول ءۇشىن ۇزاق مەرزىمدى باقىلاۋ، ۇلتتىق ەسەپتەۋ مودەلدەرى، سىناق بازاسى جانە عىلىمي ازىرلەمەلەردى ستاندارتقا اينالدىراتىن ماماندار قاجەت. مىنە، باعدات تەلتاەۆ كاسىبي عۇمىرىندا وسى مىندەتتەردىڭ اربىرىنەن سۇرىنبەي ءوتتى. ءوتىپ قويماستان، ومىرگە باتىل ەنگىزدى.
2024 جىلى اكادەميك باعدات تەلتاەۆ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆپەن ەلدەگى جول ماسەلەلەرىن تالقىلادى. بۇل كەزدەسۋ عالىمنىڭ جاڭا ناتيجەگە قول جەتكىزىپ قويماستان، ونى مەملەكەتتىك دەڭگەيدە ۇسىنۋى.
عۇمىرعا ۇلاسقان جول
باعدات تەلتاەۆ تاياۋدا الپىس جاسقا تولدى. ول قولدانبالى مەحانيكا، دالالىق ەكسپەريمەنت پەن سالالىق باسقارۋدى ءبىر جۇيەگە بىرىكتىرگەن عالىم. قازاقستانداعى جولداردى جوبالاۋ، ماتەريالدى عىلىمي نەگىزدە تاڭداۋ، ءالسىز كونسترۋكتسيالاردى انىقتاۋ، قالدىقتاردى جاڭا جابىن وندىرىسىندە پايدالانۋ، جوندەۋ جۇمىسىن دەرەكتەر نەگىزىندە جوسپارلاۋ سياقتى باستى عىلىمي مىندەتتەردى ورىنداعان اكادەميك. اكادەميك باعدات تەلتاەۆتىڭ عىلىمي ەڭبەگىنىڭ ءمانى دە وسىندا. ول جولدى قوزعالمايتىن نىسان رەتىندە ەمەس، ۋاقىتتىڭ، كليمات پەن جۇكتەمەنىڭ اسەرىمەن ءومىر سۇرەتىن جۇيە رەتىندە زەرتتەدى. عالىم وسى جۇيەنى نەعۇرلىم جاقسى تۇسىنسە، سوعۇرلىم سالىنعان جول ۇزاق قىزمەت ەتەدى.
گۇلميرا سۇلتانباەۆا
پروفەسسور
