Kollaj Jİ kömegımen öŋdeldı
Dron jasaumen ainalysyp jürgen Qizat Äsenūly būǧan biyl qaŋtar aiynda kırıskenın aitady. Ol būryn tehnikalyq jobalarmen ainalysyp, türlı kölıkterge qajettı qūraldardy qūrastyryp kelgen.
Dron öndırısı – Qazaqstan üşın strategiialyq maŋyzy bar baǧyttardyŋ bırı. Būl sala auyl şaruaşylyǧynyŋ tiımdılıgın arttyruǧa, ekologiialyq monitoring jürgızuge jäne qauıpsızdık jüielerın damytuǧa mümkındık beredı. Sonymen qatar, otandyq tehnologiiany damytu arqyly şeteldık jabdyqtarǧa täueldılıktı azaituǧa bolady.
Älemde dron öndırısı soŋǧy jyldary qarqyndy damyp keledı. Köptegen elder būl salany tek tūtynuşy deŋgeiınde emes, tolyqqandy öndıruşı jäne tehnologiialyq äzırleuşı baǧytynda damytyp jatyr.
Qazırgı taŋda drondar auyl şaruaşylyǧy, ekologiia, logistika, tötenşe jaǧdailardyŋ aldyn alu jäne qorǧanys salalarynda keŋınen qoldanylady. Olar orman örtterın baqylau, aua men su sapasyn qadaǧalau siiaqty maŋyzdy mındetterdı atqarady. Sonymen qatar, älemnıŋ bırqatar elderınde drondar jetkızu qyzmetterınde, karta jasau men infraqūrylymdy baqylauda, soǧys jaǧdaiynda tiımdı qūral retınde qoldanylyp keledı.
Otandyq dron öndırısımen ainalysyp jürgen azamattardyŋ bırı – Qizat Äsenūly. Ol dron jasauǧa biylǧy qaŋtar aiynan bastap kırıskenın aitady. Būǧan deiın tehnikalyq jobalarmen ainalysyp, türlı kölıkterge qajettı qūraldardy qūrastyryp kelgen ol dron jasauydyŋ qyry men syryna toqtaldy.
- Drondy alǧaş qaşan qūrastyrdyŋyz? Qazır qandai dron türlerımen ainalysyp kelesız?
- Men būl salaǧa osy jyldyŋ qaŋtar aiynan bastap keldım. Qazır bız ūşaq türındegı «VTOL» drondaryn jasap jürmız. Al jalpy bızde qazır bes türlı ūşaq türlı drondar bar. Ärtürınıŋ ärtürlı erekşelıkterı de joq emes. Bıreuınde bır motormen bolsa, basqa dron üş motormen, kelesısınde bes motormen degen siiaqty aiyrmaşylyqtary bar.
- Jalpy dronmen ainalysu ısıne qalai keldıŋız?
- Joq, jalpy men būl salany osy jastarǧa qyzyq ärı paidaly kontent bolsyn dep bastaǧanmyn. Keiınnen dron jasaiyq degen oi boldy. Sebebı qazır dron salasyna degen qyzyǧuşylyq artqan. Endı qazır sol drondy ary qarai taǧy damytuǧa bar küşımızdı salyp jatyrmyz.
- Jalpy bır drondy jasauǧa qanşa uaqyt ketedı? Sondai-aq, jalǧyz jūmys ısteisız be?
- Bızdıŋ qazır oilap otyrǧan dronymyzdy toqtamai jasasaq on kündei uaqyt ketedı. Al komandada äzırge ekı adambyz. Qairat degen aǧamyz dronnyŋ programmasyna jauap berse, men tehnikalyq qūrastyru jaǧyna jauap beremın.
- Sız jasap jatqan dronnyŋ funksiiasy qandai?
- Äzırge drondarymyzdyŋ tek ūşuyn toqsan prosentke tūraqtandyrdyq. Bolaşaqta «aqyldy dron» jasap şyǧaru oida bar. «Aqyldy dron» degenımız – şekara küzetıne, baqylau maqsattarynda, kurerlık tapsyrystardy oryndauǧa baǧyttalǧan drondar.
Bügın ǧana bır dronymyzdyŋ kamerasyn qosyp, ūşyrdyq. Endı aldaǧy uaqytta bır jerge ūşyp baryp, bır tapsyrmany oryndap qaityp keletın dronǧa ainaldyruǧa küş salyp jatyrmyz. Ony bır aidyŋ ışınde oryndap qalarmyz.
- Drondardy qūrastyru kezınde bır eŋ jiı kezdesetın qatelıkterıŋız qandai? Kei jaǧdaida drondy qūlatyp alu da bola ma?
- Bızde qatelıkt köp. Mysaly, bız qazırge deiın jetı dronymyzdy qūlatyp ülgırdık. Köp jaǧdaida programmadan qatelık tumaidy, tehnikalyq jaǧynan dūrys bolmai jatady.
Sonymen qatar, bızdıŋ ūşu täjıribemızdıŋ azdyǧynan da drondy qūlatyp jatamyz.
- Bır dronǧa qajettı bölşekterdı qaidan alasyz? Tolyq bır ūşqyşsyz ūşu apparatynyŋ baǧasy qanşa bolady?
- Kerektı bölşekterın är jaqtan aldyrtamyz. Mysaly, dron ışındegı platany keide Amerikadan alsaq, Qytaidan aldyrtatyn bölşekterı de bar.
Al baǧa jaǧyna kelsek, bız drondy satu üşın jasap jatqan joqpyz. Negızgı maqsatymyz özımızdıŋ bır deŋgeige jetu bolyp tūr, sony közdep otyrmyz. Joǧary deŋgeige jetken kezde, bız osy qazaqtyŋ balalaryna dron jasaudy üiretsek pe degen bır ülken josparymyz bar.
- Osy dron ūşyruda qandai negızgı qauıpsızdık erejelerın saqtau kerek? Köp jaǧdaida drondardy qaida ūşyrasyzdar? Qūlaǧan apparat tūrǧyndarǧa qauıp töndırmei me?
- İä, bız auyldy, qalalyq, audandyq jerlerden alys aumaqta ūşyramyz. Kei bölşekterı adamǧa öte jaqyn kelse zaqym äkeluı mümkın. Al alys jerde ūşyryp, synaqtan ötkızgennen keiın eşqandai qauıptı ıs-äreket tudyrmaimyz.
- Şetelderde dron salasyndaǧy özgerıstı körıp jürmız. Qazaqstan turaly ne aita alasyz?
- Bız şeteldık drondardy satyp alamyz. Köp jaǧdaida qorǧanys, äsker salasynda drondardy şetelden aldyrtady. Säikesınşe, dron programmasy sol eldıŋ azamattary jazǧannan keiın, bız üşın jabyq bolady. Ol drondardyŋ programmasyn paidalanu üşın rūqsat kerek. Al otandyq önım bolsa programmasyn da öz azamattarymyz jazady, tek bız paidalana alamyz.
- Qazaqstannyŋ qai salasynda dron keŋınen qoldanylady? Sız jasaǧan dronǧa qai saladan sūranys köp?
- Bızge adamdar habarlasyp, dron sūrap jatady. Mal şaruaşylyǧyna sūraityn adamdar köp. «Qazır daiyny bolsa, satyp alsam» degen ūsynyspen habarlasady. Elımızdıŋ qorǧanys salasynan da tüsken sūranystar bolǧan. Degenmen, älı satylymǧa şyǧarmadyq. Maqsat, jaŋa aitqanymdai, belggılı bır deŋgeige jetu bolyp tūr.
- Elımızdegı dron industriiasynyŋ bolaşaǧy qandai?
- Endı, ärine, qai salada qoldau jaqsy bolsa, sol sala damidy ǧoi. Memleket tarapynan qoldau, demeu bolsa bızdıŋ būl dron salasynda älemnıŋ aldyŋǧy deŋgeiıne şyǧuǧa bolady dep oilaimyn.
- Sūhbatyŋyzǧa köp raqmet!
Foto: Qizat Äsenūlynyŋ arhivınen
Symbat Nauhan
«Adyrna» ūlttyq portaly
