دەرجاۆالار حالقىنىڭ سانىمەن دە الپاۋىت. سونىڭ ناتيجەسىندە الەۋمەتى مەن الەۋەتىن قاتار ۇستاپ، دامىتىپ كەلەدى. ورتالىق ازيادا دا قازاقستاننان باسقا ەلدەردەگى ءوسىم 2 ەسەدەن شىعانداپ كەتتى. ال ەلدەگى باياۋ دەموگرافيانىڭ سەبەبى نەدە؟
كەيىنگى كەزدەرى قازاقستان دەموگرافياسىنىڭ قارقىنى جاقسى دەپ اۋىز تولتىرىپ ايتىپ ءجۇرمىز. ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ دەرەكتەرىنە سايكەس، قازىر قازاقستاندا 20,5 ملن ادام تۇرادى. ال 1991 جىلى 16,5 ملن ادام بولعان. سالىستىرمالى تۇردە قاراعاندا 35 جىلدا 4 ملن ادامعا عانا كوبەيگەن. تۋ كورسەتكىشى 1991-2000 جىلدارى 200-250 مىڭ شاماسىندا، 2000-2010 جىلدارى 300 مىڭعا جەتسە، 2010 بەرى قاراي 350 مىڭنىڭ توڭىرەگىن قۇرايدى. ەڭ كوپ رەكوردتىق كورسەتكىش 2020-2021 جىلعى پاندەميا كەزىندە 450 مىڭعا دەيىن بارعان. بىراق كەيىنگى ەكى جىلدا تۋ كورسەتكىشى قايتادان 300 مىڭعا دەيىن قۇلدىرادى. بۇگىندە قايتىس بولعانداردى ەسەپكە العاندا جىلىنا 200 مىڭ ادام تۇراقتى تۇردە قوسىلىپ كەلەدى.
«سول ۋاقىتتا ەت تە، ءسۇت تە مول بولاتىن»
حالقىمىز «بالالى ءۇي بازار، بالاسىز ءۇي قۋ مازار» دەپ تامسىلدەيتىن. بىراق بۇگىنگى قوعامنىڭ كوزقاراسى، جاستاردىڭ وي-ءورىسى بۇعان كەرەعار سياقتى. ويتكەنى قازاقستاندا العاشقى ءسابيىن دۇنيەگە اكەلۋ ورتا ەسەپپەن 29 جاستى قۇراپ وتىر. كورشى وزبەك پەن قىرعىز اعايىنداردا بۇل كورسەتكىش 23 جاس دەڭگەيىندە ساقتالۋدا. وسىدان 20-25 جىل بۇرىن بىزدە دە سول تاقىلەتتەس بولعان.
«التىن القا» يەگەرى الماگۇل ابىلبەكوۆا 7 بالانىڭ اناسى. ول الەۋمەتتىك جاعداي، جاھاندانۋ پروتسەسى كوپ بالالى بولۋدى اڭساعان وتباسىلارعا تۇساۋ بولا المايتىنىن جەتكىزدى.
– مەنىڭ انام 8 قۇرساق كوتەرگەن. مەنىڭ دە 7 بالام بار. جارىق تەكسەرۋشى بولىپ جۇمىس ىستەيمىن. باستاپقى ەكى بالا تۋعاندا قيىن بولدى. ولار ۇلكەيگەن سوڭ ءبىرىن ءبىرى باعىپ، قارايلاساتىن بولادى. اتا-ەنەمنىڭ قولىندا تۇرامىز. كۇيەۋىم زاۋىتتا دانەكەرلەۋشى بولىپ ىستەدى. ءوزى نيەتتەنىپ وڭتۇستىك كورەياعا جۇمىسقا كەتتى. ءبىر تاڭعالارلىق جاعداي، ءۇي كەزەككە تۇرعانبىز، كەزەگىمىز دە كەلدى. بىراق تابىسىڭىز جەتپەيدى دەپ وتباسى بانك، بىزگە ءۇي بەرۋدەن باس تارتتى. سوندا كۇمىس القا، التىن القا الىپ جاتقان التىن قۇرساقتى انالار ۇيگە قالاي قول جەتكىزبەك. سونداي-اق ءار بالاعا بەرىلەتىن جاردەماقى تىم از. قانشا دەگەنمەن، جانۇيالاردى قولداۋ تەتىكتەرى شىقپاسا، جاستاردىڭ تۋا بەرۋى ەكىتالاي، - دەيدى كوپ بالالى انا.
ەگەمەندىك العان شاقتاردا قازاق ۇلتىنىڭ سانى نەبارى 38 پايىزدى توڭىرەكتەپتى.
داريحا مولداعاليەۆا «باتىر انا» اتاعىن وتكەن عاسىردىڭ 70-80 جىلدارى يەلەنگەن. بۇگىندە بۇكىل ءبىر اۋلەتتىڭ اياۋلى اناسىنا اينالىپ وتىر.
– مەنىڭ ەنەم 9 قۇرساق كوتەرىپ، سودان 6 بالانى اسىراپ باقتى. اتا-انام دا 7 بالانى ومىرگە اكەلدى. ءبىزدى باعىپ-قاعىپ قاناتتاندىردى. ول كەزدە سولاي بولاتىن. ءبىز شالىمىز ەكەۋمىز 10 بالانى باعىپ وسىردىك. ول كىسى سوۆحوزدا كاسسير، ەسەپشى، كەيىن ديرەكتور بولدى. سول ۋاقىتتا ەت تە، ءسۇت تە مول بولاتىن. بالاعا مەكتەپ جاسىنداعى قايىندارىم قارادى، ەنەم كومەكتەستى. ءسويتىپ قالاي وسكەنىن بىلمەي قالدىق. مەن 45 جاسىمدا بالا سانىمەن زەينەتكەرلىككە شىقتىم. جولداسىم پىسىق بولدى، كۇرىش ەكتى، ساۋدامەن اينالىستى، تۇرمىستىق قيىنشىلىققا تاپ بولمادىق. ءىشىپ-جەيتىن ازىق-تۇلىك تازا بولاتىن ايران، ءسۇت، قۇرت، ماي ۇزىلمەيتىن. قازىرگى تاماقتار حيميكات. سوندىقتان تۋدا قيىن دەپ سانايمىن. ونىڭ ۇستىنە جاعداي كوپ بالالى بولۋدى كوتەرمەيتىن سياقتى. سول سەبەپتى دە جاس وتباسىلاردى جان-جاقتى قولداۋ كەرەك، - دەيدى زەينەتكەر.
كورشىلەر كوش باستاعاندا بىزگە نە بولدى؟
ورتالىق ازياداعى تاعى ءبىر ىرگەلەس ەل وزبەكستاننىڭ مەملەكەتتىك ستاتيستيكا كوميتەتىنىڭ مالىمەتىنە زەر سالساق، 1991 جىلى ەلدەگى حالىق سانى 20,6 ميلليون بولعان. سودان بەرى 18 ملن ادامعا كوبەيىپ، 38,2 ملن حالىق سانىنا جەتتى. بۇگىندە جىلىنا 1 ملن ادام قوسىلىپ وتىر. وزبەكستان ورتالىق ازيادا حالىق سانى جاعىنان ءبىرىنشى ورىندا تۇر.
بۇۇ مالىمەتتەرىنشە، 1991 جىلى قىرعىزستان حالقى 4,4 ميلليون ادام بولسا، قازىر 7,4 ميلليوننان استى. تۇركىمەنستان حالقى 1991 جىلى 3,8 ميلليون ادام بولسا، قازىر 7,7 ميلليونعا جۋىقتادى. ال تاجىكستان حالقى دەربەستىك العان شاقتا 5,5 ملن بولسا، بۇگىندە 11 ملن ادامعا جەتتى. وسى 35 جىلدىڭ ىشىندە 2-2,5 ەسە كوبەيىپ، 4-5 ملن ادام قوسقان. دەمەك، ورتالىق ازياداعى، بۇرىنعى پوستكەڭەستىك ەلدەردىڭ حالىق سانى ارتىپ بارادى دەگەن ءسوز.
قازاق حالقى «قوي ەگىز تاپسا، ءشوپتىڭ باسى ايىر بولادى» دەيدى. بۇل – ەجەلدەن كەلە جاتقان، تەرەڭ فيلوسوفيالىق ءمانى بار ماقال. اتا-بابالارىمىز ء«ار بالانىڭ نەسىبەسى بار» دەپ، ۇرپاعىنىڭ سانى دا، ساپاسى دا بولعانىن قالايتىن. ال بۇگىندە وسى قۇندىلىقتار كومەسكىلەنە باستاعانداي.
بىلىكتى ەكونوميست، قارجىگەر بەكنۇر قيسىقوۆ حالىق سانى ارتۋى ءۇشىن، وتباسى قۇندىلىعىنا ماڭىز بەرگەن ءجون دەپ سانايدى.
– بۇرىن وتباسى قۇندىلىعى ماڭىزدى بولاتىن. ءبىر ۇيدە 10 بالاعا دەيىن بولاتىن. قازىر ءارى كەتسە، 5-6 بالا تۋىلادى. ونىڭ ءوزىن اسىراپ باعۋ وڭاي ەمەس.
وتىزداعى وردا بۇزار جىگىتتەردىڭ ۇيلەنبەي جۇرگەنى قينالتادى.
جاستار مانساپ قۋىپ، شەتەل كورىپ، جانۇيالى بولۋدى كەيىنگە ىسىرىپ تاستاپ ءجۇر. سول ءۇشىن مەملەكەتتىك جاس وتباسىلارعا ءۇي الۋعا جاعداي جاساپ، الەۋمەتتىك تۇرعىدان قامسىزداندىرىپ، ءار بالاعا تولەنەتىن الەۋمەتتىك تولەمنىڭ مولشەرىن كوبەيتسە ەكەن. سونداي-اق قازاقتىڭ ءداستۇرلى وتباسى قۇندىلىعىن دارىپتەپ، كوپ بالالى بولۋعا ىنتالاندىرۋ قاجەت، – دەپ سانايدى ەكونوميست.
قۇندىلىقتاردىڭ وزگەرۋىنىڭ قۇنى قانشا؟
ۇسب دەرەگىنشە، ەلىمىزدە جاستاردىڭ وتباسىن قۇرۋ جاسى جىل ساناپ قارقىندى تۇردە ۇلعايىپ كەلەدى. سايكەسىنشە 2014 جىلدارى ورتاشا ۇيلەنۋ جاسى ەرلەردە – 26, ايەلدەردە – 24 بولسا، 2026 جىلى ورتاشا ۇيلەنۋ جاسى ەرلەردە – 27,9, ايەلدەردە – 25,3-كە جەتكەن. جىلىنا ورتاشا ەسەپپەن 115-124 مىڭ اينالاسىندا نەكە قيىلادى. سونىڭ 3/1 اجىراسادى. كەيىنگى 10 جىلدان نەكە تۇرۋ 22%-عا قىسقارعان. نەكە تۇرعاندار قالادا 68,1 % بولسا، اۋىلدا 31,9 % تىركەلگەن.
ەلدە 350 مىڭ قىز تۇرمىس قۇرماي، وڭ بوساعادا وتىرعانى دا جاسىرىن ەمەس. ءسويتىپ 35 جاستان اسقان بويداق قىز-جىگىت ازايماي تۇر. بۇل ۇلتتىق مۇددە تۇرعىسىنان ويلاناتىن-اق پروبلەما. نەكەگە تۇرۋ، كەش ۇيلەنۋ، وتباسىن قۇرۋعا اسىقپاۋدىڭ بىرنەشە فاكتورلارى بار ەكەن.
قازاقستاندىق قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتى ساراپشى، Phd دوكتور ساۋلە ديۋسۋپوۆا وتباسىن قۇرۋعا اسىقپاۋدىڭ بىرنەشە فاكتورلارىن اتادى.
– قازىر قۇندىلىقتار وزگەرىپ جاتىر. حح عاسىردىڭ 70-80 جىلدارىنا قاراعاندا قازىر باسقاشا. كوبى باكالاۆر ءبىتىرىپ، ماگيستراتۋرا، دوكتورانتۋراعا ءتۇسۋدى اڭسايدى، كوزدەيدى. شەتەلگە بارىپ وقىپ كەلەم دەۋشىلەر كوپ. قازىرگى 2005 جىلدان بەرى قارايعى جاستار شاڭىراق كوتەرۋگە اسىقپايدى، – دەيدى دەموگراف.
رەسمي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك، باكالاۆرياتتا ستۋدەنتتەردىڭ جالپى سانىنىڭ 53,7%-ىن ايەلدەر قۇرايدى. ماگيسترانتتار اراسىندا ايەلدەر ۇلەسى – 63,1%. ال دوكتورانتتاردىڭ باسىم بولىگى، ياعني 62,2%-ى ايەلدەر ەكەن.
بۇل باعىتتا الەۋمەتتانۋشى سەرىك بەيسەمباەۆ تا قۇندىلىقتار وزگەرگەنىن بايقاپ، وي-پايىمىن ءبىلدىرىپ ءجۇر.
– جوعارى ءبىلىم العان ايەل ەرلەرمەن بىردەي جۇمىس ىستەپ، تابىس تاپقىسى كەلەدى. ول بۇرىنعىداي وتباسى، وشاق قاسىندا قالعىسى كەلمەيدى. بۇل – ءداستۇرلى قوعامنان يندۋستريالدى قوعامعا ءوتۋدىڭ بەلگىسى. وسى تۇرعىدان العاندا قازاقستاندا ورتالىق ازيا ەلدەرىنە قاراعاندا كوپ وزگەشەلىك بار، – دەيدى سوتسيولوگ.
قازاق حالقى «سان بار جەردە، ساپا بار» دەپ بەكەر ايتپاعان. حالقىمىزدىڭ سانى ارتىپ، ەلدىڭ الەۋمەتتىك ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەرىنىڭ جاقسارۋى دەموگرافياعا بايلانىستى ەكەنى انىق.
ولجاس جولدىباي
