شىعىس ادەبيەتىنىڭ جاۋحارى حافيز شىعارماشىلىعى تۋرالى شاعىن لەپەستە اقىن جىرلارىنىڭ ەرەكشەلىگى ايتىلادى.
بۇگىن، 11 قازان – ادامزات رۋحانياتىنىڭ شىڭى، پارسى پوەزياسىنىڭ “كۇنى” مەن “قۇپيا ءتىلى” اتانعان يراننىڭ تانىمال اقىنى شامسۋددين مۇحاممەد حافيز ءشيرازيدىڭ تۋعان كۇنى. باتىس پەن شىعىستى قاتار تاڭعالدىرىپ، گيوتەنىڭ وزىنە «باتىس-شىعىس ديۋانىن» جازدىرعان، پۋشكين مەن ەسەنيندى شىعىس الەمىنە باسقاشا كوزبەن قاراپ شىعىستىڭ قۇپياسىن تانۋعا شاقىرعان حافيز فەنومەنى ءبىزدىڭ ورتالىق ازيا ايماعى ءۇشىن، ونىڭ ىشىندە قازاق دالاسى ءۇشىن دە جات ەمەس.
ەگەر ءسىز قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق كىتاپحاناسىنىڭ سيرەك كىتاپتار مەن قولجازبالار قورى مەن ورتالىق عىلىمي كىتاپحانانىڭ قولجازبالار قورىنا باس سۇقساڭىز، نەمەسە تاشكەنت، سامارقاند، بۇحارا، ىستامبۇل، كابۋل، لاكحناۋ، كانپۋر، دەلي، لاحور، قازان جانە ۋفانىڭ قولجازبالار قورىنا بارا قالساڭىز، الدىڭىزدان ەڭ كوپ شىعاتىن، مۇقاباسى قولدان تۇپتەلىپ، جيەكتەرىنە شاكىرتتەردىڭ قولىمەن تۇسىندىرمەلەر جازىلعان، قولدان قولعا وتسە دە ءالى دە جاقسى ساقتالعان ءبىر قولجازبا كىتاپتى كورەسىز. ول – «ديۋاني حافيز»، حافيز جيناعى. ورتالىق ازيا مەدرەسەلەرىندە، ءتىپتى قازاق دالاسىنداعى مەدرەسەلەردە پارسى ءتىلى ازدى-كوپتى وقىتىلاتىن بولعان. پارسى ءتىلىن ۇيرەنۋشى شاكىرتتەردىڭ ءتىلى جاتتىقسىن دەپ حافيز بەن بيديل سىندى اقىنداردىڭ ولەڭدەرى وقىتىلعان.
حافيز پوەزياسىنىڭ وزەگى – شىندىق پەن ەركىندىك. ونىڭ جىرلارىنداعى باستى كونتسەپتسيا – رۋحاني ەركىندىك، ىشكى تازالىق. اقىن ءوز زامانىنداعى ءدىني فاناتيزمگە، سىرتقى فورماعا عانا تابىنعان ەكىجۇزدىلىككە (زوھد پەن رياعا) قارسى شىقتى. ول سىرتى سوپى، ءىشى سويقان سوپىلاردى (حيرقا جامىلعانداردى) اياماي سىناپ، بەتپەردەسىن سىپىردى. ءحافيزدىڭ جولداۋى — ادامنىڭ سىرتقى بەينەسىنىڭ تاقۋالىعىندا ەمەس، ىشكى الەمىنىڭ ماحابباتقا جانە سۇلۋلىققا تولى بولۋىندا. حافيز: «ەگەر سەنىڭ جۇرەگىڭدە ماحاببات وتى جانباسا، شىنايى پاك سۇلۋلىق بولماسا مەشىتتە وتىرساڭ دا، شىركەۋدە وتىرساڭ دا بوس اۋرەشىلىك»، - دەپ جىرلادى.
بۇل جولداۋ الەم حالقىنىڭ جانىنا مايداي جاقتى دەۋگە بولادى. ءىرى مادەني ورتالىقتاردان حافيز ديۋاندارىنىڭ كوپتەپ تابىلۋى – جەرگىلىكتى حالىقتىڭ ۋاقىت پەن كەڭىستىكتەن تىس جاتقان وسى «شىنايىلىق ۇندەۋىن» ىزدەگەندىگىنىڭ بەلگىسى بولسا كەرەك.
حافيز شيرازي تۋرالى ايتقاندا يراندا ەڭ كوپ ساتىلاتىن كىتاپ حافيزدىڭ جيناعى ەكەنىن ايتا كەتكەن ءجون. حافيزدىڭ ديۋانىمەن عاسىرلار بويى يراندىقتار سىرلاسىپ، اقىلداسىپ، بال اشىپ وزىنە جۇبانىش ىزدەۋمەن كەلەدى. بۇنىڭ قۇپياسى نەدە دەگەن سۇراققا جاۋاپ ىزدەسەك، ونىڭ قۇپياسى وتە قاراپايىم. حافيز ءشيرازيدىڭ ديۋانىمەن بال اشۋ (پارسىشا «فال-ە حافيز») ءداستۇرى – جاي عانا ساۋەگەيلىك ەمەس، شىعىس مادەنيەتىنىڭ ەڭ تەرەڭ، تىلسىم رۋحاني قۇبىلىستارىنىڭ ءبىرى.
حافيزدىڭ عازالىن پاتشا دا، ءۋازىر دە، سوپى دا، قاراپايىم شاكىرت تە وقىپ سىرلاساتىن بولعان جانە بۇگىنگى تاڭدا وسى ءداستۇر ەشبىر وزگەرىسسىز جالعاسۋدا.
بۇل فەنومەننىڭ سىرىن، ونىڭ قاراپايىم حالىقتىڭ جۇرەگىنەن قالاي ورىن العانىن جانە بۇكىل ادامزاتتى قالاي جۇباتا الاتىنىن پسيحولوگيالىق جانە رۋحاني استارمەن تۇسىندىرۋگە بولاتىن شىعار.
ەڭ الدىمەن حافيز عازالدارى تۋرالى ءبىلۋ كەرەك جايت: حافيز جىرلارىنىڭ قاتپارى قالىڭ. ۋايىم باسقان، قايعى جۇتقان جان جاراسى بار ادام وقىسا، ءۇمىت پەن جۇبانىش تابادى. كۇماندا جۇرگەن ادام نەمەسە ساۋدا-ساتتىقتا جۇرگەن ادام وقىسا، ءومىردىڭ وتپەلىلىگى مەن تاۋەكەل ەتۋدىڭ ءمانىن تۇسىنەدى. ويتكەنى ءاربىر ادامنىڭ الدىندا كەم دەگەندى ەكى ءتۇرلى تاڭداۋ بولادى. سونىڭ بىرەۋىن تاۋەكەل ەتىپ تاڭداپ ۋاقىت وتە كەلە دۇرىس تاڭداۋ جاساعانىنا قۋانادى. قىسقاسى، حافيز ءسوزدى سونداي شەبەرلىكپەن ورەدى، ونىڭ عازالىنان ءاربىر ادام ءوز دەڭگەيىنە، ءوز مۇڭىنا، ءوز سۇرانىسىنا ساي جاۋاپ تابادى. ول ەشقاشان ۇكىم كەسپەيدى، ەشكىمدى سوكپەيدى، تەك جول سىلتەيدى جانە اقىل-كەڭەسىن بەرەدى.
حافيزدى فيلوسوف دەپ تە اتاپ جاتادى. ارينە، ول فيلوسوفيا زاڭدىلىقتارىن زەرتتەپ، كاتەگوريالارعا بولگەن فيلوسوف ەمەس. بىراق ونىڭ عازالدارىندا فيلوسوفتاردىڭ ويىمەن ۇندەسەتىن ۇعىمدار بار. حافيز فيلوسوفياسىنىڭ تىرەگى – ءۇمىت. ول ەڭ اۋىر، كۇردەلى عازالدارىنىڭ وزىندە سوڭىندا ءبىر ساۋلە قالدىرادى. ونىڭ ەڭ تانىمال، بۇكىل شىعىستى جۇباتقان مىنا ءبىر ءبايتىن مىسالعا كەلتىرۋگە بولادى:
جوعالعان ءجۇسىپ ۇيىنە كەلەر، قايعىرما،
مۇڭ باسقان مەكەن گۇلستان بولار، قايعىرما.
بۇل جاي عانا ولەڭ جولى ەمەس، بۇل – ءۇمىت تەراپياسى. قىنعانعا ورالار دەگەندەگى ءجۇسىپ – ايگىلىجۇسىپ پايعامبار. ونىڭ ءبىر كەزدەرى باۋىرلارىنىڭ قاتەلىگىنەن جوعالىپ، بىرنەشە جىلدان سوڭ امان-ەسەن مىسىر ەلىنەن تابىلۋى كوزى سوقىر بولىپ قالعان اتا-اناسىنىڭ كوز-جانارىن قايتارىپ، قانشاما ادامعا قۋانىش سىيلاسا، سەنىڭ دە ومىرىڭدە ءبىر كۇنى وسىنداي ۇلكەن قۋانىش بولادى دەگەن ءۇمىتتىڭ بار ەكەنىن جىرلايدى. حافيز ادامعا «سەنىڭ باسىڭداعى بۇل ءتۇن ماڭگىلىك ەمەس، تاڭ اتادى، گۇل ءبۇر جارادى» دەگەندى ايتادى. ونىڭ ۇندەۋىنىڭ باستى كۇشى دە وسى – قايعىنى ادەمىلىككە، مۇڭدى ماحابباتقا اينالدىرا بىلۋىندە.
حافيز عازالدارى – سىرتى جىلتىر، ءىشى بوس ءسوز ەمەس، ادام بالاسى باسىنان كەشەتىن بارلىق ەموتسيونالدىق كۇيلەردىڭ (ساعىنىش، ايرىلىسۋ، ۇرەي، ۇمىتسىزدىك جانە شەكسىز باقىت) كودتالعان قۇپياسى مول ساندىق نەمەسە تەڭدەسى جوق قازىنا. كىتاپتى اشقان ساتتە قاراپايىم وقىرمان 14-عاسىردا شيرازدا ءومىر سۇرگەن اقىننىڭ ءدال ءوزىنىڭ بۇگىنگى مۇڭىن ءدوپ باسىپ ايتقانىنا تاڭعالادى. حافيز پوەزياسى ەشكىمدى ءبولىپ-جارمايدى. ول پاتشانى دا، ديۋانانى دا، عاشىقتى دا، تاقۋانى دا، عالىمدى دا، جاستى دا كارىنى دە بىردەي تىڭداپ، بىردەي جۇباتا الادى.
ءحافيزدىڭ باستى قۇپياسى – قايعىنىڭ ءوزىن ماحابباتتىڭ ءبىر بولشەگى رەتىندە قابىلداۋدى ۇيرەتە العاندىعىندا. ونىڭ «قايعىرما» (عام ماحور) دەگەن ءاربىر ۇندەۋى عاسىرلار بويى حافيزدىڭ ءۇنى جەتكەن ايماقتاعى سوعىستار مەن ناۋبەتتەردى، تاعدىر تاۋقىمەتىن كورگەن حالىقتاردىڭ جۇرەگىنە جىلىلىق ۇيالاتتى.
عاليا قامباربەكوۆا
شىعىستانۋشى
