كوللاج جي كومەگىمەن جاسالعان
ەڭبەك ۇجىمدارىنداعى احۋالدىڭ وتە جاقسى بولۋى سيرەك. بىرىندە دوستىق قالىپ پەن جاناشىرلىق سالتانات قۇرسا، ەكىنشى بىرىندە بىتپەيتىن جانجالدار مەن قىسىم ورنىعادى. كەيبىر جاعدايلاردا الاۋىزدىق ءبىر قىزمەتكەرگە جۇيەلى تۇردەگى قىسىمعا ۇلاسىپ جاتادى. بۇل قۇبىلىس موببينگ دەپ اتالادى. ونى كەڭسەدەگى قاراپايىم قىزمەتكەردەن باستاپ ءىرى كورپوراتسيانىڭ توپ-مەنەدجەرلەرى دە باسىنان كەشۋى مۇمكىن. نە سەبەپتەن ادامدار ءبىر-ءبىرىن كەلەمەجدەۋگە، قورلاۋعا بەيىم بولادى؟ موببينگتىڭ ءتۇپ-تامىرى نەدە جانە ونىمەن قالاي كۇرەسىپ، قالاي جەڭۋگە بولادى؟ وسى ماسەلەنى تەرەڭ، اشىق زەرتتەپ، قوعامدىق پىكىردىڭ تالقىسىنا شىعارۋدى ءجون كوردىك.موببينگ جانە ونىڭ سەبەپتەرى
«موببينگ» دەگەن تەرمين اعىلشىن تىلىندەگى mob – «توبىر» دەگەن سوزدەن شىققان، mobbing – «توپ ادامنىڭ ءبىر ادامدى قورلاۋى» دەپ اۋدارىلادى. بۇل تەرميندى العاش ەڭبەك ۇجىمدارىنا زەرتتەۋ جۇرگىزگەن شۆەد پسيحولوگى حاينتس لەيمان قولداندى. ول ۇجىمداعى كەز-كەلگەن قىزمەتكەردىڭ جابىرلەۋگە ۇشىرايتىنىن انىقتادى. ۇجىمداعى موببينگ دەگەنىمىز – بۇل ارىپتەستەرىنىڭ نەمەسە باسشىلىقتىڭ ءبىر قىزمەتكەرگە جۇيەلى تۇردە پسيحولوگيالىق قىسىم جاساۋى. ول كەمسىتۋ، وقشاۋلاۋ، تروللينگ، قورقىتۋ فورماسىندا كورىنىس تابادى.
ەندى موببينگتىڭ نەگىزگى سەبەپتەرىنە كەلەيىك. ءبىرىنشىسى – قىزعانىش (كۇنشىلدىك) پەن كەك. ۇجىمداعى ءبىر قىزمەتكەردىڭ كاسىبي تۇرعىدان كوپ جەتىستىكتەرگە جەتۋى كەيبىر ارىپتەستەرىنىڭ نارازىلىعىن تۋعىزادى. تابىسىنىڭ تاجىريبەسىنەن ۇيرەنگەننىڭ ورنىنا، بەدەلىن ءتۇسىرۋ ءۇشىن قىسىمعا الىپ، قۋدالايدى. تابىستى قىزمەتكەردىڭ قوماقتى سىياقى الۋى، جاڭاشا ءومىر ءسۇرۋ سالتى، شىعارماشىلىعىن كەڭىنەن ناسيحاتتاۋى قىزعانىشتى ءورشىتىپ جىبەرەدى. مۇندايدا كۇنشىلدىكتىڭ كەكشىلدىككە ۇلاسۋى وڭاي. ءار ادامنىڭ بويىندا وزگەگە ءبىر قورلىق كورسەتۋگە دەگەن يكەمدىلىك بار. وسى ارقىلى تابىسى ارتقان ارىپتەسىنە دەگەن قىزعانىشتان موببينگ جاساۋشى توپقا قالاي قوسىلعانىن اڭعارماي قالادى. ال قىزعانىشىن ءسال دە بولسا باسەڭدەتۋ ءۇشىن موببينگ قۇربانىنىڭ ساعىن سىندىرۋعا، جانىن جابىرلەۋگە ۇمتىلادى. وسىلايشا، راحاتتانۋ، ءلاززات الۋ سەزىمىن باسىنان كەشەدى.
ەكىنشىسى – بىلىكسىز باسشى. ەگەر ۇجىمداعى باسشىنىڭ كوماندانى باسقارۋ قابىلەتى تومەن بولسا، يا بولماسا ءوزى قىزمەتكەرلەرگە قىسىم جاساۋدىڭ اگرەسسيۆتىك تاسىلدەرىن قولدانسا، ول جەردە ۇرەيلى ورتا قالىپتاسادى. ونداي كەزدە ءوزى موببينگتىڭ قۇربانىنا اينالماس ءۇشىن قىزمەتكەرلەردىڭ ءبىر بولىگى قۋدالاۋدى بىردەن قولدايدى. كەي كەزدەرى پىكىرلەردىڭ وزگەشەلىگى جۇمىستاعى جانجالدىڭ تۋىنا سەبەپ بولادى. مۇندايدا الاۋىزدىق جەكە ادامداردىڭ اراسىنداعى وشپەندىلىككە ۇلاسىپ، موببينگكە يتەرمەلەيدى.
ءۇشىنشىسى – بۇرىنعىلار مەن جاڭالاردىڭ اراسىنداعى جانجال. كەيبىر ۇجىمداردا «جاڭادان كەلگەندەر سىناقتان ءوتۋى كەرەك» دەگن جازىلماعان ەسكى ەرەجە بار. مىسالى، ءبىر ۇجىمعا جاڭادان جۇمىسقا تۇرعان ادامدى ادەيىلەپ ەلەمەيدى، كەرەكسىز جۇمىس جۇكتەپ، كەلەكە ەتەدى. وسىلايشا ۇجىمعا «جايلىلىعىن» تەكسەرەدى.
ءتورتىنشىسى – اگرەسسيا مەن ايلا-امالعا بەيىمدىلىك. ەگەر ول ادامنىڭ بالالىق شاعىندا بۋللينگكە بەيىمدىلىگى بولسا، ەسەيگەندە دە سول مىنەز-قۇلىعىن قايتالايتىنىنا ىقتيمالدىق جوعارى. ولار ۇجىمدا ساقتىقپەن، استىرتىن ءىس-ارەكەت ەتەدى: ارىپتەسىنىڭ بەدەلىن تۇسىرەدى، پىش-پىش اڭگىمە تاراتادى، ءسويتىپ موبينگتىڭ قۇربانىن ىڭعايسىز جاعدايدا قالدىرۋدىڭ ايلا-امالدارىن جاسايدى.
موببينگ قالاي تارالادى?
ۇجىمداعى موببينگ – دۇنيە جۇزىنە كەڭ تارالعان. ستاتيستيكالىق دەرەكتەردەن بۇل قۇبىلىستىڭ اۋقىمى ءتۇرلى ايماقتاردا ايتارلىقتاي جانە الۋان ءتۇرلى ەكەنىن كورەمىز. حالىقارالىق ەڭبەك ۇيىمىنىڭ (حەۇ) مالىمەتتەرى بويىنشا، الەمدەگى ءاربىر بەسىنشى ادام جۇمىس ورنىندا قورلاۋعا نەمەسە قۋدالاۋعا تاپ بولادى. الايدا زارداپ شەككەندەردىڭ جارتىسى (قالعانى بۇل ارەكەتى ەشبىر ناتيجە بەرمەيدى دەپ ويلايدى) عانا ەڭبەك قۇقىعىنىڭ بۇزىلعانىن قۇزىرلى مەكەمەلەرگە حابارلاعان. ەۋرووداق ەلدەرىندە جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەر كورسەتكەندەي، قىزمەتكەرلەردىڭ 5-تەن 30 پايىزعا جۋىعى موببينگ قۇربانى بولعانىن اشىق ايتىپتى. مىسالى، گەرمانيادا بۇل كورسەتكىش – 17 پايىز، ۇلىبريتانيادا – 13-28 پايىز ارالىعىندا. ال ءۇندىستاندا جۇمىسشىلاردىڭ 55 پايىزى قۋدالاۋعا ۇشىرايدى ەكەن. اقش-تاعى موببينگ كورسەتكىشى – 30 پايىز. بۇكىل الەمدە جۇمىس ىستەيتىن ەر-ازاماتتار مەن ايەلدەردىڭ 17,9 پايىزى ۇجىمداعى پسيحولوگيالىق قىسىمعا جانە قۋدالاۋعا ۇشىراعانىن ايتىپتى، ال 8,5 پايىزى فيزيكالىق كۇش كورسەتۋ مەن قورلاۋعا تاپ بولادى. رەسەيدە ءارتۇرلى كومپانيالاردا جۇمىس ىستەيتىن قىزمەتكەرلەردىڭ 76 پايىزى موببينگ وقيعالارىنىڭ كەزدەسەتىنىن جوققا شىعارمايدى. ال قازاقستاندا موببينگكە قاتىستى ەشقانداي رەسمي ستاتيستيكانى تابا المادىق.
مىناداي ءبىر تاڭ قالارلىق دەرەك بار. بۇۇ-نىڭ ماماندارىنىڭ باعالاۋىنشا، جىل سايىن دەپرەسسيا مەن قۋدالاۋدان 12 ملرد. جۇمىس كۇنى جوعالىپ، بۇل كورسەتكىش الەمدىك ەكونوميكاعا 1 ترلن. اقش دوللارى كولەمىندە شىعىن اكەلەدى ەكەن.
ۇجىمداعى قورلاۋدىڭ قانداي تۇرلەرى بار؟
ەندى موببينگتىڭ تۇرلەرىنە كەلەيىك. پسيحولوگيالىق قىسىم ءوزىنىڭ اۋقىمى، ىسكە اسىرۋ ءتاسىلى جانە ماقساتى بويىنشا ءبىر-بىرىنەن ەرەكشەلەنىپ تۇرادى. ول اشىق نە جابىق بولۋى مۇمكىن، ۇجىمداعى باسشىلىقتان نە ارىپتەستەر تاراپىنان بولۋى مۇمكىن، كەيدە باسقارۋ قۇرالى رەتىندە قولدانىلادى. باسشىلىقتىڭ قاتىسۋ دارەجەسى بويىنشا ەكى ساناتقا بولىنەدى. تىكەلەي موببينگ (بوسسينگ) – باسشىلىقتاعى ادامنىڭ قىزمەتكەرىن قۋدالاۋى. مۇندايدا ۇجىمنىڭ باسشىسى ءوز قىزمەتكەرىن جۇرتتىڭ كوزىنشە كەمسىتىپ، جۇمىستاعى (شىعارماشىلىق) جەتىستىكتەرىنە كوزىن جۇمىپ قاراپ، باسقا قىزمەتكەرلەرىن ءوز قۇربانىنا قارسى قويىپ، ۇجىمدى پايدالانىپ ايلا-امالىن ىسكە اسىرادى. كولدەنەڭ (جاسىرىن) موببينگ – قىزمەتكەرمەن ءبىر دەڭگەيدەگى ارىپتەستەرىنىڭ تاراپىنان بولاتىن قۋدالاۋ. بۇعان سىرتىنان عايباتتاۋ، جاعىمسىز پىكىر قالىپتاستىرۋ، ۇجىمدا بەدەلىن تۇسىرۋگە تالپىنۋ سياقتى ءىس-ارەكەتتەر جاتادى. سونداي-اق، موببينگ كورىنىس تابۋى بويىنشا ەكىگە بولىنەدى: اشىق موببينگ – تىكەلەي اگرەسسيا، قورلاۋ، كەمسىتۋ، جۇرتتىڭ كوزىنشە ۇرىس-كەرىس شىعارۋ، قوقان-لوقى جاساۋ نەمەسە فيزيكالىق كۇش قولدانۋ; جابىق موببينگ – جۇمىس بارىسىندا ادەيىلەپ قيىندىقتار تۋعىزىپ، ساعىن سىندىرۋ، شىعارماشىلىق جەتىستىكتەرىن ەلەمەۋ، مانساپتىق جولمەن وسۋىنە كەدەرگى كەلتىرۋ تۇرىندە كورىنەدى. بۇدان بولەك موببينگتىڭ مىناداي دا تۇرلەرى كەزدەسەدى: ستيحيالىق موببينگ، ديدجيتال-موببينگ نەمەسە كيبەرموببينگ. وسى جەردە ديدجيتال-موببينگ تۋرالى دا ايتا كەتەيىك. تسيفرلىق تەحنولوگيالار دامىعان سايىن، موببينگتىڭ جاڭا فورمالارى پايدا بولدى. بۇرىن بىرەۋدى بەتپە-بەت، يا بولماسا كەڭسەدە جابىرلەيتىندەر ەندى ۇجىمدىق چاتتاردا، الەۋمەتتىك جەلىلەردە قۋدالاۋعا كىرىستى. موببينگتىڭ بۇل ءتۇرىنىڭ ءبىر قاۋىپتىلىگى: اينالاداعى ادامدارعا كورىنبەيدى; الەۋمەتتىك وقشاۋلاۋ مورالدىق جاعدايعا قاتتى اسەر ەتەدى; تسيفرلىق كەڭىستىكتەگى كەمسىتۋدىڭ ءتۇرلى امالدارى جاسالادى. ساركازمعا تولى پىكىرلەر، مەمدەر مەن گيفتەردى قولدانۋ ارقىلى جابىرلەنۋشىنىڭ ار-نامىسىن اياققا باسادى. موببينگتىڭ بۇل تۇرىمەن كۇرەسۋدىڭ وزىق تاجىريبەسى بار. سونىڭ ءبىرى – تسيفرلىق ەتيكانى قابىلداۋ. ال ديدجيتال-موببينگپەن ءتيىمدى كۇرەسۋدىڭ ءبىر جولى بار، ول – فاكتىلەردى جيناقتاۋ. پسيحولوگيالىق قىسىم بولعان جاعدايدا مەسسەندجەرلەردەگى جازبالاردى، حابارلامالاردىڭ سكرينشوتىن جانە وزگە دە ايعاقتاردى ساقتاپ قويىڭىز. ەگەر ارىپتەستەر جەلىدەگى جازباعا جاۋاپ بەرمەسە، قارىم-قاتىناستىڭ ءداستۇرلى تۇرىنە كوشىڭىز: پوشتا ارقىلى رەسمي حات جازۋعا بولادى، يا بولماسا سول حاتتى قىزمەتكەردىڭ قولىنا ۇستاتىڭىز.
اگرەسسيا قۇرباندارىنا ورتاق قاسيەت بار ما؟
موببينگكە نەگىزىنەن ەكى ادام قاتىسادى: اگرەسسور مەن جابىرلەنۋشى (اگرەسسيا قۇربانى). اگرەسسورلاردىڭ مىنەز-قۇلقىنىڭ جالپىعا ورتاق مىناداي ەرەكشەلىكتەرى بار: بيلىكتى ۋىسىنان شىعارماۋ، ەمپاتيانىڭ جوقتىعى، جانجال شىعارۋعا بەيىمدىلىك. سونداي-اق، الەۋەتتى قۇرباندارعا دا ورتاق مىناداي قاسيەتتەر بار: تىم جۇمساقتىق، ءوزىن-ءوزى تومەن باعالاۋ، الەۋمەتتىك جاعىنان وقشاۋلانۋ. مىسالى، جانجالدان قاشۋعا بەيىمدىلىك جانە بارىنە جاعۋعا ۇمتىلۋ دەگەندى وزگەلەر تۇسىنبەۋى مۇمكىن، ال مۇنداي قىزمەتكەر اگرەسسوردىڭ نىساناسىنا ءدوپ كەلەدى. بۇل جەردەگى ءبىر انىق نارسە – كەز-كەلگەن ادام، ءتىپتى ۇجىمداعى تاجىريبەلى، تابىستى، وزىنە-ءوزى تولىق سەنىمدى مامان دا موببينگتىڭ قۇربانىنا اينالۋى مۇمكىن. ويتكەنى، اگرەسسور وزىنە باسەكەلەس بولاتىن قىزمەتكەردى جاسىرىن قۋدالاپ، موببينگتى بيلىكتى ساقتاپ قالۋ قۇرالى ەتىپ پايدالانادى نەمەسە قىزعانىشتان وسىنداي ارەكەت جاسايدى. كەيدە وزگە ارىپتەستەرىنەن ءبىلىم-بىلىگى جوعارى، ءالى ۇجىمعا ء«سىڭىپ» ۇلگەرمەگەن جاڭا قىزمەتكەر دە قورلاۋعا تاپ بولادى.
قورلانعان ادامنىڭ اعزاسىنا قانداي زيان كەلەدى؟
ەندى موببينگتىڭ نەگىزگى 5 دامۋ كەزەڭىن تارقاتىپ كورەيىك. بۇل قۇبىلىستىڭ كەنەتتەن پايدا بولۋى سيرەك، ول كوبىنەسە بىرنەشە كەزەڭمەن وتەدى. وسى كەزەڭدەردە جابىرلەنۋشىنىڭ پسيحولوگيالىق احۋالى بىرتە-بىرتە ناشارلاي بەرەدى. جانجالدىق فازادا العاشقى قىسىم سەزىلەدى. بۇعان جۇمىس بارىسىنداعى كىشكەنە ءبىر داۋ-داماي، ارىپتەستەردىڭ قىزعانىشى نەمەسە قىزمەتكەردىڭ باسشىسىمەن اراداعى تۇسىنىسپەۋشىلىك سەبەپ بولۋى مۇمكىن. ال اگرەسسيا فازاسىندا اراداعى جاعداي بەيبىت جولمەن شەشىلمەگەن سوڭ، پسيحولوگيالىق قىسىم كۇشەيە تۇسەدى. جابىرلەنۋشىنىڭ بەدەلىن ءتۇسىرۋ ءۇشىن نەگىزسىز سىن ايتىلىپ، سىرتىنان وسەك تاراتۋ بەلەڭ الادى. ال اگرەسسور جابىرلەنۋشىنى ۇجىمعا پايداسى جوق ادام ەتىپ كورسەتۋ ماقساتىمەن جوعارىداعى باسشىلىققا شىعادى. بۇل جەردە ۇلكەن ۇجىمنىڭ باسشىسىنىڭ ادىلدىگى، تازالىعى ءرول وينايدى. ەگەر ول ايلا-شارعىعا بەيىم ادام بولسا، موببينگتى قولدايدى. ال ادىلدىكتى جاقتايتىن جان بولسا، جابىرلەنۋشىنى قورعايدى. كۇيەلەۋ-قارالاۋ فازاسىندا اگرەسسور «پروبلەمالىق» قىزمەتكەردى بارىنەن شەتتەتىپ، جۇرتقا جەككورىنىشتى ادام ەتىپ كورسەتىپ، ۇجىمدى دا ودان الشاقتاۋعا ۇندەيدى. سوڭعى فازادا جابىرلەنۋشى قىسىمعا شىداماي، ءوز ەركىمەن جۇمىستان كەتەدى. يا بولماسا بارىنە كونۋگە شەشىم قابىلداپ، پسيحولوگيلىق شىرماۋدا قالادى.
بىراق كۇيزەلىس پەن ۋايىم ونىڭ دەنساۋلىعىنا ۇلكەن زيانىن تيگىزەدى. باسشىسى مەن ارىپتەستەرىنىڭ بىتپەيتىن قىسىمى ەموتسيونالدىق تۇرعىدان السىرەۋگە اكەلەدى. دەپرەسسيادا، جابىرقاۋ كۇيدە بولعان ادامنىڭ جۇمىسقا دەگەن ىنتاسى ازايىپ، سەلقوستىققا بوي الدىرادى. كۇندەلىكتى سترەسستەن ۇيقىسى قاشىپ، كوزى ءىلىنىپ كەتسە قورقىنىشتى ءتۇس كورەدى. وسى كەزدە جابىرلەنۋشى بار كىنانى وزىنەن ىزدەپ، تىعىرىققا تىرەلەدى. وزگەلەرگە نەمەسە قورشاعان ورتاعا نەگىزسىز، شەكتەن تىس سەنىمسىزدىكپەن جانە كۇدىكپەن قاراۋى (پارانويا), شامادان تىس ۇرەيگە بەرىلۋ، ۇنەمى جەككورىنىشتى بولۋدان شارشاۋ دا ادامنىڭ جانىن اۋىرتادى. جينالىپ قالعان سترەسس پسيحيكانى عانا ەمەس، تۇتاس اعزانى بۇلدىرەدى. موببينگتىڭ زاردابىنان قورلانعان ادام جۇرەك-قان تامىرلارى دەرتىنە شالدىعۋى مۇمكىن. زەرتتەۋلەر كورسەتكەندەي، موببينگكە ۇشىراعان ادامداردىڭ 59 پايىزى ينفاركت پەن ينسۋلتقا تاپ بولادى. سوزىلمالى سترەسس يممۋندىق جۇيەگە زيانىن تيگىزىپ، ديابەتتىڭ 2-ءشى تۇرىنە الىپ بارۋى مۇمكىن. موببينگ قۇرباندارىنىڭ 35 پايىزىندا تاماققا تابەتى جوقتىقتان يا بولماسا كوپ ىشكەننەن سالماعى ءجيى-ءجيى وزگەرەدى. قورلاۋعا تاپ بولعان قىزمەتكەرلەردىڭ 28 پايىزى سترەسستى جەڭۋ ءۇشىن سپيرتتىك سۋسىندارعا، ءدارى-دارمەككە دەن قويادى.
جابىرلەنۋشى ءوز قۇقىعىن قالاي قورعايدى؟
ەگەر ءسىز موببينگتىڭ قۇربانى بولساڭىز، تىعىرىققا تىرەلدىم دەپ ويلاماڭىز. كوپتەگەن ەلدەردە بۇل قۇبىلىس ادامنىڭ ەڭبەك ەتۋ قۇقىقتارىنىڭ ورەسكەل بۇزىلۋى رەتىندە قاراستىرىلادى. ەڭ باستىسى، جابىرلەنۋشىنىڭ قولىندا ايعاق پەن دالەل بولۋى ءتيىس. ولاردىڭ قاتارىنا: ارىپتەستەردىڭ كۋالىك ەتۋى، كورپوراتيۆتىك چاتتاعى جازبالاردىڭ سكرينشوتى، جانجال بولعان كۇندەردىڭ رەت-رەتىمەن قاعازعا تۇسىرىلگەن كۇندەلىگى جاتادى. وركەنيەتتى ەلدەردە قاراپايىم قىزمەتكەردىڭ بۇزىلعان قۇقىقتارىن قورعايتىن زاڭدار بار. ماسەلەن، فرانتسيا، گەرمانيا، ۇلىبريتانيا، شۆەتسيا، كانادا، دانيا، نورۆەگيا، يتاليا، پولشادا پسيحولوگيالىق قىسىمنان قورعايتىن ارنايى زاڭ قابىلدانعان. ۋكراينا راداسى 2022 جىلى 1 جەلتوقساندا موببينگتى ەڭبەك قۇقىعىنىڭ بۇزىلۋى رەتىندە تانيتىن زاڭ شىعاردى. مۇنداي زاڭ بۇزۋشىلىققا بارعان ادامعا اۋەلى 1700-2550 گريۆەن كولەمىندە ايىپپۇل سالادى نەمەسە 20-40 ساعات قوعامدىق جۇمىسقا جىبەرەدى. مۇنداي زاڭ بۇزۋشىلىق ەكىنشى جانە ودان دا كوپ رەت قايتالانسا، ايىپپۇل كولەمى 3400-5100 گريۆەنگە وسەدى نەمەسە 40-60 ساعاتقا قوعامدىق جۇمىسقا جىبەرىلەدى. ال بىزدە وسىنداي زاڭ بار ما؟ 2026 جىلى 3 ماۋسىمدا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ەڭبەك زاڭناماسىن جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭىنا قول قويدى.
ساراپشىلار نە دەيدى؟
«وسى زاڭ موببينگكە ۇشىراعان ادامنىڭ قۇقىقتارىن قورعاي الا ما؟» دەگەن ساۋالدى ساراپشىلارعا قويدىق.
رۋسلان رۇستەموۆ، قر پارلامەنتى سەناتىنىڭ دەپۋتاتى:
ەڭبەك كودەكسىنىڭ 6-بابىنا سايكەس، ەڭبەك قۇقىقتارىن ىسكە اسىرۋ كەزىندە ەشكىم دە ەشقانداي كەمسىتۋشىلىككە (سونىڭ ىشىندە باسشىنىڭ جەكە كوزقاراسى بويىنشا قىسىم كورسەتۋىنە) ۇشىراماۋعا ءتيىس. كەمسىتۋشىلىككە تاپ بولعان جۇمىسكەر قۇزىرلى ورگاندارعا جۇگىنە الادى، ال موببينگ سالدارىنان (پسيحولوگيالىق قىسىم) كەلتىرىلگەن مورالدىق زيانى بويىنشا سوتقا جۇگىنۋگە قۇقىلى. ەشكىمدى دە ەڭبەك قۇقىقتارىن ىسكە اسىرۋ كەزىندە شىعۋ تەگىنە، الەۋمەتتىك، لاۋازىمدىق جانە مۇلىكتىك جاعدايىنا، جىنىسىنا، ناسىلىنە، ۇلتىنا، تىلىنە، دىنگە كوزقاراسىنا، نانىمىنا، تۇرعىلىقتى جەرىنە، جاسىنا نەمەسە دەنە كەمىستىكتەرىنە، قوعامدىق بىرلەستىكتەرگە قاتىستىلىعىنا بايلانىستى نەمەسە وزگە دە ءمان-جايلار بويىنشا ەشقانداي كەمسىتۋگە بولمايدى. بۇل رەتتە، ەڭبەك سالاسىندا كەمسىتۋشىلىككە ۇشىرادىم دەپ ەسەپتەيتىن ادامدار قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭدارىندا بەلگىلەنگەن تارتىپپەن سوتقا نەمەسە مەملەكەتتىك ەڭبەك ينسپەكتسياسىنا جۇگىنۋگە نەمەسە مەدياتسيا ارقىلى شەشۋگە قۇقىلى. وسىلايشا، اكىمشىلىك-قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكستىڭ 90-شى بابىنا سايكەس، ەڭبەك سالاسىندا كەمسىتۋشىلىككە جول بەرگەن جاعدايدا، 30 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشتەن باستاپ 100 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش مولشەرىندە اكىمشىلىك جاۋاپتىلىق قاراستىرىلعان. ەڭبەك كودەكسىنىڭ 23-ءشى بابىنا سايكەس، جۇمىس بەرۋشى ەڭبەك قاۋىپسىزدىگى جانە ەڭبەكتى قورعاۋ بويىنشا ىشكى باقىلاۋدى جۇزەگە اسىرۋعا مىندەتتى. وسىعان وراي، ەڭبەك تارتىپتەمەسى – جۇمىسكەرلەر مەن جۇمىس بەرۋشىنىڭ ەڭبەكتى ۇيىمداستىرۋ جونىندەگى قاتىناستارىن رەتتەۋ ءتارتىبىن (كودەكستىڭ 1 بابى 1 تارماعىنىڭ 31 تارماقشاسى) رەتتەيدى. ەگەر باسشى جوعارى تۇرعان ورگانعا (نەمەسە قۇرىلتايشىعا) باعىنىشتى بولسا، وعان ەڭبەك مىندەتتەرىن بۇزعانى جانە ەڭبەك ءتارتىبىن ساقتاماعانى ءۇشىن تارتىپتىك جازالار قولدانىلۋى مۇمكىن.
بيبىگۇل اعىباەۆا، ەڭبەك قاتىناستارى سالاسى بويىنشا ساراپشى:
پرەزيدەنت 3 ماۋسىمدا قول قويعان زاڭدا ەڭبەك ادامىنىڭ ار-نامىسى، قادىر-قاسيەتى دەگەن جاڭا قاعيدات پايدا بولدى. ال قاعيدات دەگەنىمىز – كەز-كەلگەن زاڭنىڭ نەگىزى. ەڭبەك كودەكسىندەگى بارلىق نورمالار 14 قاعيداتتىڭ نەزىندە قابىلدانادى. سول قاعيداتتارعا سايكەس، ۇجىمداردىڭ ىشكى تارتىبىنە وزگەرىس ەنگىزىلەدى. مىسالى، ەتيكالىق كودەكس بولماعان ۇجىمدا سونداي قۇجاتتى جازىپ، ارىپتەستەردىڭ ءبىر-ءبىرىنىڭ ار-نامىسىنا، قادىر-قاسيەتىنە، جەكە ومىرىنە قول سۇقپاۋ ەرەجەلەرى سول جەردە بەكىتىلۋى ءتيىس. ەگەر جەكە تۇلعالاردىڭ اراسىندا بەلگىلى ءبىر كەلىسپەۋشىلىك بولسا، مىسالى ءبىر-بىرىنە جامان ءسوز ايتۋ ارقىلى ار-نامىسىنا تيسە، ىسكەرلىك بەدەلىنە نۇقسان كەلتىرسە، وعان اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىك بار. اكىمشىلىك-قۇقىق بۇزۋشىلىق كودەكستىڭ 73-3 بابىنا سايكەس، جالا جابۋ فاكتىسى بويىنشا پوليتسياعا شاعىمدانۋعا بولادى. ەكىنشىدەن، ازاماتتىق كودەكستىڭ 143-ءشى بابىنا («جالا جابۋ») سايكەس، ازاماتتىق تالاپپەن سوتقا جۇگىنۋگە ءار ازاماتتىڭ قۇقىعى بار. ۇشىنشىدەن، جالا جابۋ مەن موببينگتىڭ جولدارى ءبىر جەردە ءتۇيىسۋى مۇمكىن. سول سەبەپتەن موببينگتىڭ قۇربانى بولدىم دەپ ەسەپتەگەن جۇمىسشى مەملەكەتتىك قىزمەتكەر يا بولماسا كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردا جۇمىس ىستەيتىن بولسا اكىمدىك جانىنداعى ەتيكا جونىندەگى كوميسسياعا، ال جەكەمەنشىك سەكتوردا قىزمەت ەتىپ جۇرگەندەر مەملەكەتتىك ەڭبەك ينسپەكتسياسىنا شاعىم تۇسىرە الادى.
تولەن تىلەۋباي
