دومبىرا تۋرالى قىزىقتى اقپاراتتار

873

شىلدە ايىنىڭ العاشقى جەكسەنبىسى ۇلتتىق دومبىرا كۇنى مەرەكەسى ەكەندىگى بارشامىزعا ءمالىم. ۇلتتىڭ ۇنىنە اينالعان قاسيەتتى ءھام كيەلى اسپابىمىزدى قادىر اقىن "ناعىز قازاق قازاق ەمەس، ناعىز قازاق دومبىرا" دەپ لايىقتى باعاسىن بەرگەن. زاماننىڭ اعىسى سان قۇبىلسا دا ءوزىنىڭ وزەكتىلىگىن جوعالتپاعان، قاي ۋاقىتتا بولماسىن ۇلتىمىزدىڭ سەنىمدى سەرىگىنە اينالعان اسپابىمىز تۋرالى اڭىز دا كوپ، اقپار دا كوپ. ەجەلگى التاي اڭىزدارىنا سۇيەنسەك، تاۋلاردى مەكەندەگەن ەكى اعايىندى جىگىت ءومىر ءسۇرىپ، بىرەۋى سول زامانداعى جالعىز دومبىرانىڭ يەسى بولعان ەكەن. تاڭدى تاڭعا ۇرىپ، ءان-كۇيدى ناقىشىنا كەلتىرگەن بوزبالاعا حالىق تا سۇيسىنگەن. بىراق شارۋاعا شورقاقتىعى ونىڭ اعاسىنىڭ زىعىردانىن قايناتقان،  اقىرى شىداماعان اعاسى ءىنىسىنىڭ اسپابىن سىندىرىپ، جارامسىز قىلىپ تىنعان. وسىدان كەيىن دومبىرا ءۇنى بولشەكتەنىپ، التايدىڭ ءار ايماعىنا تاراپ كەتكەن دەسەدى. وسى ۇنگە ەلىتكەن ادامدار دا دومبىرانى قايتا جاساپ شىعارىپتى. ەل اۋزىنداعى كوپ اڭىزدىڭ ءبىرى وسىنداي. سىزدەرگە دومبىرا تۋرالى تاعى دا قىزىقتى اقپاراتتار لەگىن ۇسىنباقشىمىز.

  1. دومبىرا ءسوزىنىڭ شىعۋ تەگى ءالى تولىق زەرتتەلىپ بولعان جوق. دەسەك تە ءار ءتۇرلى بالامالاردى كوپتەپ كەزدەستىرە الامىز. مىسالعا، تاتار تىلىندە "دۋمبرا"-بالالايكا، "دومبۋرا"-گيتارا دەگەن ماعىنالاردى بەرەدى. ال قالماق تىلىندە "دومبر" ءسوزى دومبىرا ماعىناسىندا قولدانىلادى. ال موڭعول حالقى دومبىرا اسپابىن "دومبۋرا" دەپ اتايدى. تۇرىك باۋىرلارىمىز گيتاراعا "تامبۋرا" دەگەن اتاۋ بەرگەن. بارشا تۇركى حالىقتارىنا ورتاق اسپاپتىڭ ءبىرى بولعاندىقتان اتاۋلارى دا ۇقساس كەلەتىن دومبىرا ءسوزىنىڭ ناقتى ماعىناسى ءالى دە زەرتتەۋدى، انىقتاۋدى قاجەت ەتەدى.
  2. دومبىرا تەك تۇركى حالىقتارىنىڭ عانا ەمەس، بۇكىل الەمدەگى ەڭ ەجەلگى مۋزىكالىق اسپاپتاردىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى. جورامال بويىنشا العاشقى دومبىرالار وسىدان 6000 جىل بۇرىن قولدانىسقا ەنگەن. قازىرگى دومبىرالارعا كەلسەك، ەلىمىزدىڭ گەوگرافيالىق جانە ءداستۇرلى ءان ايتۋ مەكتەپتەرىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىنن بايلانىستى ءار ايماعىمىزدا ءار ءتۇرلى دومبىرالار قولدانىلادى. ەلىمىزدىڭ سولتۇستىك ايماقتارىندا شەرتپە كۇيگە ارنالعان دومبىرالار كوپتەپ كەزدەسسە، وڭتۇستىك، باتىس ايماقتاردا توكپە كۇيدىڭ قاراپايىم دومبىرالارىن ءجيى جولىقتىراسىز.
  3. 2010 جىلى اسپامىبىز گيننەستىڭ رەكوردتار كىتابىن باعىندىردى. قىتايدا وتكەن جيىندا 10450 دومبىراشى "كەڭەس" كۇيىن ءبىر ۋاقىتتا ورىنداپ كۇللى الەمنىڭ نازارىن وزدەرىنە اۋدارتتى.
  4. 2008 جىلى موڭعول-التاي دالاسىنىڭ جارعالانت قايرقان ۇڭگىرىنەن تانىمال عالىمدار وسىدان 1500 جىل بۇرىن جاسالىنعان دومبىرانى ىزدەپ تاپقان. زەرتتەۋ كەزىندە، ونداعى كونە تۇركى جازۋلارىنا كوزدەرى تۇسكەن. دومبىرانىڭ بەتىندە كونە تۇركى تىلىنەن اۋدارعاندا "جۇپار كۇي اۋەنى ءسۇيسىندىردى" دەگەن ءسوز بەينەلەنگەن. 6000 جىل بۇرىن العاشقى ۇلگىلەرى جاسالعان بۇل اسپاپ وسىدان 15 عاسىر بۇرىن دا جۇپار كۇي شاشىپ، ادام جانىنا جىلۋلىق سىيلاعان.
  5. قازىرگى كەزدە دومبىرانىڭ، دومبىرا تەكتەس اسپاپتاردىڭ كوپتەگەن تۇرلەرى كەزدەسەدى. ءان-كۇي دومبىراسى، ءۇش ىشەكتى دومبىرا، قۋىس مويىن دومبىرا، شەرتەر، كەڭ شاناقتى دومبىرا جانە تاعى دا باسقا تۇرلەرىن ەلىمىزدىڭ ءار ايماقتارىنان تابۋىڭىز مۇمكىن. بۇل قاتارعا فارابي ەڭبەكتەرىندەگى 9 ىشەكتى دومبىرانى ءجانى قىتاي جەرىندە قولدانىتاتىن ليۋتنا اسپابىن قوسۋىڭىزعا دا بولادى.

ەكى شەكتىڭ ءبىرىن تارتىپ، ءبىرىن ءسال كەم بۇراۋ ارقىلى دالا فيلوسوفياسىن، ەلدىڭ كوڭىل-كۇيىن ساناسىنا سىڭىرگەن كيەلى اسپابىمىز قاشان دا ءوز وزەكتىلىگى مەن ماڭىزىن جوعالتپاق ەمەس. ۇرپاقتان ۇرپاققا، داۋىردەن داۋىرگە دومبىرانى جەتكىزۋ ءبىزدىڭ دە ميسسيامىز ەكەنىن ەسىمىزدەن شىعارمايىق، قۇرمەتتى وقىرمان. تورىمىزدەن دومبىرا تۇسپەسىن، توڭىرەگىمىزدەن تىنىشتىق ۇزىلمەسىن. دومبىرا تەك بەيبىتشىلىگىمىز ءۇشىن شەرتىلسىن!

 

قۋاندىق كورگەنوۆ

پىكىرلەر
رەداكتسيا تاڭداۋى