قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جاڭا كونستيتۋتسياسىنىڭ جوباسى قولدانىستاعى كونستيتۋتسيامەن سالىستىرعاندا مەملەكەتتىڭ قۇقىقتىق بولمىسىن، بيلىك تارماقتارىنىڭ قۇرىلىمىن جانە ازاماتتىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىن جاڭاشا كوزقاراس تۇرعىسىنان قايتا قالىپتاستىرۋدى كوزدەيدى. بۇل وزگەرىستەر جەكەلەگەن باپتاردى تۇزەتۋمەن عانا شەكتەلمەيدى، كەرىسىنشە مەملەكەت پەن قوعام اراسىنداعى ءوزارا جاۋاپكەرشىلىك پەن سەرىكتەستىك قاعيدالارىن قايتا قاراستىرۋعا باعىتتالعان. سوندىقتان نەگىزگى نورمالاردى سالىستىرمالى تۇردە تالداۋ ولاردىڭ ءمانىن تەرەڭىرەك اشۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
قولدانىستاعى كونستيتۋتسيانىڭ 1-بابىندا قازاقستان دەموكراتيالىق، زايىرلى، قۇقىقتىق جانە الەۋمەتتىك مەملەكەت رەتىندە سيپاتتالىپ، ادام، ونىڭ ءومىرى مەن قۇقىقتارى ەڭ جوعارى قۇندىلىق دەپ تانىلادى. ال جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىنىڭ 1-بابىندا وسى قاعيدا ودان ءارى ناقتىلانىپ، مەملەكەتتىڭ باستى قۇندىلىعى – ادام ەكەنى ايقىن ءارى ناقتى تۇجىرىمدالادى. بۇل جەردە مەملەكەت ءوز ماقساتىن ادامنىڭ يگىلىگىمەن بايلانىستىراتىن، ونىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋدى نەگىزگى مىندەت رەتىندە ايقىندايتىن مودەلگە كوشەتىنى بايقالادى.
جەكە ومىرگە قول سۇقپاۋشىلىق ماسەلەسىندە دە ايتارلىقتاي جاڭالىقتار بار. قولدانىستاعى رەداكتسيادا بۇل قۇقىق ءداستۇرلى بايلانىس قۇرالدارىنىڭ قۇپياسىمەن شەكتەلسە، جاڭا جوبادا ول تسيفرلىق كەڭىستىككە تولىققاندى تارالادى. جەكە دەرەكتەردى قورعاۋ، ولاردى زاڭسىز جيناۋ مەن پايدالانۋعا جول بەرمەۋ، ەلەكتروندىق اقپارات الماسۋدىڭ قۇپيالىلىعىن ساقتاۋ كونستيتۋتسيالىق دەڭگەيدە بەكىتىلەدى. بۇل — قازىرگى تەحنولوگيالىق دامۋ جاعدايىندا ازاماتتىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدىڭ وزەكتى ءارى زاماناۋي تەتىگى.
جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىنداعى ەلەۋلى وزگەرىستەردىڭ ءبىرى – ۆيتسە-پرەزيدەنت لاۋازىمىن ەنگىزۋ جانە پرەزيدەنت وكىلەتتىگىنىڭ مەرزىمىنەن بۇرىن توقتاتىلۋى جاعدايىنداعى بيلىك بەرۋ ءتارتىبىن جاڭاشا ايقىنداۋ.
قولدانىستاعى كونستيتۋتسيادا مۇنداي لاۋازىم قاراستىرىلماعان. پرەزيدەنت ءوز وكىلەتتىگىن جۇزەگە اسىرا الماي قالعان جاعدايدا، ونىڭ فۋنكتسيالارى الدىمەن سەنات توراعاسىنا، كەيىن ءماجىلىس توراعاسىنا، ودان سوڭ پرەمەر-مينيسترگە وتەدى (48-باپ).
جاڭا جوبا بۇل مودەلدى وزگەرتەدى. 49-باپتا ۆيتسە-پرەزيدەنت دەربەس كونستيتۋتسيالىق لاۋازىم رەتىندە بەكىتىلەدى. ول پرەزيدەنتتىڭ ۇسىنۋىمەن تاعايىندالىپ، كۇرىلتايدىڭ كوپشىلىك داۋسىمەن ماقۇلدانادى. سونىمەن بىرگە ۆيتسە-پرەزيدەنتكە بىرقاتار شەكتەۋلەر قويىلادى: ول دەپۋتات بولا المايدى، كاسىپكەرلىكپەن اينالىسپايدى، وزگە اقى تولەنەتىن قىزمەت اتقارمايدى جانە وكىلەتتىگى كەزەڭىندە ساياسي پارتيا قۇرامىندا بولمايدى.
وسىلايشا، بيلىك ساباقتاستىعىنىڭ قۇرىلىمى قايتا جۇيەلەنەدى. بۇل ءتاسىل بيلىك اۋىسۋ مەحانيزمىن الدىن الا ايقىندالعان تۇلعاعا جۇكتەپ، باسقارۋ جۇيەسىنىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان.
سونىمەن قاتار، ادۆوكاتۋرا ينستيتۋتىنىڭ مارتەبەسى دە جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلەدى. بۇرىن تەك بىلىكتى زاڭ كومەگىن الۋ قۇقىعى كورسەتىلسە، ەندى ادۆوكاتۋرا كونستيتۋتسيادا دەربەس ينستيتۋت رەتىندە بەكىتىلەدى. بۇل ونىڭ سوت تورەلىگىن جۇزەگە اسىرۋداعى ماڭىزىن كۇشەيتىپ، ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋداعى ءرولىن ايقىنداي تۇسەدى.
شىن مانىندە، ۇسىنىلىپ وتىرعان وزگەرىستەر تەك جەكەلەگەن نورمالاردى جەتىلدىرۋمەن شەكتەلمەيدى. بۇل باستاما ەلدىڭ ينستيتۋتسيونالدىق جانە قۇقىقتىق نەگىزدەرىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىپ، مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىن قايتا قۇرۋعا باعىتتالعان كەشەندى قادام بولىپ تابىلادى. سونىڭ ناتيجەسىندە مازمۇنى مەن رۋحى جاڭارعان، تۇجىرىمدامالىق تۇرعىدا وزگەشە سيپاتقا يە جاڭا كونستيتۋتسيالىق قۇجاتتىڭ كەلبەتى ايقىندالادى.
جاڭارتىلعان كونستيتۋتسيا جوباسىندا تاۋەلسىزدىگىن نىعايتىپ، بولاشاققا سەنىمدى قادام باسقان قازاقستاننىڭ بەرىك مەملەكەت رەتىندەگى قۇندىلىقتارى، ستراتەگيالىق باسىمدىقتارى مەن دامۋ باعدارلارى كورىنىس تابادى. بۇل — قوعام سۇرانىسىنا جاۋاپ بەرەتىن، زاماناۋي سىن-قاتەرلەردى ەسكەرەتىن قۇقىقتىق نەگىز قالىپتاستىرۋ تالپىنىسى.
سونىمەن قاتار، قولدانىستاعى كونستيتۋتسيانىڭ تاريحي ءرولىن دە ەرەكشە اتاپ وتكەن ءجون. ول ەلىمىزدىڭ ەگەمەن مەملەكەت رەتىندە ورنىعىپ، قۇقىقتىق جانە ساياسي جۇيەسىنىڭ قالىپتاسۋىنا زور ۇلەس قوستى. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى كەزەڭىندەگى كۇردەلى ۇدەرىستەردە تۇراقتىلىق پەن بىرلىكتى قامتاماسىز ەتكەن باستى قۇقىقتىق تىرەك تە وسى اتا زاڭ بولدى.
قورىتىندىلاي كەلە، جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسى مەملەكەتتىڭ قىزمەتىن ازامات مۇددەسىنە باعىتتاۋعا، قۇقىقتىق كەپىلدىكتەردى كۇشەيتۋگە جانە بيلىك جۇيەسىن جەتىلدىرۋگە ارنالعان اۋقىمدى قۇقىقتىق جاڭعىرۋدى بىلدىرەدى. ۇسىنىلعان وزگەرىستەر ادىلەتتى، اشىق ءارى جاۋاپتى مەملەكەتتىك باسقارۋ مودەلىن قالىپتاستىرۋعا نەگىز بولادى.
ەلىكباي ماقسات ءابدۋمۇتالىپۇلى،
م. اۋەزوۆ اتىنداعى وقزۋ
«زاڭ» فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى
