ادامداردىڭ قىتاي ساياساتىنا سەسكەنە قاراۋىنىڭ بىرنەشە سەبەبى بار. اتاپ ايتقاندا، شەكارا، جەر ماسەلەسى، حالىق سانىنىڭ ايىرماشىلىعى جانە قىتاي ەكسپانسياسى تۋرالى قاۋەسەتتەر اراگىدىك كۇدىكتى كۇشەيتىپ تۇرادى.
سينوفوبيادان ستراتەگياعا: جاڭا گەوساياسي شىندىق
قىتايمەن قارىم-قاتىناسىمىز قارقىندى دامىپ جاتقانىمەن، قازاقستاندىقتار كورشى ەلگە ءالى دە كۇدىكپەن، سەسكەنە قارايدى. كىشى مەملەكەتتەردىڭ الىپ دەرجاۆالار الدىنداعى قورقىنىشى – قالىپتى جاعداي. ساياساتتانۋشىلار تىلىمەن ايتقاندا، بۇل — گەگەمونيا. گەگەمونيا — ءبىر مەملەكەتتىڭ باسقالارعا ساياسي، ەكونوميكالىق، اسكەري، مادەني نەمەسە يدەولوگيالىق تۇرعىدان ۇستەمدىك ەتۋى. ءدال وسى تۇسىنىككە سۇيەنە وتىرىپ، قازاقستاندىقتار قىتايدى گەگەمون مەملەكەت رەتىندە قابىلدايدى. وعان نەگىز جوق ەمەس.
قازاقستاندىقتاردىڭ قىتايعا سەسكەنە قاراۋىنىڭ بىرنەشە سەبەبى بار. اتاپ ايتقاندا، شەكارا، جەر ماسەلەسى، حالىق سانىنىڭ ايىرماشىلىعى جانە قىتاي ەكسپانسياسى تۋرالى قاۋەسەتتەر اراگىدىك كۇدىكتى كۇشەيتىپ تۇرادى. ول ازداي، سوڭعى جىلدارى قىتاي قازاقستان ەكونوميكاسىنا بەلسەندى تۇردە ينۆەستيتسيا سالىپ، ساۋدا-ساتتىق پەن قارىم-قاتىناستى قارقىندى دامىتىپ جاتىر. بۇل قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق تاۋەلسىزدىگىنە قاۋىپ ءتوندىرۋى مۇمكىن دەگەن قورقىنىش تا بار.
قىتاي — ەكونوميكالىق، ساياسي تۇرعىداعى نەگىزگى سەرىكتەسىمىز. ستاتيستيكالىق مالىمەتتەرگە كوز جۇگىرتەر بولساق، شىعىستاعى بۇل كورشىمىز ەكسپورت بويىنشا ەكىنشى ورىندا كەلە جاتىر. ال ءوزارا ساۋدا اينالىمى سوڭعى جىلدارى ەكى ەسەگە ارتقان. قىتايدىڭ قازاقستانعا قاتىستى جوسپارلارى اۋقىمدى. ال بۇل بەلسەندىلىكتىڭ استارىندا نە جاتىر؟ قىتايمەن تىعىز ارالاسۋىمىز كەرىسىنشە، ولارعا تاۋەلدى بولىپ قالۋىمىزعا يتەرمەلەمەي مە؟ بۇل سۇراققا ەكونوميست ساپارباي جوباەۆ بىلاي دەپ جاۋاپ بەردى:
“ارينە، قىتاي ءوزىنىڭ كورشىلەرىمەن، اسىرەسە افريكا قۇرلىعىنداعى مەملەكەتتەرمەن «جۇمساق كۇش» ارقىلى جۇمىس ىستەيدى. ياعني، رەسەي ۋكراينانى قارۋلى كۇشپەن باسىپ الماق بولسا، گرۋزياعا كىرىپ، وڭتۇستىك وسەتيا مەن ابحازيانى قارۋلى كۇشپەن وزىنە قاراتقان بولسا، قىتاي نەگىزىنەن ەكونوميكالىق جولمەن، ياعني وزدەرىنىڭ ۇلكەن ينۆەستيتسيالارىن سالىپ، سول مەملەكەتتەردىڭ ەكونوميكالىق ساياساتىن قىتايمەن بايلانىستىرۋعا ارەكەت جاساپ جاتىر. البەتتە، قاي مەملەكەتتە جەمقورلىق كۇشتى بولسا، ول قىتايدان العان ينۆەستيتسيالاردىڭ ناتيجەسىن حالىققا ەمەس، ءوز تابىسى ءۇشىن جاراتۋى مۇمكىن. سوسىن ولار قىتايعا اقشانى قايتارا الماي قالادى، سەبەبى جەمقورلىق بار. ءسويتىپ، وزدەرىنىڭ ۇلكەن ينفراقۇرىلىمدىق جوبالارىن سول قىتايدىڭ مەنشىگىنە بەرىپ قويۋى مۇمكىن. بىزدە دە بۇنداي قاۋىپ بار. بىراق مەنىڭ ويىمشا، ءبىزدىڭ بيلىك بۇنداي قادامعا بارماسا كەرەك”.
ەكونوميكا تەك ەلدىڭ تۇرمىس الەۋەتىنە عانا اسەر ەتىپ قويماي، سونىمەن قاتار قوس تاراپ اراسىنداعىكوپىر قىزمەتىن دە اتقارادى.
«اربىرەۋدىڭ ءتىلىن، ونەرىن بىلگەن كىسى...»
سوڭعى جىلدارى قىتاي ءتىلىن ۇيرەنۋگە سۇرانىس ايتارلىقتاي ارتقان. بۇل قۇبىلىسقا قاتىستى سينولوگ اقبوتا احمەتقىزى كەلەسىدەي پىكىر ءبىلدىردى:
«2010 جىلداردىڭ باسىندا بۇل ءتىلدى ۇيرەنۋشىلەردىڭ باسىم بولىگى شاعىن جانە ورتا بيزنەس وكىلدەرى بولاتىن. سەبەبى، قىتايمەن ساۋدا جاساۋ ءۇشىن ءتىلدى ءبىلۋ — پراكتيكالىق قاجەتتىلىك ەدى. الايدا، 2020 جىلدان بەرى مەن ۇلكەن وزگەرىستى بايقادىم. العاشىندا مەنىڭ ستۋدەنتتەرىم نەگىزىنەن كاسىپكەرلەر مەن ىسكەر ادامدار بولسا، قازىر ولاردىڭ قاتارىندا ءىرى كومپانيالاردىڭ توپ-مەنەدجەرلەرى مەن قوعامدىق سەكتورداعى ىقپالدى تۇلعالار بار. بۇل قىتاي تىلىنە دەگەن سۇرانىس جاي عانا ۋاقىتشا ترەند ەمەس، ستراتەگيالىق قاجەتتىلىككە اينالعانىن كورسەتەدى».
راسىندا، قازاقستاندىق كاسىپكەرلەرگە ءتىل ۇيرەنگەن ءتيىمدى. سەبەبى ساۋدا جولدارىنىڭ ەداۋىر بولىگى ءدال وسى كورشىمىز ارقىلى وتەدى. الەمدىك ساۋدانىڭ 80%-ى سۋ كولىگى ارقىلى جۇزەگە اسىرىلاتىنى بەلگىلى، بىراق ءبىزدىڭ مەملەكەتكە بۇنداي مۇمكىندىك بۇيىرماعان. گەوگرافيالىق ورنالاسۋىمىزدى ەسكەرە وتىرىپ، قىتاي ءبىزدىڭ نەگىزگى ساۋدا سەرىكتەستەرىمىزدىڭ ءبىرى بولىپ قالا بەرمەك. ساياساتتانۋشى تاير نيگامانوۆتىڭ ايتۋىنشا، حالىقتىڭ قىتايلىقتارعا ۇركە قاراۋىنا ءدال وسى فاكتور سەبەپشى.
«ويتكەنى قىتاي ءتىلىن بىلەتىندەر وتە از. قىتاي ساياساتىندا شىن مانىندە نە بولىپ جاتقانىن تۇسىنەتىندەر دە تىم از. بۇل ءوز كەزەگىندە ءتۇرلى الىپقاشپا اڭگىمەلەرگە جول اشادى. الايدا، ۆيزاسىز رەجيم سەكىلدى باستامالاردىڭ جانە كونفۋتسي ينستيتۋتى سياقتى قىتاي مادەنيەتىنىساندارىنىڭ كەڭىنەن تارالۋىنىڭ ارقاسىندا ءبىز قىتايدى بىرتىندەپ جاقسىراق تاني باستادىق. بۇل دا وسى ەلگە دەگەن جالپى قورقىنىش دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋىنە اسەر ەتىپ وتىر»,-دەيدى ول.
«اربىرەۋدىڭ ءتىلىن، ونەرىن بىلگەن كىسى سونىمەنەن بىردەيلىك داعۋاسىنا كىرەدى». بۇل – ۇلى ابايدان قالعان قاعيدا.
«بولاشاقتىڭ» 2094 قىتايلىق تۇلەگى
قىتاي — قۇپياسىن ىشىنە بۇككەن مەملەكەت. بىراق سوڭعى جىلدارى الەمگە اشىق بولۋعا تىرىسىپ جاتىر. سونىڭ ءبىر ايعاعى — قازاقستاندا كونفۋتسي ينستيتۋتتارىن كوپتەپ اشا باستادى. بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدە قىتاي تىلىندە وقىتىپ، ماماندار دايارلاۋعا ارنالعان وسىنداي بەس بىردەي ينستيتۋت جۇمىس ىستەيدى.
بۇل ءوز كەزەگىندە قىتاي مادەنيەتىنىڭ دامۋىنا، سونداي-اق ولاردىڭ ساياساتىن تۇسىنۋگە كومەكتەسەدى. ءبىلىم الماسۋ بويىنشا قازاقستان تاراپى دا بەلسەندى پوزيتسيا ۇستانىپ كەلەدى.
قر عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە، 2020–2024 جىلدار ارالىعىندا «بولاشاق» باعدارلاماسى بويىنشا 2094 ستيپەنديات ءدال وسى قىتايدىڭ جەتەكشى ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە ءبىلىمىن اياقتادى. 2024 جىلى ەلىمىزدىڭ 55 جوعارى وقۋ ورنى قىتاي ۋنيۆەرسيتەتتەرىمەن 241 كەلىسىم اياسىندا ىنتىماقتاستىق ورناتقان.
قىتاي قاۋپءى قايتسە سەيىلەءدى?
جالپى بايقاعانىمىزداي قازاقستاندىقتار اراسىندا قىتايعا قاتىستى سينوفوبيا دەڭگەيى بىرتىندەپ تومەندەپ كەلەدى. وسكەلەڭ ۇرپاق كورشى مەملەكەتتى قاۋىپتىڭ ەمەس، كەرىسىنشە، مۇمكىندىكتەردىڭ مەكەنى دەپ باعالايدى ەكەن.
«سينوفوبيا وزگەرە باستادى. قىتايدى تەك قاۋىپ رەتىندە ەمەس، سونىمەن بىرگە ءبىلىم، تەحنولوگيا جانە مادەنيەت ارقىلى مۇمكىندىك رەتىندە دە كورۋ كوبەيىپ كەلەدى. سوندىقتان ءبىز سەنىمدى تۇردە «وۆەرتون تەرەزەسىنىڭ» — ياعني الەۋمەتتىك تۇرعىدا قابىلداناتىن پىكىرلەر اۋقىمىنىڭ — بىرتىندەپ وزگەرىپ كەلە جاتقانىن ايتا الامىز»، — دەدى سينولوگ اقبوتا احمەتقىزى.
«تالاپ» قولدانبالى زەرتتەۋلەر ورتالىعىنىڭ جۇرگىزگەن زەرتتەۋى دە وسى پىكىردى راستاپ وتىر. مامانداردىڭ ايتۋىنشا، قازاقستاندىقتاردىڭ قىتايعا دەگەن كوزقاراسى جىلدان جىلعا وزگەرىپ كەلە جاتقان كورىنەدى. بۇل وزگەرىسكە رەسەي مەن ۋكراينا اراسىنداعى سوعىس ىقپال ەتكەن بولۋى مۇمكىن، سەبەبى ول رەسەيدىڭ باسەكەلەستىك پوزيتسياسىن السىرەتتى. سونىمەن قاتار، COVID-19 پاندەمياسى قىتايدىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىنىڭ قانشالىقتى دامىعانىن كورسەتتى.
باتىرحان مارات
