قۇسبەگىلىك ونەرىمىزدى دە وزگەلەر وڭگەرىپ كەتە مە؟..

3014

«اسپان» اتتى سۇڭقارىن قولىنان تۇسىرمەي، ۇنەمى ويۋلى بەشپەنتپەن جۇرەتىن رۋسلان ابىل قۇسبەگىلىكتى 11 جاسىنان بەرى سۇيىكتى ىسىنە اينالدىردى. ءتىپتى تاڭ مەن كەشتى ايىرىپ بولمايتىن تۇنگى كلۋبتاعى ديدجەيلىك قىزمەتى دە ونى قاناتتى «دوستارىنان» الىستاتا المادى. قۇسبەگىلىك – ول ءۇشىن سپورت، ونەر، ءومىردىڭ اجىراماس بولشەگى. ۇلتتىق سپورتتى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن جانتالاسىپ جۇرگەن رۋسلاننىڭ اڭگىمەسى تۇسىنگەن جانعا وي سالارلىقتاي…

«سلوۆەنيا، الاقانداي عانا سلوۆەنيا قۇسبەگىلىك تۋرالى ارنايى ءپاندى مەكتەپ باعدارلاماسىنا ەنگىزىپ قويدى. بۇگىندە ەۋروپا مەن اراب الەمىنىڭ قۇسبەگىلىككە دەگەن قىزىعۋشىلىعى ارتىپ تۇر. قۇسبەگىلىكتى ۇلتتىق سپورتى، اتاكاسىبى ساناعان قازاقتار ۇيىقتاپ جاتقاندا، بار الەم بۇل ونەرگە تالاسۋ ۇستىندە. ءبىزدىڭ قىمىز بەن قازىنى وزگەلەرگە ۇستاتا سالعانىمىزداي، قۇسبە­گىلىكتەن دە قول ءۇزىپ قالاتىن ءتۇرىمىز بار. تۇسىنەسىز بە، Facebook الەۋمەتتىك جەلىسىنە تىركەلگەن الەمدەگى قۇسبەگىلەردىڭ سانى – 40 مىڭ. تىركەلمەگەنى قانشاما؟! گەرمانيادا 12 مىڭ قۇسبەگى بارى رەسمي تۇردە انىق­تال­دى. ال قۇسبەگىلىكتى ءتول سپورتى ساناعان قا­زاق­تاردىڭ ىشىندە بۇل سپورتتى سەرىك ەت­كەن­دەردىڭ سانى 70-تەن ارەڭ اسىپ جىعى­لادى. ۇلتتىق سپورتتى وزگەنىڭ وڭگەرىپ كەتۋىنەن امان الىپ قالاتىن باعدارلاما قابىل­داۋ كەرەك شىعار، مۇمكىن. ايت­پەسە…»

راسىندا، جاپوندار دزيۋدوسىمەن، وز­بەك­تەر كۋراشىمەن ماقتانادى. ءتول سپورتىن ناسيحاتتاۋ بارىسىندا ءتۇرلى ادىس­تەردى قول­دانىپ، جالپاق الەمگە ۇلت­تىق سپورتى­نىڭ ءتىلىن ءتۇسىندىرىپ جاتا­دى. ال قازاققا اللادان دارىعان ونەر  — قۇسبەگىلىكتى وزگە­نى قو­يىپ، ءوز ەلىمىزدە وركەندەتۋگە دەن قويار ەمەسپىز.

«شەتەلدىك جازبالاردان قۇسبەگىلىك ەڭ العاش ءۇندىستان مەن مەسوپوتوميادا پايدا بولدى دەگەن دەرەكتەرگە ءجيى ۇشىراسامىن. بىراق بۇل – جالعان اقپار. ويتكەنى بۇركىت پەن سۇڭقار قوڭىرجاي كليماتتا عانا ەركىن سامعاي الادى. تاۋ بوكتەرىندە تىنىستاپ العان سوڭ جازىقتا تالماي ۇشادى. ال جوعا­رىدا ايتىلعان مەسوپوتوميا مەن ءۇندى جەرى – وتە ىستىق. ەجەلگى ساق داۋىرىندە تاستا قا­شا­لىپ سالىنعان قۇستاردىڭ سۋرەتىن تاريحشىلار قىران دەپ توپشىلادى. ونىڭ ۇستىنە، بۇركىتشىلەردىڭ دۇنيەجۇزىلىك فەدە­را­تسيا­سىنىڭ مۇشەسى ءوز ەڭبەگىندە «قۇسبەگىلىك ەڭ العاش رەت تۇران جەرىندە پايدا بولدى» دەپ جازعان. ەندەشە، قۇسبەگىلىكتىڭ قازاق دالاسىندا پايدا بولعانىنا كۇمان كەلتىرمەۋ كەرەك. ەدىل قاعان ەۋروپانى جاۋلاعاندا، ونىڭ تىك كوتەرگەن تۋىنداعى قارا سۇڭقارعا ءبارى كوز تىگىپ، كەرەمەت قىزىعۋشىلىق تانىتتى».

ۇلتتىق سپورتىمىزعا كوز سالۋشى­لار­دىڭ كوپ ەكەنىن جوعارىدا ايتتىق. قۇس­بەگى­لىك بۇگىندە بار الەمدە قارقىن­دى دامۋ ۇستىندە. قازاقستانداعى قۇسبە­گى­لىكتى دامى­تۋعا جەكە كاسىپكەرلەر دە بىلەك سىبانىپ كىرىسىپ كەتتى. اسىرەسە ونەر ادام­دارى­نىڭ ىقىلاسى ەرەكشە. قارا­پايىم حالىق ساح­نانىڭ كوركىنە اينال­عان ارتىس­تەردىڭ ءاربىر قيمىلىنا قول سو­عىپ، ولار­دىڭ ءىس-ارەكەتىنە ەرەكشە ءمان بەرەدى. ەندەشە، قۇسبەگىلىكتى ناسي­حات­تاۋعا ءانشى، كۇيشى­لەردى دە پايدالانۋ كەرەك. ماسە­لەن، توقتار سەرىكوۆ سۇڭ­قار دەسە ىشكەن اسىن جەرگە قويادى دەلىك. وسىدان سوڭ توق­تار­دىڭ تالانتىنا تام­سانۋ­شىلار­دىڭ سۇڭقار، قۇس­بەگىلىك تۋرالى تەرەڭنەن بىلۋگە تالپىناتىنىنا سەنىم زور.

«قازاقستانداعى قۇسبەگىلەردىڭ باسىن بىرىكتىرگەن ءىرىلى-ۇساقتى ۇيىمدار بار. ولار جۇمىس ىستەمەي، قول قۋسىرىپ وتىر دەي المايمىن. الايدا ناسيحات جۇمىستارىن جۇر­گىزۋدە بەلسەندىلىك تانىتپاي وتىرمىز. ماسەلەن، قۇسبەگىلىك تۋرالى ارنايى سايت اشا­مىز دەپ باسشىلاردىڭ ۋادە بەرگەنىنە ءتورت جىل بولدى. ال شەتەلدە قۇسبەگىلىك تۋرالى سايتتان كوز سۇرىنەدى. سپورتتىڭ بۇل ءتۇرى تۋرالى جەكە گازەت-جۋرنالدار مەن كىتاپتار بولسا دا، مۇرتىمىزدى بالتا شاپپاس ەدى. وكىنىشكە قاراي، شەشۋىن تاپپاعان وسىنداي ماسەلەلەر قۇسبەگىلىكتى ناسيحات­تاۋعا كەدەرگى كەلتىرۋدە. الەمنىڭ 77 ەلىنەن كەلگەن سايات­شىلاردىڭ باسىن قوسىپ، ەۋروپا حا­لىق­ارالىق قۇسبەگىلەر فەستيۆالىن ۇيىم­داستىردى. قازاقستاندا وتكەن ءىس-شارا­لار­دىڭ ىشىندەگى ەڭ اۋقىمدىسى دەپ باقىت قار­ناقباەۆ اعامىز ۇيىمداستىرعان «قۇس­بەگىلىك: كوبەيتۋ جانە ۆەتەريناريا» اتتى حا­لىق­ارالىق سەميناردى ايتۋعا بولادى. وعان الەمدەگى بۇركىتشىلەردىڭ باس دارىگەرىن شاقىردىق. ول كىسى قۇستى قالاي ەمدەۋ، قا­لاي تاماقتاندىرۋ قاجەت ەكەنىن تاعى ءبىر سا­راپ­تاپ بەردى. شىنى كەرەك، بىزدەردە قۇس اۋىرىپ قالسا، وعان دۇرىس دياگنوز قويىل­مايدى. ماسەلەن، سىرقاتتانعان قۇستى قا­زاق­ستاندا ءۇش ورتالىق تەكسەرەدى جانە ۇشەۋى­نىڭ قويعان دياگنوزى ءبىر-بىرىمەن مۇل­دە سايكەس كەلمەيدى».

قۇستاردىڭ قارنى توق بولماسا، ودان قانداي دا ءبىر ناتيجە سۇراۋ ابەس­تىك. ءبىر يتەل­گى كۇنىنە 150-200 گرامم سيىر ەتىن جەي­دى. ال بۇركىتكە 450-600 گرامم ەت بەرۋ­گە مىندەتتىسىڭ. قۇستار دا ادام سە­كىل­دى. دۇرىس تاماقتانباسا، اعزاسى السى­رەي­دى.

«تۇزدە ۇشىپ ۇيرەنگەن قۇستاردىڭ اعزا­سى وتە شىدامدى. الىپ جۇرەكتى. ال قولعا ۇي­رەتكەن قۇستاردان ۇنەمى ءبىر كىنارات تابىلادى. شەتەلدىكتەر ساتىپ الاردا ەڭ ءبىرىنشى ولاردىڭ جۇرەگى قۋاتتى ما، جوق پا، سونى قارايدى. قولعا ۇيرەتكەن قۇستار ءالسىز بولماۋى ءۇشىن جاقسىلاپ باپتاۋ كەرەك. جاقىن­دا عالىمدار قولعا ۇيرەنگەن قۇستار­دى كيىز ءۇي سەكىلدى دوڭگەلەك پىشىندە جاسال­عان ۇيدە ءوسىرۋ كەرەكتىگىن انىقتادى. سەبەبى قۇس اسپاندى كورەمىن دەپ دوڭگەلەك ۇيدە اينالىپ ۇشا بەرەدى، ۇشا بەرەدى. بۇل ءوز كەزەگىندە قۇستىڭ دەنساۋلىعىنان ءمىن تاپپاۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى. ءبىز تەك قۇستارعا عانا ەمەس، اڭدارعا دا جاقسى كۇتىم جاساۋعا ءتيىسپىز. ماسەلەن، بۇركىت پەن سۇڭقارعا ازىق بولادى دەپ دالا قويانى مەن تۇلكىنى الىپ كەلەمىز. ولاردى ارنايى جىلجىمالى قورا-جاي­لار­عا سالىپ، تاماعىن بەرىپ، جاع­دا­يىن جا­ساۋعا مىندەتتىمىز. الايدا بىزدە ونداي مۇم­كىندىك جوق، سول سەبەپتى اڭدار­دى ۇستاپ اكە­لىپ، قورا­عا قاماپ تاستاي­مىز. دالا قويان­دارى شىداماي ءولىپ كەتەدى. سوسىن امال قالما­عاسىن ءۇي قويان­دارىن جىبەرۋگە تۋرا كەلەدى. ءۇي قويانى قاشپايدى، وتە قور­قاق. بۇل – ءوز كەزەگىندە قۇسبەگىلىكتىڭ قىزى­عىن قاشىراتىن فاكتور­لاردىڭ ءبىرى».

ءۇي قوياندارىنىڭ قاشپاي، ءبىر ورىندا تۇرىپ الۋى بۇركىتتىڭ ابدىراۋىنا جول اشادى. ول اڭدى دۇرىس بۇرە الماي قالادى. ال بۇل ءساتتى ۇتىمدى پايدا­لان­عان شەتەلدىكتەر قۇسبەگىلىكتىڭ ءتۇپ توركىنى جاتقان قازاقس­تانداعى جاعداي وسىنداي دەپ كۇلكى قىلىپ، عالامتورعا شىعارىپ جىبەرگەن كەزدەرى دە بولعان.

«قۇسبەگىلىك – ناعىز سپورت. باسقا سپورت تۇرلەرىنەن باستى ارتىقشىلىعى – تابي­عاتقا ەتەنە جاقىن بولاتىندىعىندا. قۇسبەگى اتانۋ ءۇشىن فۋتبول جانكۇيەرىنەن دە ارتىق فانات بولۋعا ءتيىسسىڭ. اتا-بابامىزدان قالعان ءتول مۇراعا تاڭبا تۇسىرمەۋدى قازىر ويلاعا­نىمىز دا كەش. قۇسبەگىلىك الماتىدان وزگە، ورتالىق، شىعىس قازاقستان وبلىستارىندا قانات جايىپ كەلەدى. جاقىندا اتىراۋعا ۇي­رەتىلگەن قۇستاردى جىبەردىك. ەلىمىزدەگى بۇر­كىتشىلىك سالاسىندا تىندىرىلعان ىستەر از. ءوزىم دە قۇر سوزدەن ءۇي تۇرعىزاتىن ادام ەم­ەس­پىن. اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ اڭشى­لىق­تانۋ فاكۋلتەتىن ءبىتىردىم. ەندى وقىر­ماندى قۇسبەگىلىكتىڭ قىر-سىرىنا قانىق­تى­راتىن كىتاپ جازىپ شىعامىن».


اقىرىس سەيىتقازى،

«الاش ايناسى».

 

پىكىرلەر
رەداكتسيا تاڭداۋى