Adamdardyŋ Qytai saiasatyna seskene qarauynyŋ bırneşe sebebı bar. Atap aitqanda, şekara, jer mäselesı, halyq sanynyŋ aiyrmaşylyǧy jäne Qytai ekspansiiasy turaly qauesetter aragıdık küdıktı küşeitıp tūrady.
SİNOFOBİIаDAN STRATEGİIаǦA: JAŊA GEOSAIаSİ ŞYNDYQ
Qytaimen qarym-qatynasymyz qarqyndy damyp jatqanymen, qazaqstandyqtar körşı elge älı de küdıkpen, seskene qaraidy. Kışı memleketterdıŋ alyp derjavalar aldyndaǧy qorqynyşy – qalypty jaǧdai. Saiasattanuşylar tılımen aitqanda, būl — gegemoniia. Gegemoniia — bır memlekettıŋ basqalarǧa saiasi, ekonomikalyq, äskeri, mädeni nemese ideologiialyq tūrǧydan üstemdık etuı. Däl osy tüsınıkke süiene otyryp, qazaqstandyqtar Qytaidy gegemon memleket retınde qabyldaidy. Oǧan negız joq emes.
Qazaqstandyqtardyŋ Qytaiǧa seskene qarauynyŋ bırneşe sebebı bar. Atap aitqanda, şekara, jer mäselesı, halyq sanynyŋ aiyrmaşylyǧy jäne Qytai ekspansiiasy turaly qauesetter aragıdık küdıktı küşeitıp tūrady. Ol azdai, soŋǧy jyldary Qytai Qazaqstan ekonomikasyna belsendı türde investisiia salyp, sauda-sattyq pen qarym-qatynasty qarqyndy damytyp jatyr. Būl Qazaqstannyŋ ekonomikalyq täuelsızdıgıne qauıp töndıruı mümkın degen qorqynyş ta bar.
Qytai — ekonomikalyq, saiasi tūrǧydaǧy negızgı serıktesımız. Statistikalyq mälımetterge köz jügırter bolsaq, şyǧystaǧy būl körşımız eksport boiynşa ekınşı orynda kele jatyr. Al özara sauda ainalymy soŋǧy jyldary ekı esege artqan. Qytaidyŋ Qazaqstanǧa qatysty josparlary auqymdy. Al būl belsendılıktıŋ astarynda ne jatyr? Qytaimen tyǧyz aralasuymyz kerısınşe, olarǧa täueldı bolyp qaluymyzǧa itermelemei me? Būl sūraqqa ekonomist Saparbai Jobaev bylai dep jauap berdı:
“Ärine, Qytai özınıŋ körşılerımen, äsırese Afrika qūrlyǧyndaǧy memlekettermen «jūmsaq küş» arqyly jūmys ısteidı. Iаǧni, Resei Ukrainany qaruly küşpen basyp almaq bolsa, Gruziiaǧa kırıp, Oŋtüstık Osetiia men Abhaziiany qaruly küşpen özıne qaratqan bolsa, Qytai negızınen ekonomikalyq jolmen, iaǧni özderınıŋ ülken investisiialaryn salyp, sol memleketterdıŋ ekonomikalyq saiasatyn Qytaimen bailanystyruǧa äreket jasap jatyr. Älbette, qai memlekette jemqorlyq küştı bolsa, ol Qytaidan alǧan investisiialardyŋ nätijesın halyqqa emes, öz tabysy üşın jaratuy mümkın. Sosyn olar Qytaiǧa aqşany qaitara almai qalady, sebebı jemqorlyq bar. Söitıp, özderınıŋ ülken infraqūrylymdyq jobalaryn sol Qytaidyŋ menşıgıne berıp qoiuy mümkın. Bızde de būndai qauıp bar. Bıraq menıŋ oiymşa, bızdıŋ bilık būndai qadamǧa barmasa kerek”.
Ekonomika tek eldıŋ tūrmys äleuetıne ǧana äser etıp qoimai, sonymen qatar qos tarap arasyndaǧyköpır qyzmetın de atqarady.
«ÄRBIREUDIŊ TILIN, ÖNERIN BILGEN KISI...»
Soŋǧy jyldary qytai tılın üirenuge sūranys aitarlyqtai artqan. Būl qūbylysqa qatysty sinolog Aqbota Ahmetqyzy kelesıdei pıkır bıldırdı:
«2010 jyldardyŋ basynda būl tıldı üirenuşılerdıŋ basym bölıgı şaǧyn jäne orta biznes ökılderı bolatyn. Sebebı, Qytaimen sauda jasau üşın tıldı bılu — praktikalyq qajettılık edı. Alaida, 2020 jyldan berı men ülken özgerıstı baiqadym. Alǧaşynda menıŋ studentterım negızınen käsıpkerler men ısker adamdar bolsa, qazır olardyŋ qatarynda ırı kompaniialardyŋ top-menedjerlerı men qoǧamdyq sektordaǧy yqpaldy tūlǧalar bar. Būl qytai tılıne degen sūranys jai ǧana uaqytşa trend emes, strategiialyq qajettılıkke ainalǧanyn körsetedı».
Rasynda, qazaqstandyq käsıpkerlerge tıl üirengen tiımdı. Sebebı sauda joldarynyŋ edäuır bölıgı däl osy körşımız arqyly ötedı. Älemdık saudanyŋ 80%-y su kölıgı arqyly jüzege asyrylatyny belgılı, bıraq bızdıŋ memleketke būndai mümkındık būiyrmaǧan. Geografiialyq ornalasuymyzdy eskere otyryp, Qytai bızdıŋ negızgı sauda serıktesterımızdıŋ bırı bolyp qala bermek. Saiasattanuşy Tair Nigamanovtyŋ aituynşa, halyqtyŋ qytailyqtarǧa ürke qarauyna däl osy faktor sebepşı.
«Öitkenı qytai tılın bıletınder öte az. Qytai saiasatynda şyn mänınde ne bolyp jatqanyn tüsınetınder de tym az. Būl öz kezegınde türlı alypqaşpa äŋgımelerge jol aşady. Alaida, vizasyz rejim sekıldı bastamalardyŋ jäne Konfusii instituty siiaqty qytai mädenietınysandarynyŋ keŋınen taraluynyŋ arqasynda bız Qytaidy bırtındep jaqsyraq tani bastadyq. Būl da osy elge degen jalpy qorqynyş deŋgeiınıŋ tömendeuıne äser etıp otyr»,-deidı ol.
«Ärbıreudıŋ tılın, önerın bılgen kısı sonymenen bırdeilık daǧuasyna kıredı». Būl – ūly Abaidan qalǧan qaǧida.
«BOLAŞAQTYŊ» 2094 QYTAILYQ TÜLEGI
Qytai — qūpiiasyn ışıne bükken memleket. Bıraq soŋǧy jyldary älemge aşyq boluǧa tyrysyp jatyr. Sonyŋ bır aiǧaǧy — Qazaqstanda Konfusii instituttaryn köptep aşa bastady. Bügıngı taŋda elımızde qytai tılınde oqytyp, mamandar daiarlauǧa arnalǧan osyndai bes bırdei institut jūmys ısteidı.
Būl öz kezegınde qytai mädenietınıŋ damuyna, sondai-aq olardyŋ saiasatyn tüsınuge kömektesedı. Bılım almasu boiynşa Qazaqstan tarapy da belsendı pozisiia ūstanyp keledı.
QR Ǧylym jäne joǧary bılım ministrlıgınıŋ mälımetınşe, 2020–2024 jyldar aralyǧynda «Bolaşaq» baǧdarlamasy boiynşa 2094 stipendiat däl osy Qytaidyŋ jetekşı universitetterınde bılımın aiaqtady. 2024 jyly elımızdıŋ 55 joǧary oqu orny Qytai universitetterımen 241 kelısım aiasynda yntymaqtastyq ornatqan.
QYTAI QAUPI QAITSE SEIILEDI?
Jalpy baiqaǧanymyzdai qazaqstandyqtar arasynda Qytaiǧa qatysty sinofobiia deŋgeiı bırtındep tömendep keledı. Öskeleŋ ūrpaq körşı memlekettı qauıptıŋ emes, kerısınşe, mümkındıkterdıŋ mekenı dep baǧalaidy eken.
«Sinofobiia özgere bastady. Qytaidy tek qauıp retınde emes, sonymen bırge bılım, tehnologiia jäne mädeniet arqyly mümkındık retınde de köru köbeiıp keledı. Sondyqtan bız senımdı türde «Overton terezesınıŋ» — iaǧni äleumettık tūrǧyda qabyldanatyn pıkırler auqymynyŋ — bırtındep özgerıp kele jatqanyn aita alamyz», — dedı sinolog Aqbota Ahmetqyzy.
«TALAP» Qoldanbaly zertteuler ortalyǧynyŋ jürgızgen zertteuı de osy pıkırdı rastap otyr. Mamandardyŋ aituynşa, qazaqstandyqtardyŋ Qytaiǧa degen közqarasy jyldan jylǧa özgerıp kele jatqan körınedı. Būl özgerıske Resei men Ukraina arasyndaǧy soǧys yqpal etken boluy mümkın, sebebı ol Reseidıŋ bäsekelestık pozisiiasyn älsırettı. Sonymen qatar, COVID-19 pandemiiasy Qytaidyŋ densaulyq saqtau jüiesınıŋ qanşalyqty damyǧanyn körsettı.
Batyrhan Marat
