بىلعارى ءوندىرىسى قۇلدىرادى. نە ىستەمەك كەرەك؟

قازاقستاندا ءتورت تۇلىك مال جەتكىلىكتى. ال شىن مانىندە تەرى ونىمدەرى يگەرىلمەي، زاۋىتتار جۇمىسى تۇرالاپ، بۇگىنگى تاڭدا جيناۋشىلارى دا ازايعان. تەرى ماماندارى تەرى وڭدەۋ سالاسىنىڭ قۇلدىراعانىن ايتىپ ءجيى دابىل قاعىپ ءجۇر، الايدا قۇلاق اسار قاۋىم، ىستەلىپ جاتقان ءىس جوق دەپ وتىر.

وسىعان ورايدا ماسەلەنىڭ مايەگىنە ءۇڭىلۋ ءۇشىن تەرى وندىرۋشىلەر قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى نۇرمان نۇپتەكەەۆتى سۇحباتقا تارتقان ەدىك.

– ەلدە مال باسى جەتكىلىكتى بولعانىمەن، تەرى وڭدەۋ كاسىپورىندارى شيكىزات تاپشىلىعىن ءجيى ايتادى. نەلىكتەن ىشكى نارىقتا ساپالى شيكىزات تۇراقتى تۇردە قولجەتىمدى ەمەس؟

– شيكىزات تاپشىلىعى ەكسپورتتىق باج سالىعى (200$/تونناسىنا) الىنباي تۇرعاندا سەزىلمەيتىن. تەرى بارلىق زاۋىتتارعا ارتىعىمەن جەتەتىن. بىلتىر ماۋسىمنىڭ 11-ىندەگى ساۋدا جانە ينتەگراتسيا مينيسترلىگىنىڭ شەشىمىمەن سىرتقا شىعارۋعا سالىناتىن كەدەندىك باج سالىعى الىنىپ تاستالدى. سول كەزدەن باستاپ تاپشىلىق قاتتى سەزىلدى. مىسالى، ايىنا 900 تونناعا دەيىن تەرى وڭدەيتىن الماتى زاۋىتىنىڭ ءوندىرىس قۋاتى بىردەن ەكى ەسەگە ءتۇسىپ كەتتى. سونداي جاعداي سەمەي، ەكىباستۇز زاۋىتتارىندا دا ورىن الدى. قورداي زاۋىتى تەرى جەتپەگەننىڭ سالدارىنان جىل سوڭىندا تىپتەن قاڭىراپ قالدى. سەبەبى ساپالى شيكىزات وزبەكستانعا، تۇركياعا اسىپ كەتتى. ال ساپاسىز شيكىزاتتىڭ باعاسى ارزان، پايداسى از بولعاندىقتان، كوپ ادام جيناۋعا اسا قۇلىقتى ەمەس. سول سەبەپتەن وتاندىق تەرى وڭدەيتىن كاسىپورىنداردا شيكىزات جەتىسپەۋشىلىگى ورىن الدى.

– وڭدەلمەگەن تەرىنىڭ شەتەلگە ارزان باعامەن شىعارىلۋى وتاندىق كاسىپورىندارعا كەرى اسەر ەتپەي مە؟ باج سالىعىن الۋدىڭ زيانى قانداي؟

– وڭدەلمەگەن شيكى تەرى سىرتقا كەتسە، مەيلى ارزان، مەيلى قىمبات باعادا بولسىن، ول تەك تەرى جينايتىن الىپ-ساتارعا عانا پايدا اكەلەدى. مەملەكەت قانشا سالىقتان (ققس، الەۋمەتتىك، كورپوراتيۆتىك كىرىس سالىعى ت.ب.) جۇمىس ورنىنان، ال كاسىپورىندار كىرىستەن قاعىلادى، دامۋ بولمايدى. تەرەڭ وڭدەۋ قۇردىمعا كەتەدى. ينۆەستورلار قىزىعۋشىلىق تانىتپايدى، ءتىپتى قاشىپ كەتەدى. شيكىزاتپەن قامتاماسىز ەتىلمەسە، كىم كەلەدى؟ مىنە، وسىنداي مۋلتيپليكاتيۆتى زيانى بار. سالىستىرمالى تۇردە الساق، رەسەي، وزبەكستان، قىرعىزستان بارىندە شيكى تەرىگە باج سالىعى بار. ءتىپتى موڭعوليادا شيكى تەرىنى شىعارۋعا شەكتەۋ قويىلعان. ءبىز باسقا مەملەكەتتىڭ شيكىزات كوزى ەمەس، تەرەڭ وڭدەلگەن، باسەكەگە قابىلەتتى دايىن ءونىم شىعاراتىن مەملەكەتكە اينالۋىمىز كەرەك.

– قازاقستانداعى تەرى وڭدەۋ زاۋىتتارىنىڭ تولىق جۇمىس ىستەمەۋىنە نە سەبەپ؟

– تەرى زاۋىتتارىنىڭ تولىق جۇمىس جاساماۋىنا ساپالى شيكىزاتتىڭ تاپشىلىعى سەبەپ. ەكىنشىدەن، نارىقتا سۇرانىستىڭ از بولۋى. بىراق بۇل ەكەۋى ءبىر-بىرىمەن تىعىز بايلانىستى. ەڭ الدىمەن ساپانى جاقسارتساق، باعا دا، سۇرانىس تا بولادى. سوسىن شەكارانى جاۋىپ، شيكىزاتتى سىرتقا شىعارماۋ كەرەك، سوندا زاۋىتتاردا تاپشىلىق بولمايدى.

– مەملەكەتتىك سۋبسيديالار مەن جەڭىلدىكتەر ناقتى كاسىپورىندارعا جەتىپ جاتىر ما، الدە قاعاز جۇزىندە عانا قالىپ وتىر ما؟

– سۋبسيديا تەرى وڭدەيتىن كاسىپورىندارعا تاۋەلسىزدىك العالى بەرى ەشقاشان بەرىلمەگەن. كەدەندىك باج سالىعى بىزدە بولعان جالعىز جەڭىلدىك ەدى، بىلتىر الىنىپ تاستالدى. باسقا ارنايى جەڭىلدىك ازىرشە جوق، بىراق ۇكىمەتتەن ءۇمىتىمىز جوق ەمەس. وتاندىق تەرى وڭدەۋشىلەرگە سۋبسيديا قاراستىرامىز دەگەن اڭگىمە بار. باج سالىعىن الىپ تاستاعاننان كەيىن وتاندىق وڭدەۋشىلەردى قولداۋ ماقساتىندا سۋبسيديا قاراستىرعان ءجون دەپ سانايمىز.

– قازىر تەرى الىپ-ساتاتىن ادامدار ازايىپتى. جالپى تەرى الىپ-ساتۋ سالاسىندا ىستەيتىن ادامدارعا دا قولداۋ قاجەت پە، جالپى بۇل جۇمىستا تۇيتكىل بار ما؟

– تەرى جيناۋدىڭ، ونى تۇزداۋ، وتكىزۋدىڭ بەينەتى كوپ جۇمىس. بۇرىن تەرىنىڭ بازارى ءجۇرىپ تۇرعاندا، پايداسى دا جەتەرلىك ەدى. ءبىرشاما ادام اينالىسقان. بىراق قازىر پايداسى ازايىپ، تاۋەكەلى كوبەيىپ، ماشاقاتى سول قالپىندا قالعاندا، كوپ ادام اينالىسپاي، تاستاپ كەتتى. تەرىنىڭ جينالماۋىنىڭ ءبىر سەبەبى وسى. ودان بولەك قاراجات تاپشىلىعى، جۇمىس اقىسىنىڭ، جول كىرەسىنىڭ قىمباتتاۋى، تۇز، جانارماي ت.ب. شىعىن ماتەريالداردىڭ باعاسىنىڭ كۇرت ءوسۋى، ال تەرى باعاسىنىڭ ارزاندىعى كوپ ادامدى جۇمىسىن اۋىستىرۋعا ءماجبۇر قىلدى. ءبىز سۋبسيديانى وسى تەرى جينايتىن ادامدارعا بەرگەن ءجون دەپ ەسەپتەيمىز. سەبەبى ولار بولماسا، زاۋىتتاردىڭ جۇمىسىنىڭ قۇنى كوك تيىن. تەرى كەلمەسە، زاۋىت توقتايدى. تەرى ءوز اياعىمەن زاۋىتتارعا كىرمەيدى عوي؟! بۇل تۇرعىدا تەرىشى قاۋىمىن كوپتەپ ىنتالاندىرۋ، قىزىقتىرۋ قاجەت. اينالىم قاراجاتىن تولتىرۋعا جەڭىلدەتىلگەن نەسيە بەرگەن دە ءجون. تەرىگە باستاپقى قۇجاتتاردى جاساۋعا كومەكتەسۋ كەرەك. بىراق شارت قويۋ كەرەك: سۋبسيديا الۋ ءۇشىن تەرى شيكىزاتىن تەك وتاندىق تەرى وڭدەۋشى زاۋىتقا وتكىزۋى ءتيىس. تەرىشىلەردىڭ جۇمىسى جاقسارسا، زاۋىتتاردىڭ دا، تەرى وتكىزەتىن فەرمەرلەردىڭ دە جۇمىسى جەڭىلدەيدى، باعا كوتەرىلەدى، ساپا دا جاقسارادى.

– تەرى وڭدەۋ – ەكولوگيالىق تۇرعىدان كۇردەلى سالا. قاتاڭ ەكولوگيالىق نورمالار ءوندىرىس شىعىندارىن ءوسىرىپ، كاسىپورىنداردى جابىلۋعا يتەرمەلەپ وتىرعان جوق پا؟

– بۇل ءسوزدىڭ دە جانى بار. ەكولوگيالىق تالاپتار جىل سايىن كۇشەيتىلىپ جاتىر. بىراق ءبىزدىڭ تەرى شيكىزات بازاسىنىڭ ساپاسى 75–80% تەك اقۋىز، جەلاتينگە جارايتىن تەرى بولعاندىقتان، جۋاتىن، اعارتاتىن، تازارتاتىن اك، سودا، تۇزدار، سۋتەك توتىعى سەكىلدى قوسپالار قوسىلادى. نەگىزىنەن ءبىزدىڭ تەرى زاۋىتتارى كەڭەس داۋىرىندە سالىنعان، ول كەزدە ەكولوگيالىق نورمالار ەسكەرىلگەن. كەيىنگى سالىنعان زاۋىتتاردىڭ ءبىرشاماسىندا زاماناۋي تازالاعىش قوندىرعىلار ورناتىلعان. ەكولوگيالىق نورمالار ەسكەرىلمەسە، ەكولوگيالىق پاسپورت، رۇقسات الۋ مۇلدە مۇمكىن ەمەس. ارينە، ونى زامان تالابىنا ساي جەتىلدىرۋ قاجەت، بۇل تۇرعىدا مەملەكەتتىڭ كومەگىنسىز بولمايدى. مىسالى، تۇركيا ەلىندە تۋزلا دەگەن قالا بار، بۇكىل تەرى زاۋىتتارى سوندا ورنالاسقان. سول تەرى زاۋىتتارىنىڭ كارىز سۋلارىن تازارتاتىن ورتالىقتاندىرىلعان مەملەكەت سالىپ بەرگەن ستانتسيا بار. بۇكىل زاۋىتتار سوعان اقشاسىن تولەپ، سۋىن تازارتادى جانە ول ەكى تاراپقا دا ءتيىمدى. بىزگە دە مەملەكەت وسىنداي جاعداي جاساپ بەرسە قۇبا-قۇپ بولار ەدى.

– بىلىكتى تەحنولوگتار مەن مامانداردىڭ جەتىسپەۋى قانشالىقتى وزەكتى؟ وقۋ ورىندارىن بىتىرگەن جاستار بۇل سالاعا قىزىعا ما؟

– بىلىكتى تەحنولوگتار مەن ماماندار مۇلدە جوق. سوندىقتان تەرى زاۋىتتارى مامانداردى كوبىنەسە سىرتتان اكەلەدى، مىسالى تۇركيا، رەسەي، قىتاي، ۋكراينا ت.ب. جوو ءپروفيلدى مامانداردى دايىنداۋدى مەملەكەت دەرەۋ قولعا العان ءجون. جاستار مۇلدە قىزىقپايدى. ولار قىزىعۋ ءۇشىن، بىرىنشىدەن، تۇراقتىلىق كەرەك. تابىسى ەڭبەك نارىعىندا باسەكەگە لايىقتى بولۋى شارت. تەرى وندىرىسىندە بۇل شارتتاردىڭ كوبىسى ورىندالعانىمەن، جۇمىستىڭ اۋىرلىعى، ءيىسىنىڭ وتكىرلىگى جاستاردى اسا قىزىقتىرا قويادى دەپ ايتا المايمىن. سوندىقتان بۇل جۇمىسقا ەلۋدەن اسقان، تۇراقتالعان ادامدار كەلەدى. مامان تابۋ تۇگىلى، جۇمىسشى تابۋدىڭ ءوزى بۇگىنگى تاڭدا ۇلكەن ماسەلە، اسىرەسە ۇلكەن قالالاردا. ال اۋىلدىق جەردە ءبىرشاما جەڭىلدەۋ.

– دايىن بىلعارى ونىمدەرىنىڭ باسىم بولىگى شەتەلدەن كەلەدى. وتاندىق ءونىمنىڭ باسەكەگە قابىلەتتى بولۋىنا نە كەدەرگى؟

– نەگىزىنەن جوعارىدا ايتىلعان ماسەلەلەردىڭ جيىنتىعى ءوز ەلىمىزدىڭ ونىمدەرىن باسەكەگە قابىلەتتى قىلا الماي وتىر. جالپى ءبارىمىزدىڭ يلەگەنىمىز ءبىر تەرىنىڭ پۇشپاعى دەمەكشى، ەڭ ءبىرىنشى اۋىزبىرشىلىك جەتىسپەي تۇر. اركىم وزىنە قاراي تارتپاي، ورتاق مەملەكەتتىك مۇددەنى، پرەزيدەنت تاپسىرماسىنا سايكەس وتاندىق ءوندىرىستى دامىتۋدى ماقسات تۇتىپ، سونىڭ اياسىنا جۇدىرىقتاي جۇمىلساق، اينالدىرعان ونشاقتى جىلدا بەلگىلى ءبىر دەڭگەيگە جەتۋگە بولادى. مىسالى، ءوز-ءوزىمىزدى 5 جىلدا – 15%، 7 جىلدا – 30%، 10 جىلدا – 50% بىلعارى اياقكيىممەن قامتيمىز دەگەن مەجە قويساق، سوعان جەتۋگە بۇكىل كۇشتى جۇمىلدىرىپ، قىرۋار شارۋا اتقارىلسا، قانشا ادام جۇمىسپەن قامتىلىپ، ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىنا قانداي پايدا كەلەر ەدى؟ ول ءۇشىن كونتراباندا تۇبەگەيلى جويىلىپ، ادال باسەكە ورناپ، ىشكى نارىق قورعالىپ، وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەرگە جاعداي جاسالسا، بىلعارى ونىمدەرى باسەكەگە قابىلەتتى بولار ەدى. بۇل تۇرعىدا الىسقا بارماي-اق، وزبەكستاننىڭ تاجىريبەسىن زەرتتەپ كورسەك بولادى.

سۇحباتتاسقان

ولجاس جولدىباي