فوتو: shutterstock.com
ەكولوگيالىق قىلمىستار قورشاعان ورتاعا زيان كەلتىرەتىن زاڭسىز ارەكەتتەردەن تابىس تابۋعا بولاتىن جەردە ورىن الادى. بۇگىندە ماسەلە الەمدىك قاۋىمداستىقتى الاڭداتىپ وتىر. بۇۇ مالىمەتىنشە، ەكولوگيالىق قىلمىستاردان تۇسەتىن زاڭسىز تابىس كولەمى جىل سايىن شامامەن 3 ترلن اقش دوللارىنا جەتەدى. وسىلايشا بۇل ەسىرتكى كونترابانداسى، جالعان اقشا جاساۋ جانە ادام ساۋداسىنان كەيىنگى الەمدەگى ەڭ ءىرى قىلمىستىق قىزمەت تۇرلەرىنىڭ بىرىنە اينالعان.
ساراپشىلاردىڭ باعالاۋىنشا، ەكولوگيالىق قىلمىستاردان كەلەتىن شىعىن كولەمى حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ ولارمەن كۇرەسۋگە جۇمسايتىن قارجىسىنان مىڭداعان ەسە كوپ. سوندىقتان تابيعي رەسۋرستاردى قورعاۋ ماسەلەسى بۇگىندە تەك ەكولوگيانىڭ ەمەس، ەكونوميكالىق جانە ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتىڭ دە ماڭىزدى باعىتىنا اينالىپ وتىر.
بۇل ماسەلە قازاقستان ءۇشىن دە وزەكتى. سوڭعى جىلدارى ەلىمىزدە ەكولوگيالىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ سانى ازايعانىمەن، ولاردىڭ تابيعاتقا كەلتىرەتىن زالالى ءالى دە جوعارى دەڭگەيدە قالىپ وتىر.
Finprom.kz ساراپشىلارىنىڭ مالىمەتىنشە، بيىلعى جىلدىڭ العاشقى بەس ايىندا ەلىمىزدە 174 ەكولوگيالىق قىلمىس تىركەلگەن. بۇل وتكەن جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا شامامەن 20%-عا از.
الايدا قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردان كەلگەن شىعىن كولەمى كەرىسىنشە ءوسىپ وتىر. جىل باسىنان بەرى ەكولوگيالىق قىلمىستاردىڭ سالدارىنان كەلتىرىلگەن زالال 3 ملرد تەڭگەگە جەتكەن. سالىستىرۋ ءۇشىن ايتساق، وتكەن جىلى بۇل كورسەتكىش 1,9 ملرد تەڭگەنى قۇراعان، ياعني شىعىن كولەمى شامامەن ءبىر جارىم ەسەگە ارتقان. دەگەنمەن كورسەتكىش 2024 جىلمەن سالىستىرعاندا تومەن. سەبەبى سول جىلى ەكولوگياعا كەلتىرىلگەن زالال كولەمى 11,8 ملرد تەڭگەگە جەتكەن بولاتىن. ەكولوگيالىق قىلمىستاردان كەلگەن شىعىننىڭ باسىم بولىگى مەملەكەتكە تيەسىلى. جالپى زالالدىڭ تەك 4%-ى عانا جەكە تۇلعالار مەن كومپانيالارعا كەلگەن.
ەلىمىزدە ءجيى كەزدەسەتىن ەكولوگيالىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ قاتارىندا براكونەرلىك، سيرەك كەزدەسەتىن جانۋارلار مەن وسىمدىكتەردى زاڭسىز پايدالانۋ، زاڭسىز بالىق اۋلاۋ جانە جەر قويناۋىن ءوز بەتىنشە يگەرۋ فاكتىلەرى بار.
الايدا تابيعاتقا ەڭ ۇلكەن زيان كەلتىرەتىن قىلمىس ءتۇرى – پايدالى قازبالاردى زاڭسىز ءوندىرۋ. بيىل ولار تابيعاتقا 2,5 ملرد تەڭگە كولەمىندە زالال كەلتىرگەن. بۇل وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا شامامەن توعىز ەسە كوپ.
فوتو: zakon.kz
ەكولوگيالىق قىلمىستار ەڭ كوپ تىركەلگەن ءوڭىر – الماتى وبلىسى. مۇندا جىل باسىنان بەرى 25 وسىنداي قۇقىق بۇزۋشىلىق انىقتالعان. ودان كەيىن اتىراۋ جانە ماڭعىستاۋ وبلىستارى تۇر. ال قورشاعان ورتاعا ۇقىپتى قاراۋ كورسەتكىشى بويىنشا استانا قالاسى مەن سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى الدىڭعى قاتاردان كورىنەدى.
مامانداردىڭ ايتۋىنشا، قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ سانى ازايعانىمەن، كەلتىرىلگەن قارجىلىق شىعىننىڭ ارتۋى ەرەكشە الاڭداتادى. سوندىقتان تابيعاتقا كەلەتىن زالالدىڭ الدىن الۋ مەن ەكولوگيالىق باقىلاۋدى كۇشەيتۋ كۇن تارتىبىنەن تۇسكەن جوق.
سوڭعى جىلدارى مەملەكەت ەكولوگيالىق باقىلاۋدى كۇشەيتتى. اۋا ساپاسىنا تۇراقتى مونيتورينگ جۇرگىزىلىپ، تابيعاتتى لاستاعان كاسىپورىندارعا قوماقتى ايىپپۇلدار سالىنىپ جاتىر. ماسەلەن، 2023 جىلى ەكولوگيالىق ينسپەكتورلار 652 تەكسەرۋ جۇرگىزىپ، 1679 زاڭ بۇزۋشىلىقتى انىقتاعان. ناتيجەسىندە كاسىپورىندارعا 13 ملرد تەڭگە ايىپپۇل سالىندى.
2024 جىلى باقىلاۋ شارالارىنىڭ كولەمى ارتتى. جوسپاردان تىس تەكسەرۋلەردى قوسا العاندا 1080 تەكسەرۋ جۇرگىزىلىپ، 2888 زاڭ بۇزۋشىلىق انىقتالدى. وسى كەزەڭدە سالىنعان ايىپپۇل كولەمى 87,9 ملرد تەڭگەگە جەتتى.
ال وتكەن جىلدىڭ قاڭتار-تامىز ايلارى ارالىعىندا 690 تەكسەرۋ جۇرگىزىلىپ، 1937 قۇقىق بۇزۋشىلىق تىركەلدى. كاسىپورىنداردان وندىرىلگەن ايىپپۇل كولەمى شامامەن 4 ملرد تەڭگەنى قۇرايدى.
– اكىمشىلىك ايىپپۇلدار رەسپۋبليكا اۋماعىندا ورنالاسقان ءىرى كومپانيالارعا سالىنعان. ولاردىڭ اراسىندا مۇناي كومپانيالارى، مۇناي-گاز ءوندىرۋ، سونىمەن قاتار ءتۇرلى كاسىپورىندار بار. ولارعا قاتىستى تەكسەرۋ بارىسىندا انىقتالعان زاڭ بۇزۋشىلىقتار بويىنشا اكىمشىلىك ايىپپۇلدار سالىنعان. بۇل – ەكولوگيالىق رۇقساتسىز جۇمىس ىستەۋگە قاتىستى سالىنعان ايىپپۇلدار. بۇدان وزگە سوت ورگاندارىنا ەكولوگيالىق رۇقساتسىز جۇمىس ىستەۋىنە بايلانىستى كاسىپورىننىڭ قىزمەتىن توقتاتۋ بويىنشا تالاپ-ارىز بەرۋگە قۇقىلىمىز، – دەلىنگەن قر ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىنىڭ جاۋابىندا.
ەكولوگتاردىڭ ايتۋىنشا، تابيعاتقا كەلەتىن زالال تەك زاڭسىز وندىرۋدەن نەمەسە براكونەرلىكتەن عانا تۋىندامايدى. قوقىس پوليگوندارى مەن وڭدەلمەگەن قالدىقتار دا قورشاعان ورتاعا ۇلكەن قاۋىپ توندىرەدى.
فوتو: depositphotos
تابيعات جاناشىرلارى قوقىستان پايدا بولاتىن حيميالىق قالدىقتار اۋا مەن سۋدى لاستاپ، توپىراقتىڭ قۇنارىن تومەندەتەتىنىن ايتىپ وتىر.
سانداردى سويلەتسەك، جىل سايىن قازاقستاندا شامامەن 5 ميلليون توننا كوممۋنالدىق قالدىق تۇزىلەدى. الايدا بىلتىر ونىڭ نەبارى 30 پايىزعا جۋىعى عانا قايتا وڭدەلگەن. سونىڭ سالدارىنان 3 ميلليون توننادان استام قۇندى شيكىزات پوليگوندارعا جىبەرىلگەن.
ساراپشىلار ماسەلەنى شەشۋدىڭ ءبىر جولى رەتىندە قايتالاما رەسۋرستاردى باسقارۋ جونىندەگى ارنايى اگەنتتىك قۇرۋدى ۇسىنىپ وتىر. ويتكەنى رەسۋرستاردى ءتيىمدى پايدالانۋ ءارى ەكولوگيانى قورعاۋعا، ءارى ەكونوميكالىق پايدا تابۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. مىسالى، پلاستيك پەن پايدالانىلعان رەزەڭكەدەن جاڭا ونىمدەر شىعارۋعا بولادى.
وسى باعىتتاعى جۇمىستى كۇشەيتۋ ءۇشىن ەلىمىزدە ەكولوگيا سالاسىن تولىق تسيفرلاندىرۋ كوزدەلگەن. ەكولوگيالىق اقپاراتتاردى قامتيتىن بىرىڭعاي ۇلتتىق دەرەكتەر بانكى قۇرىلىپ، قورشاعان ورتاعا قاتىستى مالىمەتتەر ءبىر جۇيەگە جيناقتالادى. سونىمەن قاتار ەكولوگيالىق جوبالاردى قارجىلاندىرۋدىڭ تيىمدىلىگى ارتىپ، قالدىقتاردى باسقارۋ تەتىكتەرى جەتىلدىرىلەدى.
جاقىندا سەنات دەپۋتاتتارى وسى باعىتتاعى زاڭ جوباسىن ءبىرىنشى وقىلىمدا ماقۇلدادى. قۇجاتتا تابيعي رەسۋرستاردى ۇتىمدى پايدالانۋ، قالدىقتاردى باسقارۋ جۇيەسىن دامىتۋ جانە زاڭسىز قوقىس ورىندارىن جويۋ ماسەلەلەرىنە ەرەكشە نازار اۋدارىلعان. سونىمەن بىرگە قايتا وڭدەلگەن شيكىزاتتى پايدالاناتىن كاسىپورىنداردى ىنتالاندىرۋ شارالارى قاراستىرىلعان.
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ەل الدىنا ەكولوگيالىق تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ، كومىرتەگى بەيتاراپتىعىنا قول جەتكىزۋ، تابيعي رەسۋرستاردى ءتيىمدى پايدالانۋ جانە «جاسىل» ەكونوميكانى دامىتۋ جونىندە ماڭىزدى مىندەتتەر قويدى.
ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە، وعان جەتۋ ءۇشىن ەكولوگيالىق زاڭنامانى جەتىلدىرۋ، تسيفرلىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ، باقىلاۋ جۇيەسىن كۇشەيتۋ جانە قوعامنىڭ ەكولوگيالىق مادەنيەتىن ارتتىرۋ قاتار ءجۇرۋى قاجەت. ويتكەنى تابيعاتتى قورعاۋ – تەك مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ەمەس، بۇكىل قوعامنىڭ ورتاق جاۋاپكەرشىلىگى.
ايعانىم مۇستاپاەۆا
