كوللاج جي كومەگىمەن وڭدەلدى
درون جاساۋمەن اينالىسىپ جۇرگەن قيزات اسەنۇلى بۇعان بيىل قاڭتار ايىندا كىرىسكەنىن ايتادى. ول بۇرىن تەحنيكالىق جوبالارمەن اينالىسىپ، ءتۇرلى كولىكتەرگە قاجەتتى قۇرالداردى قۇراستىرىپ كەلگەن.
درون ءوندىرىسى – قازاقستان ءۇشىن ستراتەگيالىق ماڭىزى بار باعىتتاردىڭ ءبىرى. بۇل سالا اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا، ەكولوگيالىق مونيتورينگ جۇرگىزۋگە جانە قاۋىپسىزدىك جۇيەلەرىن دامىتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سونىمەن قاتار، وتاندىق تەحنولوگيانى دامىتۋ ارقىلى شەتەلدىك جابدىقتارعا تاۋەلدىلىكتى ازايتۋعا بولادى.
الەمدە درون ءوندىرىسى سوڭعى جىلدارى قارقىندى دامىپ كەلەدى. كوپتەگەن ەلدەر بۇل سالانى تەك تۇتىنۋشى دەڭگەيىندە ەمەس، تولىققاندى ءوندىرۋشى جانە تەحنولوگيالىق ازىرلەۋشى باعىتىندا دامىتىپ جاتىر.
قازىرگى تاڭدا دروندار اۋىل شارۋاشىلىعى، ەكولوگيا، لوگيستيكا، توتەنشە جاعدايلاردىڭ الدىن الۋ جانە قورعانىس سالالارىندا كەڭىنەن قولدانىلادى. ولار ورمان ورتتەرىن باقىلاۋ، اۋا مەن سۋ ساپاسىن قاداعالاۋ سياقتى ماڭىزدى مىندەتتەردى اتقارادى. سونىمەن قاتار، الەمنىڭ بىرقاتار ەلدەرىندە دروندار جەتكىزۋ قىزمەتتەرىندە، كارتا جاساۋ مەن ينفراقۇرىلىمدى باقىلاۋدا، سوعىس جاعدايىندا ءتيىمدى قۇرال رەتىندە قولدانىلىپ كەلەدى.
وتاندىق درون وندىرىسىمەن اينالىسىپ جۇرگەن ازاماتتاردىڭ ءبىرى – قيزات اسەنۇلى. ول درون جاساۋعا بيىلعى قاڭتار ايىنان باستاپ كىرىسكەنىن ايتادى. بۇعان دەيىن تەحنيكالىق جوبالارمەن اينالىسىپ، ءتۇرلى كولىكتەرگە قاجەتتى قۇرالداردى قۇراستىرىپ كەلگەن ول درون جاساۋىدىڭ قىرى مەن سىرىنا توقتالدى.
- دروندى العاش قاشان قۇراستىردىڭىز؟ قازىر قانداي درون تۇرلەرىمەن اينالىسىپ كەلەسىز؟
- مەن بۇل سالاعا وسى جىلدىڭ قاڭتار ايىنان باستاپ كەلدىم. قازىر ءبىز ۇشاق تۇرىندەگى «VTOL» دروندارىن جاساپ ءجۇرمىز. ال جالپى بىزدە قازىر بەس ءتۇرلى ۇشاق ءتۇرلى دروندار بار. ءارتۇرىنىڭ ءارتۇرلى ەرەكشەلىكتەرى دە جوق ەمەس. بىرەۋىندە ءبىر موتورمەن بولسا، باسقا درون ءۇش موتورمەن، كەلەسىسىندە بەس موتورمەن دەگەن سياقتى ايىرماشىلىقتارى بار.
- جالپى درونمەن اينالىسۋ ىسىنە قالاي كەلدىڭىز؟
- جوق، جالپى مەن بۇل سالانى وسى جاستارعا قىزىق ءارى پايدالى كونتەنت بولسىن دەپ باستاعانمىن. كەيىننەن درون جاسايىق دەگەن وي بولدى. سەبەبى قازىر درون سالاسىنا دەگەن قىزىعۋشىلىق ارتقان. ەندى قازىر سول دروندى ارى قاراي تاعى دامىتۋعا بار كۇشىمىزدى سالىپ جاتىرمىز.
- جالپى ءبىر دروندى جاساۋعا قانشا ۋاقىت كەتەدى؟ سونداي-اق، جالعىز جۇمىس ىستەيسىز بە؟
- ءبىزدىڭ قازىر ويلاپ وتىرعان درونىمىزدى توقتاماي جاساساق ون كۇندەي ۋاقىت كەتەدى. ال كوماندادا ازىرگە ەكى ادامبىز. قايرات دەگەن اعامىز دروننىڭ پروگرامماسىنا جاۋاپ بەرسە، مەن تەحنيكالىق قۇراستىرۋ جاعىنا جاۋاپ بەرەمىن.
- ءسىز جاساپ جاتقان دروننىڭ فۋنكتسياسى قانداي؟
- ازىرگە دروندارىمىزدىڭ تەك ۇشۋىن توقسان پروتسەنتكە تۇراقتاندىردىق. بولاشاقتا «اقىلدى درون» جاساپ شىعارۋ ويدا بار. «اقىلدى درون» دەگەنىمىز – شەكارا كۇزەتىنە، باقىلاۋ ماقساتتارىندا، كۋرەرلىك تاپسىرىستاردى ورىنداۋعا باعىتتالعان دروندار.
بۇگىن عانا ءبىر درونىمىزدىڭ كامەراسىن قوسىپ، ۇشىردىق. ەندى الداعى ۋاقىتتا ءبىر جەرگە ۇشىپ بارىپ، ءبىر تاپسىرمانى ورىنداپ قايتىپ كەلەتىن درونعا اينالدىرۋعا كۇش سالىپ جاتىرمىز. ونى ءبىر ايدىڭ ىشىندە ورىنداپ قالارمىز.
- درونداردى قۇراستىرۋ كەزىندە ءبىر ەڭ ءجيى كەزدەسەتىن قاتەلىكتەرىڭىز قانداي؟ كەي جاعدايدا دروندى قۇلاتىپ الۋ دا بولا ما؟
- بىزدە قاتەلىكت كوپ. مىسالى، ءبىز قازىرگە دەيىن جەتى درونىمىزدى قۇلاتىپ ۇلگىردىك. كوپ جاعدايدا پروگراممادان قاتەلىك تۋمايدى، تەحنيكالىق جاعىنان دۇرىس بولماي جاتادى.
سونىمەن قاتار، ءبىزدىڭ ۇشۋ تاجىريبەمىزدىڭ ازدىعىنان دا دروندى قۇلاتىپ جاتامىز.
- ءبىر درونعا قاجەتتى بولشەكتەردى قايدان الاسىز؟ تولىق ءبىر ۇشقىشسىز ۇشۋ اپپاراتىنىڭ باعاسى قانشا بولادى؟
- كەرەكتى بولشەكتەرىن ءار جاقتان الدىرتامىز. مىسالى، درون ىشىندەگى پلاتانى كەيدە امەريكادان الساق، قىتايدان الدىرتاتىن بولشەكتەرى دە بار.
ال باعا جاعىنا كەلسەك، ءبىز دروندى ساتۋ ءۇشىن جاساپ جاتقان جوقپىز. نەگىزگى ماقساتىمىز ءوزىمىزدىڭ ءبىر دەڭگەيگە جەتۋ بولىپ تۇر، سونى كوزدەپ وتىرمىز. جوعارى دەڭگەيگە جەتكەن كەزدە، ءبىز وسى قازاقتىڭ بالالارىنا درون جاساۋدى ۇيرەتسەك پە دەگەن ءبىر ۇلكەن جوسپارىمىز بار.
- وسى درون ۇشىرۋدا قانداي نەگىزگى قاۋىپسىزدىك ەرەجەلەرىن ساقتاۋ كەرەك؟ كوپ جاعدايدا درونداردى قايدا ۇشىراسىزدار؟ قۇلاعان اپپارات تۇرعىندارعا قاۋىپ توندىرمەي مە؟
- ءيا، ءبىز اۋىلدى، قالالىق، اۋداندىق جەرلەردەن الىس اۋماقتا ۇشىرامىز. كەي بولشەكتەرى ادامعا وتە جاقىن كەلسە زاقىم اكەلۋى مۇمكىن. ال الىس جەردە ۇشىرىپ، سىناقتان وتكىزگەننەن كەيىن ەشقانداي قاۋىپتى ءىس-ارەكەت تۋدىرمايمىز.
- شەتەلدەردە درون سالاسىنداعى وزگەرىستى كورىپ ءجۇرمىز. قازاقستان تۋرالى نە ايتا الاسىز؟
- ءبىز شەتەلدىك درونداردى ساتىپ الامىز. كوپ جاعدايدا قورعانىس، اسكەر سالاسىندا درونداردى شەتەلدەن الدىرتادى. سايكەسىنشە، درون پروگرامماسى سول ەلدىڭ ازاماتتارى جازعاننان كەيىن، ءبىز ءۇشىن جابىق بولادى. ول درونداردىڭ پروگرامماسىن پايدالانۋ ءۇشىن رۇقسات كەرەك. ال وتاندىق ءونىم بولسا پروگرامماسىن دا ءوز ازاماتتارىمىز جازادى، تەك ءبىز پايدالانا الامىز.
- قازاقستاننىڭ قاي سالاسىندا درون كەڭىنەن قولدانىلادى؟ ءسىز جاساعان درونعا قاي سالادان سۇرانىس كوپ؟
- بىزگە ادامدار حابارلاسىپ، درون سۇراپ جاتادى. مال شارۋاشىلىعىنا سۇرايتىن ادامدار كوپ. «قازىر دايىنى بولسا، ساتىپ السام» دەگەن ۇسىنىسپەن حابارلاسادى. ەلىمىزدىڭ قورعانىس سالاسىنان دا تۇسكەن سۇرانىستار بولعان. دەگەنمەن، ءالى ساتىلىمعا شىعارمادىق. ماقسات، جاڭا ايتقانىمداي، بەلگگىلى ءبىر دەڭگەيگە جەتۋ بولىپ تۇر.
- ەلىمىزدەگى درون يندۋسترياسىنىڭ بولاشاعى قانداي؟
- ەندى، ارينە، قاي سالادا قولداۋ جاقسى بولسا، سول سالا داميدى عوي. مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ، دەمەۋ بولسا ءبىزدىڭ بۇل درون سالاسىندا الەمنىڭ الدىڭعى دەڭگەيىنە شىعۋعا بولادى دەپ ويلايمىن.
- سۇحباتىڭىزعا كوپ راقمەت!
فوتو: قيزات اسەنۇلىنىڭ ارحيۆىنەن
سىمبات ناۋحان
«ادىرنا» ۇلتتىق پورتالى
