Derjavalar halqynyŋ sanymen de alpauyt. Sonyŋ nätijesınde äleumetı men äleuetın qatar ūstap, damytyp keledı. Ortalyq Aziiada da Qazaqstannan basqa elderdegı ösım 2 eseden şyǧandap kettı. Al eldegı baiau demografiianyŋ sebebı nede?
Keiıngı kezderı Qazaqstan demografiiasynyŋ qarqyny jaqsy dep auyz toltyryp aityp jürmız. Ūlttyq statistika biurosynyŋ derekterıne säikes, qazır Qazaqstanda 20,5 mln adam tūrady. Al 1991 jyly 16,5 mln adam bolǧan. Salystyrmaly türde qaraǧanda 35 jylda 4 mln adamǧa ǧana köbeigen. Tuu körsetkışı 1991-2000 jyldary 200-250 myŋ şamasynda, 2000-2010 jyldary 300 myŋǧa jetse, 2010 berı qarai 350 myŋnyŋ töŋıregın qūraidy. Eŋ köp rekordtyq körsetkış 2020-2021 jylǧy pandemiia kezınde 450 myŋǧa deiın barǧan. Bıraq keiıngı ekı jylda tuu körsetkışı qaitadan 300 myŋǧa deiın qūldyrady. Bügınde qaitys bolǧandardy esepke alǧanda jylyna 200 myŋ adam tūraqty türde qosylyp keledı.
«SOL UAQYTTA ET TE, SÜT TE MOL BOLATYN»
Halqymyz «balaly üi bazar, balasyz üi qu mazar» dep tämsıldeitın. Bıraq bügıngı qoǧamnyŋ közqarasy, jastardyŋ oi-örısı būǧan kereǧar siiaqty. Öitkenı Qazaqstanda alǧaşqy säbiın düniege äkelu orta eseppen 29 jasty qūrap otyr. Körşı özbek pen qyrǧyz aǧaiyndarda būl körsetkış 23 jas deŋgeiınde saqtaluda. Osydan 20-25 jyl būryn bızde de sol taqylettes bolǧan.
«Altyn alqa» iegerı Almagül Äbılbekova 7 balanyŋ anasy. Ol äleumettık jaǧdai, jahandanu prosesı köp balaly boludy aŋsaǧan otbasylarǧa tūsau bola almaitynyn jetkızdı.
– Menıŋ anam 8 qūrsaq kötergen. Menıŋ de 7 balam bar. Jaryq tekseruşı bolyp jūmys ısteimın. Bastapqy ekı bala tuǧanda qiyn boldy. Olar ülkeigen soŋ bırın bırı baǧyp, qarailasatyn bolady. Ata-enemnıŋ qolynda tūramyz. Küieuım zauytta dänekerleuşı bolyp ıstedı. Özı niettenıp Oŋtüstık Koreiaǧa jūmysqa kettı. Bır taŋǧalarlyq jaǧdai, üi kezekke tūrǧanbyz, kezegımız de keldı. Bıraq tabysyŋyz jetpeidı dep Otbasy bank, bızge üi beruden bas tartty. Sonda Kümıs alqa, Altyn alqa alyp jatqan altyn qūrsaqty analar üige qalai qol jetkızbek. Sondai-aq är balaǧa berıletın järdemaqy tym az. Qanşa degenmen, janūialardy qoldau tetıkterı şyqpasa, jastardyŋ tua beruı ekıtalai, - deidı köp balaly ana.
Egemendık alǧan şaqtarda qazaq ūltynyŋ sany nebärı 38 paiyzdy töŋırekteptı.
Dariha Moldaǧalieva «Batyr ana» ataǧyn ötken ǧasyrdyŋ 70-80 jyldary ielengen. Bügınde bükıl bır äulettıŋ aiauly anasyna ainalyp otyr.
– Menıŋ enem 9 qūrsaq köterıp, sodan 6 balany asyrap baqty. Ata-anam da 7 balany ömırge äkeldı. Bızdı baǧyp-qaǧyp qanattandyrdy. Ol kezde solai bolatyn. Bız şalymyz ekeumız 10 balany baǧyp ösırdık. Ol kısı sovhozda kassir, esepşı, keiın direktor boldy. Sol uaqytta et te, süt te mol bolatyn. Balaǧa mektep jasyndaǧy qaiyndarym qarady, enem kömektestı. Söitıp qalai öskenın bılmei qaldyq. Men 45 jasymda bala sanymen zeinetkerlıkke şyqtym. Joldasym pysyq boldy, kürış ektı, saudamen ainalysty, tūrmystyq qiynşylyqqa tap bolmadyq. Işıp-jeitın azyq-tülık taza bolatyn airan, süt, qūrt, mai üzılmeitın. Qazırgı tamaqtar himikat. Sondyqtan tuuda qiyn dep sanaimyn. Onyŋ üstıne jaǧdai köp balaly boludy kötermeitın siiaqty. Sol sebeptı de jas otbasylardy jan-jaqty qoldau kerek, - deidı zeinetker.
KÖRŞILER KÖŞ BASTAǦANDA BIZGE NE BOLDY?
Ortalyq Aziiadaǧy taǧy bır ırgeles el Özbekstannyŋ memlekettık statistika komitetınıŋ mälımetıne zer salsaq, 1991 jyly eldegı halyq sany 20,6 million bolǧan. Sodan berı 18 mln adamǧa köbeiıp, 38,2 mln halyq sanyna jettı. Bügınde jylyna 1 mln adam qosylyp otyr. Özbekstan Ortalyq Aziiada halyq sany jaǧynan bırınşı orynda tūr.
BŪŪ mälımetterınşe, 1991 jyly Qyrǧyzstan halqy 4,4 million adam bolsa, qazır 7,4 millionnan asty. Türkımenstan halqy 1991 jyly 3,8 million adam bolsa, qazır 7,7 millionǧa juyqtady. Al Täjıkstan halqy derbestık alǧan şaqta 5,5 mln bolsa, bügınde 11 mln adamǧa jettı. Osy 35 jyldyŋ ışınde 2-2,5 ese köbeiıp, 4-5 mln adam qosqan. Demek, Ortalyq Aziiadaǧy, būrynǧy postkeŋestık elderdıŋ halyq sany artyp barady degen söz.
Qazaq halqy «qoi egız tapsa, şöptıŋ basy aiyr bolady» deidı. Būl – ejelden kele jatqan, tereŋ filosofiialyq mänı bar maqal. Ata-babalarymyz «är balanyŋ nesıbesı bar» dep, ūrpaǧynyŋ sany da, sapasy da bolǧanyn qalaityn. Al bügınde osy qūndylyqtar kömeskılene bastaǧandai.
Bılıktı ekonomist, qarjyger Beknūr Qisyqov halyq sany artuy üşın, otbasy qūndylyǧyna maŋyz bergen jön dep sanaidy.
– Būryn otbasy qūndylyǧy maŋyzdy bolatyn. Bır üide 10 balaǧa deiın bolatyn. Qazır ärı ketse, 5-6 bala tuylady. Onyŋ özın asyrap baǧu oŋai emes.
Otyzdaǧy orda būzar jıgıtterdıŋ üilenbei jürgenı qinaltady.
Jastar mansap quyp, şetel körıp, janūialy boludy keiınge ysyryp tastap jür. Sol üşın memlekettık jas otbasylarǧa üi aluǧa jaǧdai jasap, äleumettık tūrǧydan qamsyzdandyryp, är balaǧa tölenetın äleumettık tölemnıŋ mölşerın köbeitse eken. Sondai-aq qazaqtyŋ dästürlı otbasy qūndylyǧyn därıptep, köp balaly boluǧa yntalandyru qajet, – dep sanaidy ekonomist.
QŪNDYLYQTARDYŊ ÖZGERUINIŊ QŪNY QANŞA?
ŪSB deregınşe, elımızde jastardyŋ otbasyn qūru jasy jyl sanap qarqyndy türde ūlǧaiyp keledı. Säikesınşe 2014 jyldary ortaşa üilenu jasy erlerde – 26, äielderde – 24 bolsa, 2026 jyly ortaşa üilenu jasy erlerde – 27,9, äielderde – 25,3-ke jetken. Jylyna ortaşa eseppen 115-124 myŋ ainalasynda neke qiylady. Sonyŋ 3/1 ajyrasady. Keiıngı 10 jyldan neke tūru 22%-ǧa qysqarǧan. Neke tūrǧandar qalada 68,1 % bolsa, auylda 31,9 % tırkelgen.
Elde 350 myŋ qyz tūrmys qūrmai, oŋ bosaǧada otyrǧany da jasyryn emes. Söitıp 35 jastan asqan boidaq qyz-jıgıt azaimai tūr. Būl ūlttyq müdde tūrǧysynan oilanatyn-aq problema. Nekege tūru, keş üilenu, otbasyn qūruǧa asyqpaudyŋ bırneşe faktorlary bar eken.
Qazaqstandyq qoǧamdyq damu instituty sarapşy, Phd doktor Säule Diusupova otbasyn qūruǧa asyqpaudyŋ bırneşe faktorlaryn atady.
– Qazır qūndylyqtar özgerıp jatyr. HH ǧasyrdyŋ 70-80 jyldaryna qaraǧanda qazır basqaşa. Köbı bakalavr bıtırıp, magistratura, doktoranturaǧa tüsudı aŋsaidy, közdeidı. Şetelge baryp oqyp kelem deuşıler köp. Qazırgı 2005 jyldan berı qaraiǧy jastar şaŋyraq köteruge asyqpaidy, – deidı demograf.
Resmi derekterge süiensek, bakalavriatta studentterdıŋ jalpy sanynyŋ 53,7%-yn äielder qūraidy. Magistranttar arasynda äielder ülesı – 63,1%. Al doktoranttardyŋ basym bölıgı, iaǧni 62,2%-y äielder eken.
Būl baǧytta äleumettanuşy Serık Beisembaev ta qūndylyqtar özgergenın baiqap, oi-paiymyn bıldırıp jür.
– Joǧary bılım alǧan äiel erlermen bırdei jūmys ıstep, tabys tapqysy keledı. Ol būrynǧydai otbasy, oşaq qasynda qalǧysy kelmeidı. Būl – dästürlı qoǧamnan industriialdy qoǧamǧa ötudıŋ belgısı. Osy tūrǧydan alǧanda Qazaqstanda Ortalyq Aziia elderıne qaraǧanda köp özgeşelık bar, – deidı sosiolog.
Qazaq halqy «san bar jerde, sapa bar» dep beker aitpaǧan. Halqymyzdyŋ sany artyp, eldıŋ äleumettık ekonomikalyq körsetkışterınıŋ jaqsaruy demografiiaǧa bailanysty ekenı anyq.
Oljas Joldybai
