ەلدەگى قارجىلىق-ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەر، اقشا-نەسيە ساياساتى، ۇلتتىق ۆاليۋتانى نىعايتۋ، ەل بيۋدجەتىن ەسەلەۋ ماسەلەلەرى وتە ماڭىزدى. قوعام مەن قارجى قاتىناسى، ەل نەنى ەسكەرۋى كەرەك، ەل باسشىلىعى نەگە نازار اۋدارى كەرەك؟
«وتكەن جىلى نەگىزگى ەكونوميكالىق سىن-قاتەرينفلياتسيا بولدى. بيىل ءبىز ينفلياتسيانى 9-11 پايىز ارالىعىندا بولجاپ وتىرمىز. وسىعان بايلانىستى ءبىز 5 ماۋسىمدا بازالىق مولشەرلەمەنى 18-دەن 17 پايىزعا دەيىن تومەندەتتىك. دەگەنمەن، ينفلياتسيا ءالى دە ەكى تاڭبالى بولعاندىقتان ينفلياتسيالىق جاعداي تولىق تۇراقتاندى دەپ ايتۋعا ءالى ەرتە. نەگىزگى قاۋىپ — گەوساياسي تۇراقسىزدىق پەن ازىق-تۇلىكتىڭ الەمدىك باعاسىنىڭ ءوسۋى. ىشكى تاۋەكەل فاكتورلارى — تۇرعىن-ءۇي كوممۋنالدىق قىزمەتتەر تاريفتەرى مەن جانار-جاعارماي رەفورماسىنىڭ قايتا باستالۋى جانە مونەتارلىق بازانىڭ ءوسۋى. ينفلياتسيانى تۇراقتاندىرۋدىڭ ماڭىزدى فاكتورى — فيسكالدىق كونسوليداتسيا. ۇلتتىق قوردان بولىنەتىن ترانسفەرتتەردى 2,8 ترلن تەڭگەگە دەيىن شەكتەۋ — ماڭىزدى دەزينفلياتسيالىق فاكتور»
بۇل – ۇلتتىق بانك باسشىسى تيمۋر سۇلەيمەنوۆتىڭ پايىمى. ول 18 ماۋسىمدا سەناتتىڭ جالپى وتىرىسىندا ۇكىمەتتىڭ وتكەن جىلعى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋى تۋرالى ەسەبىن تالقىلاۋ بارىسىندا وسى تۋرالى ايتتى.
وسى ماسەلەلەرگە قاتىستى قارجى ساراپشىسى بەكسۇلتان ىسقاقوۆپەن بولعان سۇحباتتى نازارلارىڭىزعا ۇسىنامىز.
– ۇلتتىق ۆاليۋتا كەيىنگى كەزدەرى قۇلدىراۋدان كوز اشپاي كەلەدى. نەلىكتەن؟
– ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ ءالسىرەۋى كەزدەيسوق قۇبىلىس ەمەس. بۇل – قازاقستان ەكونوميكاسىندا جىلدار بويى قوردالانعان قۇرىلىمدىق ماسەلەلەردىڭ كورىنىسى. الدىمەن، ءالسىرەۋدىڭ نەگىزگى سەبەپتەرىن دۇرىس انىقتاپ الۋىمىز قاجەت.
بىرىنشىدەن، مۇنايعا تاۋەلدىلىك – باستى سەبەپتەردىڭ ءبىرى. قازاقستان بيۋدجەتى كىرىستەرىنىڭ شامامەن 40–50%-ى مۇناي-گاز سەكتورىنان تۇسەدى. سوندىقتان الەمدىك نارىقتا مۇناي باعاسى تومەندەگەن سايىن ەلگە تۇسەتىن ەكسپورتتىق ۆاليۋتالىق ءتۇسىم دە ازايادى. سونىڭ سالدارىنان ىشكى ۆاليۋتا نارىعىنداعى دوللار ۇسىنىسى قىسقارىپ، تەڭگەگە قىسىم كۇشەيەدى. بۇل – ۇلتتىق بانك ۆاليۋتا ينتەرۆەنتسيالارى ارقىلى تولىق شەشە المايتىن ىرگەلى ماسەلە.
ەكىنشىدەن، رەسەي ءرۋبلىنىڭ باعامى دا تەڭگەگە تىكەلەي اسەر ەتەدى. بۇل كوپ جاعدايدا قوعام نازارىنان تىس قالىپ جاتادى. رەسەي – قازاقستاننىڭ ەڭ ءىرى ساۋدا سەرىكتەستەرىنىڭ ءبىرى. رۋبل السىرەگەن كەزدە رەسەيلىك تاۋارلار ارزانداي تۇسەدى. ناتيجەسىندە قازاقستانعا يمپورت كولەمى ارتىپ، وتاندىق وندىرۋشىلەردىڭ باسەكەگە قابىلەتى تومەندەيدى. مۇنداي جاعدايدا ساۋدا تەڭگەرىمىن ساقتاۋ ءۇشىن تەڭگەنىڭ دە السىرەۋىنە ەكونوميكالىق قىسىم پايدا بولادى. اسىرەسە, 2022 جىلدان كەيىن بۇل ءۇردىس ايقىن بايقالدى.
ۇشىنشىدەن، سىرتقى ساۋدا قۇرىلىمىنداعى تەڭگەرىمسىزدىك ساقتالىپ وتىر. قازاقستان نەگىزىنەن مۇناي، مەتالل جانە استىق سياقتى شيكىزاتتى ەكسپورتتايدى. ال دايىن ونىمدەردى، تەحنيكا مەن جابدىقتاردى، ەلەكترونيكانى سىرتتان يمپورتتايدى. بۇل شەتەل ۆاليۋتاسىنا دەگەن تۇراقتى سۇرانىستى قالىپتاستىرادى. ءبىز ءوزىمىز تۇتىناتىن ونىمدەردى جەتكىلىكتى كولەمدە وندىرمەيىنشە، تەڭگەگە تۇسەتىن قىسىم دا ساقتالا بەرەدى.
تورتىنشىدەن، جوعارى ينفلياتسيا ۇلتتىق ۆاليۋتاعا دەگەن سەنىمدى السىرەتەدى. ەگەر حالىق تەڭگەنىڭ ساتىپ الۋ قابىلەتى دوللارمەن سالىستىرعاندا تەزىرەك تومەندەپ جاتقانىن بايقاسا، جيناعىن شەتەل ۆاليۋتاسىندا ساقتاۋعا ۇمتىلادى. سوندىقتان دەپوزيتتەردىڭ دوللارلانۋ دەڭگەيىنىڭ جوعارى بولۋى – حالىقتىڭ ادەتى ەمەس، ماكروەكونوميكالىق تۇراقسىزدىققا بەرىلگەن تابيعي نارىقتىق رەاكتسيا.
بەسىنشىدەن، ۇلتتىق بانكتىڭ اقشا-نەسيە ساياساتى كۇردەلى تاڭداۋ الدىندا تۇر. ەگەر بازالىق مولشەرلەمە كوتەرىلسە، ينفلياتسيا تەجەلىپ، تەڭگە بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە قولداۋ تابادى. بىراق سونىمەن بىرگە نەسيە بەرۋ كولەمى قىسقارىپ، ەكونوميكالىق ءوسىم باياۋلاۋى مۇمكىن. ال مولشەرلەمەنى تومەندەتۋ ەكونوميكالىق بەلسەندىلىكتى ىنتالاندىرعانىمەن، ينفلياتسيانىڭ كۇشەيۋىنە جانە ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ السىرەۋىنە اكەلۋى ىقتيمال. سوڭعى جىلدارى ۇلتتىق بانك نەگىزىنەن جاۋاپتى ساياسات جۇرگىزىپ كەلەدى. دەگەنمەن، ەگەر بيۋدجەت ساياساتى وعان قاراما-قارسى باعىتتا جۇمىس ىستەسە، رەتتەۋشىنىڭ مۇمكىندىگى شەكتەۋلى بولادى.
التىنشىدان، ۇلتتىق قوردان بولىنەتىن ترانسفەرتتەردىڭ شامادان تىس كولەمى دە تەڭگەگە قىسىم تۇسىرەدى. ۇلتتىق قور باستاپقىدا مۇناي كىرىستەرىن جيناقتاپ، ەكونوميكانى سىرتقى كۇيزەلىستەردەن قورعاۋعا ارنالعان بولاتىن. الايدا جىل سايىن بيۋدجەتكە تريلليونداعان تەڭگە كولەمىندە كەپىلدەندىرىلگەن جانە نىسانالى ترانسفەرتتەردىڭ ءبولىنۋى ەكونوميكاداعى اقشا ماسساسىنىڭ ۇلعايۋىنا ىقپال ەتەدى. بۇل ءوز كەزەگىندە ينفلياتسيالىق قىسىمدى كۇشەيتىپ، ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ السىرەۋىنە اسەر ەتەدى. قازىرگى تاڭدا بيۋدجەت شىعىستارىنىڭ ەلەۋلى بولىگى ۇلتتىق قور قاراجاتى ەسەبىنەن قارجىلاندىرىلىپ وتىر. ۇزاق مەرزىمدى ەكونوميكالىق تۇراقتىلىق تۇرعىسىنان بۇل ءتيىمدى تاجىريبە ەمەس.
جەتىنشىدەن، ينۆەستيتسيالىق احۋال مەن ينۆەستورلاردىڭ سەنىمى دە شەشۋشى فاكتورلاردىڭ ءبىرى. تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيالار – ەلگە شەتەل ۆاليۋتاسىنىڭ كەلۋىن قامتاماسىز ەتەتىن نەگىزگى كوزدەردىڭ ءبىرى. ەگەر ينۆەستورلار قۇقىقتىق تۇراقسىزدىققا، سىبايلاس جەمقورلىققا نەمەسە رەتتەۋشى ساياساتتىڭ بولجاپ بولمايتىن سيپاتىنا بايلانىستى قازاقستان نارىعىنا كەلمەسە نەمەسە كاپيتالىن سىرتقا شىعارسا، ۆاليۋتا نارىعىنداعى دوللار ۇسىنىسى ازايادى. ال كاپيتالدىڭ سىرتقا كەتۋى – تەڭگە باعامىنا قوسىمشا قىسىم.
تەڭگەنىڭ ۇزاق مەرزىمدى تۇراقتىلىعى ەڭ الدىمەن قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ ناقتى الەۋەتىنە بايلانىستى. ەل ەكونوميكاسى تۇتىنعانىنان كوپ ءوندىرىپ، شيكىزات ەمەس، قوسىلعان قۇنى جوعارى ونىمدەردى كوبىرەك ەكسپورتتاپ، ال مەملەكەت مۇنايدان تىس كىرىستەرىنىڭ مۇمكىندىگى شەگىندە عانا شىعىندالعان جاعدايدا ۇلتتىق ۆاليۋتا دا تۇراقتى بولادى.
ال قالعان شارالاردىڭ باسىم بولىگى تەڭگەنىڭ السىرەۋ سەبەپتەرىن ەمەس، ونىڭ سالدارىن ۋاقىتشا جەڭىلدەتۋگە باعىتتالعان. ارينە، قىسقا مەرزىمدى تۇراقتاندىرۋ شارالارى ۆاليۋتا نارىعىنداعى دۇربەلەڭنىڭ الدىن الۋ ءۇشىن قاجەت. بىراق تەڭگەنىڭ شىنايى ءارى تۇراقتى نىعايۋى ايىرباس باعامىن اكىمشىلىك جولمەن رەتتەۋگە ەمەس، ەڭ الدىمەن ەكونوميكانى قۇرىلىمدىق تۇرعىدان جاڭعىرتۋعا، ءوندىرىستى ارتاراپتاندىرۋعا جانە ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋعا بايلانىستى.
تەڭگەنىڭ تەگەۋرىنى جوق
– تەڭگەنى قالاي نىعايتامىز؟
– ينفلياتسيا تۋرالى سۇراعاندا مەن ۇنەمى ءبىر نارسەنى قوزعاعان ءجون دەپ ەسەپتەيمىن. قازاقستانداعى ينفلياتسيانىڭ ءبىر عانا سەبەبى جوق. بۇل – ءبىر-بىرىمەن تىعىز بايلانىستى بىرنەشە فاكتوردىڭ جيىنتىعى. سول سەبەپتى ماسەلەنى تەك ءبىر قۇرالمەن شەشۋ مۇمكىن ەمەس.
ەڭ باستى سەبەپ – يمپورتقا تاۋەلدىلىك. بۇگىندە قازاقستان تۇتىناتىن كوپتەگەن تاۋاردى شەتەلدەن اكەلەدى. ازىق-تۇلىك، تۇرمىستىق تەحنيكا، كيىم-كەشەك، ءدارى-دارمەك، اۆتوكولىك – مۇنىڭ باسىم بولىگى يمپورتقا تاۋەلدى. ساراپشىلاردىڭ باعالاۋىنشا، بولشەك ساۋداداعى يمپورتتىق تاۋارلاردىڭ ۇلەسى 40–50 پايىزدان اسادى. بۇل نەنى بىلدىرەدى؟ ەگەر تەڭگە السىرەسە، سىرتتان كەلەتىن تاۋارلاردىڭ وزىندىك قۇنى بىردەن قىمباتتايدى. سونىڭ سالدارىنان دۇكەن سورەلەرىندەگى باعا دا وسەدى. بانكتەگى تاجىريبەمدە مۇنى كۇن سايىن كورەمىن. مىسالى، ازاماتتار توڭازىتقىش نەمەسە اۆتوكولىك ساتىپ الۋ ءۇشىن نەسيە راسىمدەيدى. بىراق ولار ساتىپ الىپ جاتقان تاۋاردىڭ باعاسىنا ۆاليۋتا باعامىنىڭ وزگەرۋ قاۋپءى الدەقاشان قوسىلىپ قويعان بولادى.
تاعى ءبىر سەبەپ – ءىشكى نارىقتاعى باسەكەنىڭ جەتكىلىكسىزدىگى. جانارماي، قۇرىلىس ماتەريالدارى نەمەسە ازىق-تۇلىك سياقتى بىرقاتار نارىقتاردا ءىرى كومپانيالاردىڭ ىقپالى جوعارى. باسەكەلەستىك ءالسىز بولعاندىقتان، كەي جاعدايدا كاسىپكەرلەر باعانى تەك شىعىن وسكەن كەزدە عانا ەمەس، بولاشاقتاعى تاۋەكەلدەردى الدىن الا ەسكەرىپ تە كوتەرەدى. سوندىقتان مۇنداي جاعدايدا ينفلياتسيامەن تەك ۇلتتىق بانكتىڭ بازالىق مولشەرلەمەسىن وزگەرتۋ ارقىلى كۇرەسۋ جەتكىلىكسىز.
حالىق, قوعام دا ينفلياتسيانىڭ وسۋىنە تاڭىرقامايتىن بولعان. قازاقستاندىقتار باعانىڭ جىل سايىن وسەتىنىنە ۇيرەنىپ كەتكەن. سونىڭ اسەرىنەن كاسىپكەرلەر بولاشاقتاعى قىمباتتاۋدى بۇگىنگى باعاعا ەنگىزسە، تۇتىنۋشىلار «ەرتەڭ تاعى قىمباتتايدى» دەگەن ويمەن تاۋاردى قازىر ساتىپ الۋعا تىرىسادى. بۇل ءوز كەزەگىندە سۇرانىستى ارتتىرىپ، باعانىڭ ودان ءارى وسۋىنە ىقپال ەتەدى
بانك سالاسىندا جۇمىس ىستەيتىن مامان رەتىندە مۇنى دا ءجيى بايقايمىن. مىسالى، تەڭگەنىڭ السىرەۋى مۇمكىن دەگەن اڭگىمە كۇشەيگەن كەزدە حالىق ۇزاق ۋاقىت پايدالانىلاتىن تاۋارلاردى ساتىپ الۋ ءۇشىن تۇتىنۋشىلىق نەسيە راسىمدەۋگە بەلسەندى كىرىسەدى. بۇل دا ينفلياتسيالىق قىسىمدى كۇشەيتەدى.
مەملەكەت بيۋدجەت سالاسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالاقىسىن كوتەرگەندە، ۇلتتىق قوردان قوسىمشا ترانسفەرتتەر بولگەندە نەمەسە اۋقىمدى سۋبسيديالار بەرگەندە ەكونوميكاعا كوپ كولەمدە اقشا تۇسەدى. ەگەر وسى ۋاقىتتا وندىرىلەتىن تاۋارلار مەن كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردىڭ كولەمى ءدال سونداي قارقىنمەن وسپەسە، باعانىڭ كوتەرىلۋى زاڭدى قۇبىلىس. ەكونوميكادا بۇل «سۇرانىس ينفلياتسياسى» دەپ اتالادى.
وتاندىق وندىرىسكە دەم بەرمەي ينفلياتسيا وڭالمايدى
– ينفلياتسيا نەگە تەجەلمەي كەلەدى؟
– قىسقا مەرزىمدە ۇلتتىق بانكتىڭ بازالىق مولشەرلەمەنى جوعارى دەڭگەيدە ۇستاۋى، مونوپوليالىق باعا بەلگىلەۋگە باقىلاۋدى كۇشەيتۋى جانە قاجەت بولعان جاعدايدا ۆاليۋتا نارىعىن تۇراقتاندىرۋ شارالارىن قابىلداۋى ماڭىزدى. بىراق مۇنداي ساياساتتىڭ دا ءوز قۇنى بار. ويتكەنى جوعارى پايىزدىق مولشەرلەمەلەر كاسىپكەرلەر ءۇشىن نەسيەنى قىمباتتاتىپ، بيزنەستىڭ دامۋىن تەجەيدى.
ورتا مەرزىمدى كەزەڭدە ەلىمىزدە ىشكى ءوندىرىستى دامىتۋعا باسىمدىق بەرىلۋى قاجەت. اسىرەسە, اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وڭدەۋ، قۇرىلىس ماتەريالدارىن شىعارۋ جانە جەڭىل ونەركاسىپتى دامىتۋ ماڭىزدى. ول ءۇشىن تەك «ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ قاجەت» دەپ ايتۋمەن شەكتەلمەي، ناقتى قولداۋ تەتىكتەرىن ىسكە قوسۋ كەرەك. ماسەلەن، ءوندىرىس ورىندارىنا قولجەتىمدى قارجىلاندىرۋ ۇسىنۋ، وڭدەۋشى كاسىپورىندارعا سالىقتىق جەڭىلدىكتەر بەرۋ جانە مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلاردا وتاندىق ءونىمنىڭ ۇلەسىن ارتتىرۋ سياقتى شارالار ءتيىمدى ناتيجە بەرەدى.
ال ۇزاق مەرزىمدى كەزەڭدە ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ جانە ىشكى نارىقتاعى شىنايى باسەكەلەستىكتى قالىپتاستىرۋ شەشۋشى ءرول اتقارادى. نارىقتا ءادىل باسەكە كۇشەيمەيىنشە جانە ءوندىرىس تيىمدىلىگى ارتپايىنشا، ينفلياتسيا حالىق تابىسىنان جىلدام ءوسىپ وتىرادى.
قازاقستانداعى ينفلياتسيا تەك اقشا-نەسيە ساياساتىنىڭ ماسەلەسى ەمەس. بۇل – يمپورتقا تاۋەلدىلىك، ىشكى نارىقتاعى باسەكەنىڭ السىزدىگى جانە ەكونوميكانىڭ قۇرىلىمدىق ەرەكشەلىكتەرىنەن تۋىندايتىن كەشەندى ماسەلە. ۇلتتىق بانك ينفلياتسيانىڭ قارقىنىن باسەڭدەتە الادى، بىراق ونىڭ نەگىزگى سەبەپتەرىن جويۋ ءۇشىن ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورىندا جۇيەلى رەفورمالار جۇرگىزىلۋى قاجەت.
تەڭگەرىم ساقتالماعان سوڭ تاپقانىڭ كوك تيىن
– ايلىق-جالاقى وسسە، ازىق-تۇلىك، كولىك، باسپانا باعاسى شارىقتاي تۇسەدى. نە ءۇشىن تەڭگەرىم ساقتالمايدى؟
– بۇل – ماعان ءجيى قويىلاتىن سۇراقتاردىڭ ءبىرى. ءوزىم بانك سالاسىندا جۇمىس جاساعاندىقتان بانك كليەنتتەرىمەن سويلەسكەندە نەمەسە تانىستارىمنان وسى ماسەلە جايلى ءجيى ەستيمىن. كوپشىلىك باعانىڭ ءوسۋىن ساتۋشىلاردىڭ اشكوزدىگىمەن بايلانىستىرادى. بىراق ماسەلەنىڭ ءتۇپ-توركىنى بۇدان الدەقايدا تەرەڭ. بۇل – قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ قۇرىلىمدىق ەرەكشەلىكتەرىنەن تۋىندايتىن قۇبىلىس.
مۇنىڭ مەحانيزمى قاراپايىم. مەملەكەت مۇعالىمدەردىڭ، دارىگەرلەردىڭ، پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ جانە باسقا دا بيۋدجەتتىك سالا ماماندارىنىڭ جالاقىسىن كوتەرەدى. سونىڭ ناتيجەسىندە حالىقتىڭ قولىنداعى اقشا كوبەيەدى. اقشاسى كوبەيگەن ادامدار كوبىرەك ساۋدا جاسايدى، باسپانا، كولىك نەمەسە تۇرمىستىق تەحنيكا الۋعا ۇمتىلادى. ياعني سۇرانىس ارتادى. ال سۇرانىس ارتقان كەزدە سوعان ساي تاۋار مەن قىزمەت كولەمى كوبەيمەسە، باعا وسە باستايدى. ويتكەنى جاڭا زاۋىت سالۋ، ءوندىرىستى كەڭەيتۋ نەمەسە قىزمەت كورسەتۋ كولەمىن ۇلعايتۋ ءۇشىن ۋاقىت، ينۆەستيتسيا جانە ينفراقۇرىلىم قاجەت. ال حالىقتىڭ قولىنا اقشا بۇگىن تۇسەدى. سوندىقتان كاسىپكەرلەر كوبەيگەن سۇرانىسقا ەڭ الدىمەن باعانى كوتەرۋ ارقىلى جاۋاپ بەرەدى. سەبەبى ءبىزدىڭ ەكونوميكا ءالى دە وندىرىستەن گورى يمپورتقا كوبىرەك سۇيەنەدى. كوپتەگەن تۇتىنۋ تاۋارلارى شەتەلدەن كەلەدى. ەگەر سۇرانىس كۇرت وسسە، ونى وتاندىق ءوندىرىس تولىق قامتاماسىز ەتە المايدى. سونىڭ سالدارىنان نە يمپورت كوبەيەدى، نە باعا وسەدى. ەكى جاعدايدا دا قاراپايىم تۇتىنۋشى شىعىنعا ۇشىرايدى.
تاعى ءبىر ماڭىزدى جايت بار. مەملەكەتتىك سەكتورداعى جالاقى وسكەن كەزدە جەكە كومپانيالار دا بىلىكتى ماماندارىن ۇستاپ قالۋ ءۇشىن ەڭبەكاقىنى كوتەرۋگە ءماجبۇر بولادى. بۇل بيزنەستىڭ شىعىنىن ارتتىرادى. ال كاسىپكەرلەر كوبىنە وسى قوسىمشا شىعىندى تاۋار مەن قىزمەتتىڭ باعاسىنا قوسادى. ناتيجەسىندە باعا تاعى دا وسەدى. ادەتتە بيۋدجەتتىك سالا قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالاقىسى كوتەرىلگەننەن كەيىن يپوتەكا مەن اۆتونەسيەگە سۇرانىس ارتادى. ال تۇرعىن ءۇي نارىعى مۇنداي وزگەرىسكە وتە تەز جاۋاپ بەرەدى. كوپ جاعدايدا بىرنەشە ايدىڭ ىشىندە باسپانا باعاسىنىڭ وسە باستاعانىن كورۋگە بولادى.
جالاقىنىڭ ءوسۋى ەڭبەك ونىمدىلىگىنىڭ ارتۋىمەن قاتار ءجۇرۋى كەرەك. ياعني ادامنىڭ تابىسى ونىڭ وندىرگەن ءونىمى نەمەسە قوعامعا اكەلگەن ناقتى ناتيجەسىنە سايكەس وسكەنى دۇرىس. سوندا ەكونوميكادا قوسىمشا قۇن پايدا بولىپ، ينفلياتسيالىق قىسىم ازايادى. ءىشكى نارىقتاعى باسەكەلەستىكتى كۇشەيتۋ قاجەت. ەگەر ءبىر سالادا كاسىپكەرلەر كوپ بولسا، ولاردىڭ ەشقايسىسى باعانى نەگىزسىز كوتەرە المايدى. ويتكەنى تۇتىنۋشى بىردەن باسقا ساتۋشىعا كەتەدى. سوندىقتان ءادىل باسەكەلەستىك – باعانى تۇراقتاندىراتىن ەڭ ءتيىمدى نارىقتىق قۇرالداردىڭ ءبىرى. ەلىمىزدە ەڭ قاجەتتى تاۋارلاردىڭ ءوندىرىسىن كوبەيتۋ ماڭىزدى. ازىق-تۇلىك، قۇرىلىس ماتەريالدارى، تۇرمىستىق حيميا سياقتى كۇندەلىكتى سۇرانىسقا يە ونىمدەردى وزىمىزدە كوپتەپ وندىرسەك، سىرتقى نارىققا تاۋەلدىلىك ازايىپ، باعانى تۇراقتى ۇستاۋعا مۇمكىندىك تۋادى.نارىقتىق قاعيدالارعا سايكەس كەلمەيتىن جاپپاي سۋبسيديالاۋ ساياساتىن بىرتىندەپ قايتا قاراۋ قاجەت. مىسالى، جانارمايدى، يپوتەكانى نەمەسە كوممۋنالدىق قىزمەتتەردى ۇزاق ۋاقىت بويى نارىقتىق باعادان تومەن دەڭگەيدە ۇستاپ تۇرۋ ۋاقىتشا جەڭىلدىك بەرگەنىمەن، كەيىن بيۋدجەتكە قوسىمشا سالماق ءتۇسىرىپ، نارىقتاعى تەپە-تەڭدىكتى بۇزادى. سونىڭ سالدارىنان تاپشىلىق نەمەسە كەيىنگى كەزەڭدە باعانىڭ كۇرت ءوسۋى سياقتى ماسەلەلەر تۋىنداۋى مۇمكىن.
ەگەر ەكونوميكا حالىقتىڭ سۇرانىسىن تولىق قامتاماسىز ەتەتىندەي كولەمدە تاۋار مەن قىزمەت وندىرە الماسا، جالاقى وسكەن سايىن باعا دا قاتار وسەدى. سوندىقتان بۇل ماسەلەنى تەك جالاقىنى كوتەرۋ نەمەسە اقشا-نەسيە ساياساتى ارقىلى شەشۋ مۇمكىن ەمەس. ەڭ باستىسى – ءوندىرىستى دامىتۋ، كاسىپكەرلىكتى قولداۋ جانە نارىقتاعى ءادىل باسەكەلەستىكتى كۇشەيتۋ. سوندا عانا حالىقتىڭ تابىسى ناقتى ءوسىپ، باعا تۇراقتىلىعى ساقتالادى.
قارجىلىق ساۋات مەملەكەتتۇراقتىلىعىمەن بىردەي
– قارجىلىق ساۋاتتىلىقتى قالاي ارتتىرۋعا بولادى؟
– قارجىلىق ساۋاتتىلىق – ءار ادامنىڭ عانا ەمەس، تۇتاس ەل ەكونوميكاسىنىڭ تۇراقتى دامۋىنا اسەر ەتەتىن ماڭىزدى فاكتور. قارجىسىن دۇرىس باسقارا الاتىن قوعام ەكونوميكالىق داعدارىستارعا دا ءتوزىمدى كەلەدى. ال ازاماتتار ارتىق قارىزعا باتپاي، بولاشاعىن سەنىمدى جوسپارلاي الادى.
وكىنىشكە قاراي، ەلىمىزدە قارجىلىق ساۋاتتىلىق دەڭگەيى ءالى دە جەتكىلىكتى ەمەس. كوپتەگەن ازاماتتار نەسيە الاردا ونىڭ ناقتى قۇنىن، جىلدىق ءتيىمدى سىياقى مولشەرلەمەسىنىڭ نە ەكەنىن نەمەسە قارىز جۇكتەمەسىنىڭ ءوز تابىسىنا قانشالىقتى اسەر ەتەتىنىن تولىق تۇسىنە بەرمەيدى. كەيبىرى بۇرىنعى نەسيەسىن جابۋ ءۇشىن قايتادان قارىز الۋعا ءماجبۇر بولادى. ال ەندى بىرەۋلەرى جيناعان قاراجاتىن ينفلياتسيادان قورعاي المايدى, نەمەسە جوعارى تابىسقا قىزىعىپ، كۇماندى قارجىلىق جوبالار مەن الاياقتىق سحەمالاردىڭ قۇربانى بولىپ جاتادى.
مۇنداي جاعدايدىڭ باستى سەبەبى – قارجىلىق ءبىلىمنىڭ جۇيەلى تۇردە وقىتىلماۋى. مەكتەپتە دە، جوعارى وقۋ ورىندارىندا دا جەكە قارجىنى باسقارۋ، بيۋدجەت جوسپارلاۋ، جيناق جاساۋ نەمەسە ينۆەستيتسيالاۋ تۋرالى پراكتيكالىق ءبىلىم جەتكىلىكتى دەڭگەيدە بەرىلمەيدى. سونىڭ سالدارىنان كوپتەگەن جاستار ەڭبەك جولىن باستاعان كەزدە قارجىلىق شەشىمدەردى ءوز بەتىنشە قابىلداۋعا دايىن بولماي شىعادى.
سوندىقتان ەڭ الدىمەن قارجىلىق ساۋاتتىلىقتى مەكتەپ باعدارلاماسىنىڭ مىندەتتى بولىگىنە اينالدىرۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيمىن. بىراق بۇل قۇرعاق تەوريا ەمەس، ومىردە قولدانىلاتىن ناقتى ءبىلىم بولۋى كەرەك. مىسالى، جەكە جانە وتباسى بيۋدجەتىن جوسپارلاۋ، نەسيە مەن دەپوزيتتىڭ ەرەكشەلىكتەرى، ينفلياتسيانىڭ اسەرى، ينۆەستيتسيانىڭ نەگىزگى قاعيدالارى، زەينەتاقى جۇيەسىنىڭ قالاي جۇمىس ىستەيتىنى سياقتى تاقىرىپتار مەكتەپ قابىرعاسىنان باستاپ وقىتىلۋى ءتيىس.
مەملەكەت، قارجى ۇيىمدارى جانە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى حالىققا ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن تۇراقتى جۇرگىزۋى قاجەت. قازىرگى تسيفرلىق داۋىردە ادامدار اقپاراتتى كوبىنە الەۋمەتتىك جەلىدەن الادى. سوندىقتان ساپالى ءارى تۇسىنىكتى قارجىلىق كونتەنتتىڭ كوبەيگەنى وتە ماڭىزدى. بۇل جالعان ينۆەستيتسيالىق ۇسىنىستار مەن قارجىلىق الاياقتىقتىڭ الدىن الۋعا دا كومەكتەسەدى.
ءار ازامات ءوز قارجىلىق مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋعا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋى كەرەك. ول ءۇشىن ەڭ قاراپايىم ادەتتەردەن باستاعان ءجون. مىسالى، ءبىر اي بويى بارلىق كىرىس پەن شىعىستى ەسەپكە الىپ كورۋدىڭ ءوزى ارتىق شىعىنداردىڭ قايدا كەتىپ جاتقانىن كورسەتەدى. تاجىريبە كورسەتكەندەي، كوپتەگەن ادامدار شىعىندارىنىڭ ەداۋىر بولىگىن اسا قاجەت ەمەس دۇنيەلەرگە جۇمسايتىنىن كەيىن بارىپ بايقايدى. ءار وتباسىنىڭ كەم دەگەندە 3–6 ايلىق شىعىنىن جابا الاتىن قارجىلىق رەزەرۆى بولعانى دۇرىس. بۇل – ارتىقشىلىق ەمەس، كۇتپەگەن جاعدايلاردا وتباسىنىڭ قارجىلىق تۇراقتىلىعىن ساقتايتىن قور. حالىقتىڭ ينۆەستيتسيالىق مادەنيەتىن دە بىرتىندەپ دامىتۋ قاجەت. ازاماتتار تەك اقشا تابۋدى عانا ەمەس، ونى ساقتاپ، كوبەيتۋدىڭ زاڭدى ءارى قاۋىپسىز جولدارىن دا مەڭگەرۋى كەرەك. ارينە، كەز كەلگەن ينۆەستيتسيا تاۋەكەلمەن بايلانىستى. سوندىقتان قانداي دا ءبىر قارجى قۇرالىنا قاراجات سالماس بۇرىن ونىڭ تاۋەكەلىن، تابىستىلىعىن جانە جۇمىس ىستەۋ قاعيدالارىن تولىق ءتۇسىنۋ ماڭىزدى.
جالپى، قارجىلىق ساۋاتتىلىق – تەك جەكە ادامنىڭ ماسەلەسى ەمەس، ول مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق قاۋىپسىزدىگىنە دە تىكەلەي اسەر ەتەدى. قارجىلىق ساۋاتتى قوعام جيناقتاۋعا بەيىم بولادى، ارتىق قارىز المايدى، ينۆەستيتسيا جاساۋدى ۇيرەنەدى جانە ەكونوميكالىق كۇيزەلىستەرگە الدەقايدا ءتوزىمدى كەلەدى. سوندىقتان قارجىلىق ساۋاتتىلىقتى ارتتىرۋ ءبىر رەتتىك اكتسيامەن ەمەس، ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى، مەملەكەتتىك ساياسات جانە قوعامنىڭ ورتاق جاۋاپكەرشىلىگى ارقىلى جۇيەلى تۇردە جۇزەگە اسىرىلۋى ءتيىس.
اكتسيا مەن وبليگاتسيا اشىق,قولجەتىمدى بولۋى قاجەت
– ءبىز قانشالىقتى اكتسيا مەن وبليگاتسيانى ۇيرەندىك دەپ ويلايسىز؟
– بۇل جەردە ماسەلە حالىقتىڭ مەنتاليتەتىندە ەمەس. نەگىزگى ماسەلە – قارجى نارىعىنىڭ دامۋ دەڭگەيى, حالىقتىڭ قارجى ينستيتۋتتارىنا دەگەن سەنىمىجانە ينۆەستيتسيالىق مادەنيەتتىڭ ءالى تولىققالىپتاسپاۋىندا.
قازاقستاندىقتاردىڭ ينۆەستيتسياعا ساقتىقپەنقاراۋىنا تاريحي تاجىريبە اسەر ەتتى. كوپتەگەنازاماتتار توقسانىنشى جىلدارداعى قارجىپيراميدالارىن, بانكتەردىڭ جابىلۋىن, بىرنەشەرەت بولعان تەڭگە دەۆالۆاتسياسىن ۇمىتقان جوق. سوندىقتان ولار ءۇشىن اقشانى ۇيدە نەمەسە شەتەلۆاليۋتاسىندا ساقتاۋ اكتسيالارعا ينۆەستيتسيا سالعاننان قاۋىپسىزدەۋ
قازاقستاندا ينۆەستيتسيا جاساۋعا مۇمكىندىك بار، بىراق قاراپايىم ازامات ءۇشىن تاڭداۋ كوپ ەمەس. ينۆەستيتسيالاۋعا بولاتىن كومپانيالاردىڭ سانى شەكتەۋلى, ال حالىق كۇندەلىكتى تۇتىناتىن ءىرى جەكەكومپانيالاردىڭ اكتسيالارى قور بيرجاسىنداجەتكىلىكتى دەڭگەيدە ۇسىنىلماعان. سوندىقتانادامداردىڭ قىزىعۋشىلىعى دا تومەن.
ينۆەستيتسيانى ىنتالاندىراتىن مەملەكەتتىكقولداۋ تەتىكتەرىنىڭ جەتكىلىكسىزدىگى بار. دامىعانەلدەردە ۇزاق مەرزىمدى ينۆەستيتسيا جاسايتىنازاماتتارعا سالىقتىق جەڭىلدىكتەر بەرىلەدى. بۇلادامداردى اقشاسىن تۇتىنۋعا ەمەس, ينۆەستيتسيالاۋعا ىنتالاندىرادى. قازاقستاندا دا وسىنداي تەتىكتەردى كەزەڭ-كەزەڭىمەن ەنگىزۋ قاجەتدەپ ەسەپتەيمىن.
ينۆەستيتسيا سالاتىن ازاماتتارعا سالىقتىقىنتالاندىرۋ تەتىكتەرىن ەنگىزۋ ماڭىزدى. ەگەرازامات بەلگىلى ءبىر مەرزىمگە اكتسيالارعا نەمەسەوبليگاتسيالارعا قارجى سالسا، ونىڭ ينۆەستيتسيالىق تابىسىنا جەڭىلدىكتەر قاراستىرىلسا, حالىقتىڭ قىزىعۋشىلىعى ايتارلىقتاي ارتار ەدى. ينۆەستيتسيا جاساۋ پروتسەسىن بارىنشا جەڭىلدەتۋ قاجەت. قازىرگى زاماندا بارلىق قارجىلىق قىزمەت تسيفرلىق فورماتقا كوشىپ جاتىر. سوندىقتان بروكەرلىك شوت اشۋ، باعالى قاعازداردى ساتىپ الۋ نەمەسە ينۆەستيتسيالىق پورتفەلدى باسقارۋ قاراپايىم ءارى قولجەتىمدى بولۋى ءتيىس. ەلىمىزدەگى ءىرى ءارى تابىستى جەكە كومپانيالاردىڭ قور بيرجاسىنا شىعۋىنا جاعداي جاساۋ قاجەت. ادامدار وزدەرى كۇندەلىكتى پايدالاناتىن نەمەسە جاقسى بىلەتىن كومپانيالاردىڭ اكتسيالارىن ساتىپ الۋعا كوبىرەك قىزىعادى. بۇل قور نارىعىنىڭ بەلسەندىلىگىن دە ارتتىرادى. ينۆەستيتسيالىق ساۋاتتىلىقتى مەكتەپتەن باستاپ وقىتۋ ماڭىزدى. جاستار اقشا تابۋدى عانا ەمەس، ونى ساقتاۋدى، كوبەيتۋدى جانە تاۋەكەلدى دۇرىس باعالاۋدى دا ۇيرەنۋى كەرەك. ارنايى وقۋ پلاتفورمالارى ارقىلى ازاماتتارعا ناقتى اقشا سالماي-اق ينۆەستيتسيا جاساپ كورۋگە مۇمكىندىك بەرىلسە، ولاردىڭ تاجىريبەسى مەن سەنىمى ارتا تۇسەر ەدى. كەيىنگى جىلدارى ەلىمىزدە كەيبىر ۇلتتىق كومپانيالاردىڭ اكتسيالارى حالىققا ۇسىنىلعان كەزدە ازاماتتاردىڭ قىزىعۋشىلىعى جوعارى بولعانىن كوردىك. بۇل قازاقستاندىقتاردىڭ ينۆەستيتسيا جاساۋعا دايىن ەكەنىن كورسەتەدى. ەڭ باستىسى – ولارعا تۇسىنىكتى، قاۋىپسىز جانە قولجەتىمدى قۇرالدار ۇسىنۋ.
ينۆەستيتسيالىق مادەنيەت وزدىگىنەن قالىپتاسپايدى. ول حالىقتىڭ قارجى نارىعىنا دەگەن سەنىمىمەن، قولجەتىمدى ينۆەستيتسيالىق قۇرالدارمەن، مەملەكەتتىك ىنتالاندىرۋ شارالارىمەن جانە قارجىلىق بىلىممەن بىرگە داميدى. قازاقستاننىڭ مۇنداي مادەنيەتتى قالىپتاستىرۋعا الەۋەتى جەتكىلىكتى. بىراق بۇل ءۇشىن مەملەكەت، قارجى نارىعىنىڭ قاتىسۋشىلارى جانە ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى بىرنەشە جىل بويى جۇيەلى ءارى ءبىرىزدى جۇمىس ىستەۋى قاجەت. سوندا عانا ينۆەستيتسيا جاساۋ حالىقتىڭ از عانا بولىگىنىڭ ەمەس، كوپشىلىكتىڭ قالىپتى قارجىلىق ادەتىنە اينالادى.
حالىقتىڭ تابىسى ارتپاسا ءبارى بەكەر
– حالىقتىڭ قارجىلىق جۇكتەمەسىن ازايتۋدىڭ جولدارى بار ما؟
– بۇل جەردە ماسەلەنى اشىق ايتقان دۇرىس. ويتكەنى بۇگىنگى تاڭدا ورتاشا تابىسى بار قازاقستاندىققا قارجىلىق جۇكتەمە بىرنەشە باعىتتان قاتار ءتۇسىپ وتىر: باسپانا ماسەلەسى، كوممۋنالدىق تاريفتەردىڭ ءوسۋى، زەينەتاقى جيناقتارىنىڭ قولجەتىمدىلىگى.
زەينەتاقى قورىنداعى قاراجاتتىڭ ءبىر بولىگىن ءۇي ساتىپ الۋعا، يپوتەكانى وتەۋگە نەمەسە ەمدەلۋگە پايدالانۋ مۇمكىندىگىنىڭ شەكتەلۋى – ينفلياتسيانى تەجەۋگە باعىتتالعان قۇرالداردىڭ ءبىرى. سەبەبى ەكونوميكاعا كوپ كولەمدە قوسىمشا اقشا ءبىر مەزەتتە تۇسسە، ول سۇرانىستى ارتتىرىپ، باعانىڭ وسۋىنە اسەر ەتەدى.
بىراق بۇل تەتىك العاش ەنگىزىلگەن كەزدە كۇتكەن ناتيجەسىن تولىق بەرە المادى. كەرىسىنشە، تۇرعىن ۇيگە دەگەن سۇرانىستى كۇرت ءوسىرىپ، باسپانا باعاسىنىڭ شارىقتاۋىنا جانە ەكونوميكاداعى ارتىق اقشا ماسساسىنىڭ كوبەيۋىنە ىقپال ەتتى. سونىڭ سالدارىنان ينفلياتسيالىق قىسىم كۇشەيدى.
بۇل مۇمكىندىكتى زەينەتاقى قورىندا جەتكىلىكتىلىك شەگىنەن اسقان قاراجاتى بار ازاماتتار عانا پايدالاندى. ال ميلليونداعان قاراپايىم قازاقستاندىقتاردىڭ جيناعى بەلگىلەنگەن شەككە جەتپەگەندىكتەن، بۇل باعدارلامانىڭ يگىلىگىن كورە المادى. سوندىقتان قوعامدا ادىلەتتىلىك ماسەلەسى دە كوتەرىلدى.
دەگەنمەن، مەملەكەتتىڭ بۇگىنگى شەكتەۋلەر ەنگىزۋىنىڭ دە وزىندىك نەگىزى بار. ەگەر زەينەتاقى قاراجاتىن جاپپاي شەشىپ الۋ قايتا باستالسا، بولاشاقتا كوپتەگەن ازاماتتىڭ زەينەتاقىسى جەتكىلىكسىز بولۋى مۇمكىن. سوندىقتان مۇندا بەلگىلى ءبىر تەپە-تەڭدىك قاجەت.
ءبىزدىڭشە، نەگىزگى ماسەلە قاراجاتتى الۋعا تىيىم سالۋدا ەمەس، ازاماتتاردىڭ زەينەتاقى جۇيەسىنە دەگەن سەنىمىندە. ويتكەنى كەيبىر جىلدارى زەينەتاقى اكتيۆتەرىنىڭ ناقتى تابىستىلىعى ينفلياتسيادان تومەن بولدى. ياعني ادامداردىڭ جيناعىنىڭ ساتىپ الۋ قابىلەتى تومەندەدى. سوندىقتان باستى مىندەت – زەينەتاقى اكتيۆتەرىن ءتيىمدى باسقارۋ، ينۆەستيتسيالىق پورتفەلدى ءارتاراپتاندىرۋ جانە باسەكەلەستىكتى كۇشەيتۋ ارقىلى سالىمشىلاردىڭ ناقتى تابىسىن ارتتىرۋ.
«وتباسى بانكىندەگى» 8,5 پايىزدىق ارالىق قارىز مولشەرلەمەسى – قازىرگى جوعارى بازالىق مولشەرلەمە جاعدايىندا مەملەكەت تاراپىنان بەرىلىپ وتىرعان ماڭىزدى قولداۋ. بىراق مۇنداي جەڭىلدىك بارلىق ازاماتقا بىردەي قولجەتىمدى ەمەس.
ناتيجەسىندە جەڭىلدەتىلگەن نەسيەنى كۇتكەن ادامداردىڭ سانى ارتىپ، تۇرعىن ۇيگە دەگەن سۇرانىس جوعارى بولىپ قالا بەرەدى. بۇل ءوز كەزەگىندە باسپانا باعاسىنىڭ وسۋىنە اسەر ەتەدى. ياعني مەملەكەت بەرگەن سۋبسيديانىڭ ءبىر بولىگى نارىقتاعى باعانىڭ قىمباتتاۋىمەن قايتا «جويىلىپ» كەتەدى.
سوندىقتان ۇزاق مەرزىمدى شەشىم تەك جەڭىلدەتىلگەن يپوتەكامەن شەكتەلمەۋى كەرەك. مەملەكەت جالدامالى تۇرعىن ءۇي قورىن كوبەيتىپ، حالىققا قولجەتىمدى باسپانانىڭ باسقا دا تەتىكتەرىن دامىتۋى قاجەت. سوندا ساتىپ الۋ نارىعىنا تۇسەتىن قىسىم دا ازايادى.
كوممۋنالدىق تاريفتەردى ۇزاق ۋاقىت ەكونوميكالىق نەگىزدەلگەن دەڭگەيدەن تومەن ۇستاپ تۇرۋ ينفراقۇرىلىمنىڭ توزۋىنا الىپ كەلەدى. بۇگىن ءبىز جىلۋ جەلىلەرىنىڭ ەسكىرۋىن، ەلەكتر جەلىلەرىندەگى اقاۋلاردى كورىپ وتىرمىز. سوندىقتان تاريفتەردى مۇلدە كوتەرمەۋ ۇزاق مەرزىمدە دۇرىس شەشىم ەمەس.بىراق ەكىنشى جاعىنان تاريفتەردىڭ كۇرت قىمباتتاۋى حالىقتىڭ الەۋمەتتىك ءالسىز توپتارىنا اۋىر سالماق تۇسىرەدى.
سوندىقتان ەڭ ءتيىمدى جول – بارلىق ادامعا بىردەي جەڭىلدىك بەرۋ ەمەس، ناقتى مۇقتاج ازاماتتارعا اتاۋلى قولداۋ كورسەتۋ. تابىسى جوعارى وتباسى مەن از قامتىلعان وتباسى كوممۋنالدىق تولەم بويىنشا بىردەي مەملەكەتتىك قولداۋ الماۋى ءتيىس. بۇل – الەمنىڭ كوپتەگەن ەلىندە قولدانىلىپ جۇرگەن ءتيىمدى تاجىريبە.
حالىقتىڭ قارجىلىق جۇكتەمەسىن ازايتۋدىڭ ەڭ دۇرىس جولى – بارلىعىنا بىردەي سۋبسيديا تاراتۋ ەمەس، ناقتى مۇقتاج ازاماتتارعا اتاۋلى كومەك كورسەتۋ، ەكونوميكانى تۇراقتاندىرۋ جانە حالىقتىڭ ناقتى تابىسىن ارتتىرۋ. سوندا عانا مەملەكەت تە ءوز رەسۋرستارىن ءتيىمدى پايدالانادى، ال ازاماتتاردىڭ ءال-اۋقاتى ۇزاق مەرزىمدە جاقسارادى.
ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ
– الەۋمەتتىك جەلىلەردە ەڭبەك داۋى، يمميگرانتتاردىڭ كوبەيۋى ۇدايى ماسەلە بولىپ كوتەرىلەدى. ءسىزدىڭ ويىڭىزشا بۇنى قالاي رەتتەسەك بولادى؟
– بۇل تاقىرىپ قوعامدا ءجيى تالقىلانادى. اسىرەسە الەۋمەتتىك جەلىلەردە ەموتسياعا قۇرىلعان پىكىرلەر كوپ ايتىلادى. بىراق بۇل ماسەلەگە ناقتى ەكونوميكالىق تۇرعىدان قاراعان ءجون.
قازاقستان بۇگىندە ەڭبەك ميگرانتتارى كەلەتىن ەلدەردىڭ بىرىنە اينالدى. نەگىزىنەن كورشى وزبەكستان، قىرعىزستان جانە تاجىكستان ازاماتتارى جۇمىس ىزدەپ كەلەدى. ونىڭ باستى سەبەبى – قازاقستانداعى جالاقى دەڭگەيى مەن ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىنىڭ كورشى ەلدەرمەن سالىستىرعاندا جوعارى بولۋى.
ساراپشىلاردىڭ باعالاۋىنشا، ەلىمىزدە بىرنەشە ءجۇز مىڭ ەڭبەك ميگرانتى بار. ولاردىڭ ەداۋىر بولىگى رەسمي تىركەلمەي، زاڭسىز جۇمىس ىستەيدى.
ەڭبەك ميگرانتتارى قۇرىلىس، اۋىل شارۋاشىلىعى، قىزمەت كورسەتۋ سياقتى سالالاردا جۇمىس كۇشى جەتىسپەيتىن ورىندى تولتىرادى. كەي جاعدايدا قازاقستاندىقتار بۇل جۇمىستارعا بارعىسى كەلمەيدى نەمەسە جۇمىسشى سانى جەتكىلىكسىز بولادى. سوندىقتان ميگرانتتاردىڭ ەڭبەگى كاسىپكەرلەردىڭ شىعىنىن ازايتىپ، تاۋارلار مەن قىزمەتتەردىڭ باعاسىنىڭ شامادان تىس قىمباتتاپ كەتۋىنە بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە توسقاۋىل بولادى.
زاڭسىز ەڭبەك ميگراتسياسى بىرقاتار ماسەلەتۋعىزادى. ولار سالىق تولەمەيدى. ەڭبەك نارىعىندا جالاقىنى تومەندەتەتىن ادىلەتسىز باسەكەلەستىك قالىپتاستىرادى، الەۋمەتتىك شيەلەنىستى كۇشەيتەدى. ونىڭ ۇستىنە، زاڭسىز جۇمىس ىستەيتىن ميگرانتتاردىڭ وزدەرىنىڭ دە ەڭبەك قۇقىقتارى قورعالمايدى.
تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە – ەڭبەك داۋلارى. وكىنىشكە قاراي، بىزدە قىزمەتكەرلەردىڭ قۇقىعىن قورعايتىن كاسىپوداقتاردىڭ ىقپالى ءالسىز، ال ەڭبەك ينسپەكتسيالارىنىڭ جۇمىسى ءاردايىم ءتيىمدى بولا بەرمەيدى. سونىڭ سالدارىنان، اسىرەسە شاعىن جانە ورتا بيزنەستە جۇمىس ىستەيتىن ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى كەيدە تولىق قورعالماي قالادى.
ەڭ الدىمەن، ەڭبەك ميگراتسياسىن تىيىم سالۋ ارقىلى ەمەس، ءتيىمدى باسقارۋ ارقىلى رەتتەۋ قاجەت. ول ءۇشىن ەكونوميكا سالالارى مەن وڭىرلەر بويىنشا ناقتى كۆوتالار بەلگىلەۋ، بارلىق ەڭبەك ميگرانتىن مىندەتتى تۇردە تىركەۋ، ولاردىڭ سالىق پەن الەۋمەتتىك اۋدارىمداردى تولەۋىن قامتاماسىز ەتۋ ماڭىزدى. بۇل بارلىق تاراپ ءۇشىن ءتيىمدى. ميگرانتتار زاڭدى مارتەبەگە يە بولىپ، ەڭبەك قۇقىقتارى قورعالادى. مەملەكەت قوسىمشا سالىق تۇسىمدەرىن الادى. ال جۇمىس بەرۋشىلەر زاڭ اياسىندا جۇمىس ىستەيدءى. ەڭبەك ينسپەكتسيالارىنىڭ جۇمىسىن كۇشەيتىپ، قىزمەتكەرلەردىڭ قۇقىقتارى بۇزىلعان جاعدايدا شاعىم بەرۋ تەتىگىن جەڭىلدەتۋ قاجەت. تاۋەلسىز كاسىپوداقتاردىڭ ءرولىن دە ارتتىرۋ ماڭىزدى.
ۇزاق مەرزىمدە جالاقىنى ءوسىرۋدىڭ ەڭ دۇرىس جولى – ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ. قازاقستاندىق مامان كوبىرەك تابىس تابۋى ءۇشىن كوبىرەك قۇن ءوندىرۋى كەرەك. ول ءۇشىن ساپالى كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋ، قايتا دايارلاۋ باعدارلامالارىن دامىتۋ جانە تسيفرلىق داعدىلاردى كۇشەيتۋ قاجەت.
توقەتەرى، ەڭبەك ميگراتسياسىن قاۋىپ رەتىندە ەمەس، ايماقتاعى ەكونوميكالىق ايىرماشىلىقتاردىڭ سالدارى رەتىندە قاراستىرعان دۇرىس. ونى ءتيىمدى باسقارۋ قاجەت. ال ەڭبەك نارىعىنداعى نەگىزگى مىندەت – قازاقستاندىقتاردىڭ ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ، لايىقتى جالاقى الۋىنا جاعداي جاساۋ جانە ولاردىڭ ەڭبەك قۇقىقتارىنىڭ ناقتى قورعالۋىن قامتاماسىز ەتۋ.
– كوپ راحمەت!
سۇحباتتاسقان ولجاس جولدىباي
