2026 جىلعى كونستيتۋتسيالىق جاڭعىرۋ قازاقستاننىڭ قۇقىقتىق دامۋىنداعى ماڭىزدى كەزەڭگە جول اشتى. 15 ناۋرىزدا رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمدا قابىلدانىپ، 1 شىلدەدەن باستاپ كۇشىنە ەنگەن جاڭا كونستيتۋتسيادا ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋ، زاڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ جانە مەملەكەتتىك بيلىك تارماقتارىنىڭ ءوزارا ءىس-قيمىلى نەگىزگى قاعيداتتار رەتىندە ايقىندالدى.
اتاپ ايتقاندا، «ميراندا ەرەجەسى» كونستيتۋتسيالىق دەڭگەيدە بەكىتىلىپ، ۇستالعان ادامعا بوستاندىعى شەكتەلگەن ساتتەن باستاپ ونىڭ قۇقىقتارى مەن ۇستاۋ سەبەپتەرىن ءتۇسىندىرۋ مىندەتى كوزدەلدى.
تاعى ءبىر ماڭىزدى جاڭالىق – ادۆوكاتۋرانىڭ دەربەس كونستيتۋتسيالىق مارتەبەسىنىڭ بەكىتىلۋى. ادۆوكاتۋرا ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرىن قورعاۋدىڭ ماڭىزدى ينستيتۋتى رەتىندە تانىلىپ، ءادىل سوت تورەلىگىن قامتاماسىز ەتۋ جۇيەسىندەگى ءرولى ايقىندالدى.
سونىمەن قاتار، سوت جۇيەسىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە جانە ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋعا ەرەكشە نازار اۋدارىلدى. نەگىزگى زاڭدا سوت باقىلاۋىنىڭ كەپىلدىكتەرى مەن كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ قۇقىقتار مەن بوستاندىقتاردى قورعاۋداعى ءرولى ايقىندالدى.
جاڭا كونستيتۋتسياداعى ماڭىزدى وزگەرىستەردىڭ ءبىرى – سوت ءىسىن جۇرگىزۋ نىساندارىنىڭ قاتارىندا «اكىمشىلىك» دەگەن ءسوزدىڭ ناقتى كورسەتىلۋى. كونستيتۋتسياعا سايكەس، سوت بيلىگى زاڭدا بەلگىلەنگەن ازاماتتىق، اكىمشىلىك، قىلمىستىق جانە وزگە دە سوت ءىسىن جۇرگىزۋ نىساندارى ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى.
بۇل نورمالار سوت تورەلىگىنىڭ ادىلدىگىن قامتاماسىز ەتۋ، مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قىزمەتىنە قۇقىقتىق باقىلاۋدى كۇشەيتۋ جانە ازاماتتاردىڭ ءوز قۇقىقتارىن قورعاۋ مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتۋ ماسەلەلەرىمەن تىعىز بايلانىستى.
قازاقستاندا سوڭعى جىلدارى سوت تورەلىگىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن كۇشەيتۋ، ازاماتتاردىڭ ءادىل سوتقا قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرۋ جانە ولاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدىڭ قۇقىقتىق تەتىكتەرىن جەتىلدىرۋ باعىتىندا بىرقاتار جۇيەلى وزگەرىس جۇزەگە اسىرىلدى. بۇل وزگەرىستەر سوت جۇيەسىنىڭ ينستيتۋتسيونالدىق قۇرىلىمىن عانا ەمەس، ازامات پەن مەملەكەت اراسىنداعى قۇقىقتىق قاتىناستاردى دا قامتىدى.
قۇرىلتاي دەپۋتاتى ءۇنزيلا شاپاقتىڭ ايتۋىنشا، جۇرگىزىلىپ جاتقان سوت-قۇقىقتىق رەفورمالاردىڭ نەگىزگى ءمانى – ازاماتتىڭ قۇقىعىن قورعاۋدى ناقتى تەتىكتەرمەن قامتاماسىز ەتۋ جانە سوتتىڭ مەملەكەتتىك ورگانداردان تاۋەلسىز شەشىم قابىلداۋ مۇمكىندىگىن كۇشەيتۋ.
ونىڭ پىكىرىنشە، بۇل باعىتتاعى ماڭىزدى قادامداردىڭ ءبىرى – سۋديالاردىڭ تاۋەلسىزدىگىن قامتاماسىز ەتەتىن ينستيتۋتسيونالدىق كەپىلدىكتەردىڭ كۇشەيۋى. سۋديالاردى ىرىكتەۋ مەن ولاردىڭ مانسابىنا قاتىستى نەگىزگى ماسەلەلەردىڭ جوعارى سوت كەڭەسىنىڭ قۇزىرەتىنە بەرىلۋى، سوت اكىمشىلىگىنىڭ سوت تورەلىگىن جۇزەگە اسىرۋدان ءبولىنۋى جانە سوتتاردى قارجىلاندىرۋدىڭ كەپىلدى جۇيەسىنىڭ ەنگىزىلۋى وسى ماقساتقا باعىتتالعان.
سوت تاۋەلسىزدىگى ازاماتتاردىڭ ءادىل سوتقا قۇقىعىمەن تىكەلەي بايلانىستى. بۇل رەتتە قازاقستاندا 2021 جىلدان باستاپ جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان اكىمشىلىك ادىلەت ينستيتۋتىنىڭ ماڭىزى ەرەكشە. رەسمي ستاتيستيكاعا سايكەس، اكىمشىلىك سوتتار ەنگىزىلگەنگە دەيىن ازاماتتار مەن بيزنەس مەملەكەتتىك ورگاندارمەن داۋلاردا شامامەن 15% جاعدايدا جەڭسە، كەيىن بۇل كورسەتكىش 60%-عا دەيىن وسكەن.
ءۇنزيلا شاپاقتىڭ ايتۋىنشا، بۇل كورسەتكىش ازامات پەن مەملەكەت اراسىنداعى قۇقىقتىق تەڭگەرىمنىڭ وزگەرىپ كەلە جاتقانىن كورسەتەدى. اكىمشىلىك سوتتىڭ مىندەتى – مەملەكەتتىك ورگاننىڭ پوزيتسياسىن اۆتوماتتى تۇردە قولداۋ ەمەس، ونىڭ شەشىمى مەن ارەكەتىنىڭ زاڭدىلىعىن وبەكتيۆتى باعالاۋ.
سونىمەن بىرگە سوت باقىلاۋىنىڭ ناقتى جۇمىس ىستەپ تۇرعانىن قىلمىستىق پروتسەستەگى ستاتيستيكادان دا كورۋگە بولادى. 2026 جىلدىڭ سەگىز ايىندا سوتتارعا قاماۋعا سانكتسيا بەرۋ تۋرالى 11 164 ءوتىنىش تۇسكەن. ونىڭ 4 355-ءى بويىنشا سوتتار قاماۋعا الۋعا رۇقسات بەرمەگەن. بۇل رەتتە 3 720 جاعدايدا قاماۋدىڭ ورنىنا ۇيقاماق قولدانىلعان.
سونداي-اق وسى كەزەڭدە قىلمىستىق قۋدالاۋ ورگاندارىنىڭ ارەكەتتەرى، ارەكەتسىزدىگى مەن شەشىمدەرىنە قاتىستى قارالعان شاعىمداردىڭ 37,7%-ى قاناعاتتاندىرىلعان. دەپۋتاتتىڭ پىكىرىنشە، بۇل سوتتىڭ ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋداعى ناقتى باقىلاۋ تەتىگى رەتىندە جۇمىس ىستەپ وتىرعانىن كورسەتەدى.
قىلمىستىق سوت تورەلىگىندەگى تاعى ءبىر ماڭىزدى كورسەتكىش – اقتاۋ ۇكىمدەرى. 2026 جىلدىڭ سەگىز ايىندا سوتتار 211 ادامعا قاتىستى اقتاۋ ۇكىمىن شىعارعان. بۇل سوتتىڭ ءاربىر ءىستى جان-جاقتى قاراپ، ايىپتاۋ تاراپىنان ۇسىنىلعان دالەلدەرگە دەربەس باعا بەرەتىنىن كورسەتەتىن كورسەتكىشتەردىڭ ءبىرى.
سوت تورەلىگىنىڭ ساپاسى مەن وعان دەگەن قوعامدىق سەنىم دە رەفورمالاردىڭ ناتيجەسىن باعالاۋدا ماڭىزدى. 2026 جىلى جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋ ناتيجەسىندە رەسپوندەنتتەردىڭ 92,4%-ى سوت جۇيەسىنە تولىق نەمەسە ءىشىنارا سەنىم بىلدىرگەن. بۇل كورسەتكىش سوت ينستيتۋتىنىڭ قوعامداعى ورنى مەن ازاماتتاردىڭ سوت ارقىلى ءوز قۇقىقتارىن قورعاۋ مۇمكىندىگىنە دەگەن كوزقاراسىن اڭعارتادى.
سوت تورەلىگىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋدا 2025 جىلعى 1 شىلدەدەن باستاپ جۇمىسىن باستاعان دەربەس كاسساتسيالىق سوتتاردىڭ دا ورنى ەرەكشە. ازاماتتىق، قىلمىستىق جانە اكىمشىلىك ىستەر بويىنشا كاسساتسيالىق سوتتاردىڭ جوعارعى سوتتان ينستيتۋتسيونالدىق تۇرعىدا ءبولىنۋى سوت اكتىلەرىن قايتا قاراۋدىڭ دەربەس دەڭگەيىن قالىپتاستىردى.
وسىلايشا، سوت-قۇقىقتىق رەفورمالاردىڭ تۇپكى ماقساتى تەك جاڭا ينستيتۋتتار قۇرۋ ەمەس، ازاماتتىڭ ءوز قۇقىعى بۇزىلعان جاعدايدا ونى ءتيىمدى قورعاي الاتىن جۇيە قالىپتاستىرۋ بولىپ وتىر. بۇل تۇرعىدا سوت تاۋەلسىزدىگى، اكىمشىلىك ادىلەت، سوت باقىلاۋى جانە كاسساتسيالىق قايتا قاراۋ سياقتى تەتىكتەردىڭ بارلىعى ءبىر ماقساتقا – ازاماتتاردىڭ قۇقىقتىق قورعالۋىن كۇشەيتۋگە باعىتتالعان.
