قازاقستاننىڭ جاڭا كونستيتۋتسياسىندا الەۋمەتتىك مەملەكەت قاعيداتتارىنىڭ بەكىتىلۋى ەل دامۋىنىڭ ستراتەگيالىق باعىتىن ايقىنداپ بەردى.
اسىرەسە، مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك مىندەتتەمەلەرىنە كونستيتۋتسيالىق مارتەبە بەرىلۋى – ساياسي بيلىكتىڭ اۋىسۋى مەن باسقارۋ جۇيەسىندەگى وزگەرىستەرگە قاراماستان، ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن بەرىك قورعاۋدىڭ باستى كەپىلىنە اينالدى. سونداي-اق بۇگىندە ەلىمىزدە ىسكە اسىپ جاتقان «ادىلەتتى قازاقستان» تۇجىرىمداماسى حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن جاقسارتۋ مەن الەۋمەتتىك تەڭسىزدىكتى ازايتۋدىڭ نەگىزگى وزەگى.
مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ ادام ءومىرىنىڭ بارلىق كەزەڭدەرىن قامتۋى، قىمبات تۇراتىن جوعارى تەحنولوگيالىق وتالاردىڭ تەگىن جاسالۋى جانە اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەكتىڭ جۇمىسپەن قامتۋ باعدارلامالارىمەن ۇشتاستىرىلۋى – بۇگىنگى الەۋمەتتىك ساياساتتىڭ تيىمدىلىگىن كورسەتەدى. بۇعان قوسا، ءبىلىم بەرۋ تاپسىرىسىنىڭ جەكەمەنشىك مەكتەپتەرگە دە بەرىلۋى سالالىق رەسۋرستاردى وڭتايلى پايدالانۋعا جانە سالاۋاتتى باسەكەلەستىكتى ارتتىرۋعا جول اشتى. مۇنداي كەشەندى تاسىلدەر ەلىمىزدە «ادامعا باعدارلانعان» سەرۆيستىك مەملەكەت ۇلگىسىن قالىپتاستىرۋعا قىزمەت ەتۋدە. بۇل باعىتتاعى رەفورمالاردىڭ ءمانى مەن قوعامدىق ماڭىزى تۋرالى قازاقستان ازاماتتىق اليانسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى گۇلنار قۇربانباەۆامەن اڭگىمەلەستىك.
– جاڭا كونستيتۋتسيادا قازاقستان الەۋمەتتىك مەملەكەت قاعيداتتارىن بەكىتتى. مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك مىندەتتەمەلەرى كونستيتۋتسيالىق مارتەبەگە يە بولۋى قانشالىقتى ماڭىزدى؟
– الەۋمەتتىك مەملەكەت – ءوز ساياساتىن قوعام مۇددەلەرى مەن قاجەتتىلىكتەرى نەگىزىندە ايقىندايتىن، ەڭ الدىمەن، حالىقتىڭ ەڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن شەشۋگە، ازاماتتاردى لايىقتى ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىمەن جانە دامۋعا ارنالعان تەڭ مۇمكىندىكتەرمەن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان مەملەكەت.
سوندىقتان دا مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك مىندەتتەمەلەرىنە كونستيتۋتسيالىق مارتەبە بەرىلۋىنىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزى وتە جوعارى. وسىنىڭ ارقاسىندا وتانداستارىمىز الەۋمەتتىك قورعاۋ، ءبىلىم بەرۋ مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ، سونداي-اق وتباسىن جانە حالىقتىڭ الەۋمەتتىك وسال توپتارىن قولداۋ سالالارىندا بەرىك كونستيتۋتسيالىق كەپىلدىكتەرگە يە بولىپ وتىر.
ازاماتتىق قوعامنىڭ بەلسەندى وكىلى رەتىندە جانە قۇقىق قورعاۋ سالاسىنداعى كوپجىلدىق تاجىريبەمە سۇيەنە وتىرىپ، مىنانى نىق سەنىممەن ايتا الامىن: نەگىزگى زاڭدا بەكىتىلگەن بۇل قوسىمشا الەۋمەتتىك كەپىلدىكتەر ساياسي بيلىكتىڭ اۋىسۋى مەن مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىندەگى اعىمداعى وزگەرىستەرگە قاراماستان، ازاماتتاردىڭ الەۋمەتتىك قۇقىقتارىن ءتيىمدى ءارى ناتيجەلى قورعاۋدىڭ باستى كەپىلى.
– پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تۇسىندا الەۋمەتتىك ساياسات قازاقستان دامۋىنىڭ نەگىزگى باسىمدىقتارىنىڭ بىرىنە اينالدى دەپ ايتۋعا بولا ما؟ مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك فۋنكتسياسىن نىعايتۋداعى ونىڭ ءرولىن نەدەن كورەسىز؟
– ءيا، بۇلاي دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار. جوعارىدا اتاپ وتكەنىمدەي، مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك ساياساتى – قوعامدىق-ساياسي جانە ەكونوميكالىق پروتسەستەردى مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ باستى ستراتەگيالىق باعىتتارىنىڭ ءبىرى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاماسىمەن سوڭعى جىلدارى ەڭ تومەنگى جالاقى كولەمىنىڭ كەزەڭ-كەزەڭىمەن ارتىپ كەلە جاتقانىن، زەينەتاقى مەن الەۋمەتتىك جاردەماقىلاردىڭ تۇراقتى تۇردە يندەكستەلىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتۋدىڭ ءوزى جەتكىلىكتى. سونىمەن قاتار، ۇلتتىق قوردىڭ ينۆەستيتسيالىق تابىسىنىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگىن بالالار 18 جاسقا تولعانعا دەيىن ولاردىڭ ارنايى ەسەپشوتتارىنا جىل سايىن اۋدارىپ تۇرۋدى كوزدەيتىن «ۇلتتىق قور – بالالارعا» باستاماسى قوعام تاراپىنان وتە جوعارى قولداۋعا يە بولدى.
بۇعان قوسا، مەملەكەتتىڭ اۋىلدىق جەرلەردەگى مەديتسينانى وركەندەتۋ، «جايلى مەكتەپ» جوباسىن تەك ءىرى مەگاپوليستەردە عانا ەمەس، ەلىمىزدىڭ شالعاي وڭىرلەرىندە دە جۇزەگە اسىرۋ باعىتىنداعى جۇمىستارى، سونداي-اق كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋ مەن قايتا دايارلاۋ باعدارلامالارىن جۇيەلەندىرۋ، جاستاردىڭ جۇمىسپەن قامتىلۋىن قولداۋ شارالارى دا ەرەكشە ماڭىزعا يە.
ەلىمىزدە ەنگىزىلىپ جاتقان «ادىلەتتى قازاقستان» تۇجىرىمداماسى، شىن مانىندە، پرەزيدەنتتىڭ الەۋمەتتىك ساياساتىنىڭ باستى وزەگى (كۆينتەسسەنتسياسى) ىسپەتتى. بۇل تۇجىرىمداما ازاماتتارعا تەڭ مۇمكىندىكتەر تۋعىزۋ، الەۋمەتتىك تەڭسىزدىكتى ازايتۋ، ساپالى ءبىلىم مەن مەديتسينالىق كومەكتىڭ قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرۋ جانە مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگىن نىعايتۋ ارقىلى ءوز ەلىنىڭ ناعىز پاتريوتى – بەلسەندى ازاماتتى قالىپتاستىرۋدىڭ قيسىندى ءارى ءتيىمدى مودەلىن قۇرۋعا نەگىزدەلگەن.
وسىنداي ساياساتتىڭ ناتيجەسىندە ازاماتتاردىڭ ءبىلىم الۋ، جۇمىسپەن قامتىلۋ جانە كاسىپكەرلىك سالاسى ارقىلى ءوز الەۋەتىن تولىقتاي جۇزەگە اسىرۋىنا قولايلى جاعداي جاسالادى.
– قازاقستاندا مەملەكەت تەك بازالىق مەديتسينالىق كومەكتى عانا ەمەس، سونىمەن بىرگە قىمبات تۇراتىن جوعارى تەحنولوگيالىق وتالاردى دا قارجىلاندىرادى. بۇل تەك مەديتسينالىق تۇرعىدان عانا ەمەس، الەۋمەتتىك تۇرعىدان دا قانشالىقتى ماڭىزدى؟
– قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جاڭا كونستيتۋتسياسىنىڭ 32-بابىندا ازاماتتاردىڭ دەنساۋلىعىن ساقتاۋ قۇقىعى ناقتى بەكىتىلگەن. سوعان سايكەس، قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتارى وزدەرى اقى تولەمەيتىن مەديتسينالىق كومەك الۋعا تولىق قۇقىلى.
بۇل رەتتە كورسەتىلەتىن تەگىن كومەك تۇرلەرى زاماناۋي جوعارى تەحنولوگيالىق وتالاردى جاساۋ قاجەتتىلىگىن دە قامتۋى مۇمكىن. جوعارى تەحنولوگيالىق مەديتسينالىق كومەكتى مەملەكەت تاراپىنان قارجىلاندىرۋدىڭ الەۋمەتتىك ماڭىزى وتە جوعارى. مۇنداي كۇردەلى وتالاردىڭ قۇنى ءجيى جاعدايدا ونداعان ميلليون تەڭگەگە جەتەدى، سوندىقتان مەملەكەتتىك قولداۋ بولماسا، ولار وتاندىق وتباسىلاردىڭ كوپشىلىگى ءۇشىن قولجەتىمسىز بولىپ قالار ەدى.
ءدال وسىنداي وتالاردىڭ مەملەكەت ەسەبىنەن وتەلۋىنىڭ ارقاسىندا ءبىزدىڭ ازاماتتارىمىز تابىس دەڭگەيىنە قاراماستان، ەڭ وزىق مەديتسينالىق تەحنولوگيالاردىڭ يگىلىگىن تەڭ دارەجەدە كورىپ وتىر.
بۇگىندە قازاقستاندا مەديتسينالىق ءبىلىم بەرۋ دەڭگەيى وتە لايىقتى دارەجەدە دامىعان جانە ەلىمىزدە جوعارى بىلىكتى ماماندار ەڭبەك ەتەدى. ءبىز كەز كەلگەن دەڭگەيدەگى ءارى كەز كەلگەن كۇردەلىلىكتەگى مەديتسينالىق قىزمەتتەردى ءوز ەلىمىزدە كورسەتۋگە تولىق قاۋقارلىمىز. ەگەر دارىگەرلەرىمىزدىڭ كاسىبي قىزمەتىن ءتيىمدى اتقارۋى ءۇشىن ولاردى زاماناۋي جوعارى تەحنولوگيالىق قۇرالدارمەن قامتاماسىز ەتە الساق، بۇل – وتاندىق مەديتسينا ءۇشىن ۇلكەن جەتىستىك جانە مەملەكەتىمىزدىڭ وڭ ءيميدجىنىڭ كەپىلى.
ال جوعارى تەحنولوگيالاردى قولدانۋ ارقىلى كورسەتىلەتىن مۇنداي بىلىكتى مەديتسينالىق كومەك ادامداردىڭ ەڭبەككە قابىلەتتىلىگىن قالپىنا كەلتىرۋگە، مۇگەدەكتىك قاۋپىن ايتارلىقتاي ازايتۋعا جانە قازاقستاندىقتاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن ارتتىرۋعا تىكەلەي مۇمكىندىك بەرەتىنى ءسوزسىز.
– بۇگىندە قازاقستاندا اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك جۇمىسپەن قامتۋ، كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋ جانە جۇمىسقا ورنالاستىرۋ باعدارلامالارىمەن ۇشتاستىرىلعان. الەۋمەتتىك قولداۋدىڭ مۇنداي مودەلىنىڭ كۇشتى تۇستارىن نەدەن كورەسىز؟
– قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ الەۋمەتتىك كودەكسىنە سايكەس، اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك جان باسىنا شاققانداعى ورتاشا تابىسى كەدەيلىك شەگىنەن اسپايتىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتارىنا، قانداستارعا، بوسقىندارعا، سونداي-اق ەلىمىزدىڭ اۋماعىندا تۇراقتى تۇراتىن شەتەلدىكتەر مەن ازاماتتىعى جوق تۇلعالارعا بەرىلەدى.
مۇنداي قۇقىقتىق ۇستانىم قازاقستان راتيفيكاتسيالاعان، بۇۇ باس اسسامبلەياسى 1966 جىلعى 16 جەلتوقساندا قابىلداعان ەكونوميكالىق، الەۋمەتتىك جانە مادەني قۇقىقتار تۋرالى حالىقارالىق پاكتىنىڭ نەگىزگى قاعيداتتارىمەن تولىق ۇندەسەدى.
قازىرگى ۋاقىتتا قازاقستانداعى اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك تەك ۋاقىتشا ومىرلىك قيىندىقتاردى شەشۋدى عانا ەمەس، سونىمەن بىرگە ازاماتتاردىڭ ءوز ءال-اۋقاتىن ءوز بەتىنشە جاقسارتۋىنا جاعداي جاساۋدى ماقسات ەتەدى. ەگەر ءداستۇرلى الەۋمەتتىك جاردەم ماسەلەنى تەك بەلگىلى ءبىر كەزەڭگە عانا رەتتەسە، ال بۇل قولداۋدى كاسىپتىك وقىتۋ جانە جۇمىسقا ورنالاستىرۋ شارالارىمەن ۇشتاستىرۋ ادامنىڭ جاڭا داعدىلاردى يگەرۋىنە، لايىقتى جۇمىس تاۋىپ، تۇراقتى تابىس كوزىنە يە بولۋىنا جول اشادى.
وتانداستارىمىز مەملەكەت تاراپىنان ااك كورسەتىلگەن تۇستا، ازاماتتاردىڭ وزدەرىنەن دە «جاۋاپتى قادام» كۇتىلەتىنىن ناقتى سەزىنۋى قاجەت. ول قادام – قوعامداعى ماسىلدىق كوڭىل-كۇيدى ەڭسەرىپ، بەلسەندى ازاماتتىق جانە ەكونوميكالىق قارەكەتتى ارتتىرۋ. اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەكتىڭ نەگىزگى وڭ ناتيجەسى مەن تيىمدىلىگى دە ءدال وسىنداي سىندارلى ءارى تەڭگەرىمدى تاسىلدەن ايقىن كورىنىس تابادى.
– بۇگىندە قازاقستانداعى مەملەكەتتىك قولداۋ ادام ءومىرىنىڭ بارلىق كەزەڭدەرىن – دۇنيەگە كەلگەننەن باستاپ، ءبىلىم الۋ، جۇمىسقا ورنالاسۋ جانە زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرىلۋعا دەيىنگى ارالىقتى تۇگەل قامتيدى. بۇل مەملەكەتتىڭ باسىمدىقتارى تۋرالى نە ايتادى؟
– بۇل قازاقستاندا الەۋمەتتىك مەملەكەت قاعيداتىنىڭ ءىس جۇزىندە ومىرشەڭدىك تاۋىپ جاتقانىن ايعاقتايدى. مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ باستى نازارىندا – ادام، ونىڭ قۇقىقتارى مەن مۇقتاجدىقتارى، سونداي-اق سانالى عۇمىرىنىڭ ءاربىر كەزەڭىندە ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن ارتتىرۋ مىندەتى تۇر.
وسى تۇرعىدا، ەلىمىزدىڭ پرەزيدەنتى 2021 جىلى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا مەملەكەتتىك باسقارۋدى دامىتۋدىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى تۇجىرىمداماسىن» بەكىتكەنىن اتاپ وتكەن ورىندى. وندا «ەڭ الدىمەن ادامدار» قاعيداتىنا نەگىزدەلگەن «ادامعا باعدارلانعان» مودەلدى قۇرۋ كوزدەلگەن.
اتالعان تۇجىرىمداماعا سايكەس، الەۋمەتتىك ساياسات ءاربىر ادام مەن وتباسىنىڭ شىنايى ومىرلىك جاعدايلارىن نەگىزگە الا وتىرىپ قۇرىلۋى ءتيىس. بۇل ءوز كەزەگىندە مىناداي مىندەتتەردى قامتيدى:
الەۋمەتتىك قىزمەتتەردىڭ ساپالىق دەڭگەيى مەن قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرۋ;
اتاۋلى الەۋمەتتىك قولداۋ جۇيەسىن ودان ءارى دامىتۋ;
ادام كاپيتالىن جۇيەلى تۇردە وركەندەتۋ;
مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ جۇمىسىندا كليەنتكە باعدارلانۋ قاعيداتىن بەكىتۋ;
الەۋمەتتىك سالا باعىتىن تسيفرلىق ترانسفورماتسيالاۋ;
وڭىرلىك تەڭگەرىمسىزدىكتەردى (الشاقتىقتاردى) بارىنشا ازايتۋ;
ناقتى ناتيجەگە باعىتتالۋ – بۇل حالىقتىڭ ءال-اۋقاتى، كەدەيلىكتى قىسقارتۋ، مەديتسينالىق كومەكتىڭ قولجەتىمدىلىگى، ءبىلىم بەرۋ ساپاسى، ازاماتتاردىڭ جۇمىسپەن قامتىلۋى جانە الەۋمەتتىك قورعالۋ دەڭگەيى سياقتى ماقساتتى ينديكاتورلارعا قول جەتكىزۋدى بىلدىرەدى.
قورىتا ايتقاندا، حالىقتى الەۋمەتتىك قولداۋ باعىتىنداعى مەملەكەتتىك باسقارۋ ساياساتى – ازاماتتاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن كوتەرۋگە، ادام كاپيتالىن دامىتۋعا، مەملەكەتتىك قىزمەتتەرگە تەڭ قولجەتىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتۋگە جانە ءتيىمدى، سەرۆيستىك ءارى ادامعا باعدارلانعان مەملەكەتتى قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان ءبىرتۇتاس كەشەندى تاسىلدەر جۇيەسى.
– مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ تاپسىرىسىنىڭ تەك مەملەكەتتىك قانا ەمەس، سونىمەن بىرگە جەكەمەنشىك مەكتەپتەرگە دە تاراتىلۋى قازاقستاننىڭ ءبىلىم بەرۋ ساياساتىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىنىڭ بىرىنە اينالدى. مۇنداي ءتاسىل مەملەكەتكە، ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنە جانە وتباسىلاردىڭ وزىنە نە بەرەدى؟
– ەڭ الدىمەن، ءبىزدىڭ نارىقتىق ەكونوميكا جاعدايىندا ءومىر ءسۇرىپ جاتقانىمىزدى جەتە ءتۇسىنۋىمىز قاجەت. بۇل جۇيەدە مەملەكەتتىك جانە جەكەمەنشىك قۇرىلىمدار – سونىڭ ىشىندە ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا دا – ءوزارا تەڭ شارتتاردا قىزمەت اتقارادى.
ءبىزدىڭ وتانداستارىمىز ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنەن ونىڭ مەنشىك نەمەسە ۇيىمداستىرىلۋ فورماسىنا قاراماستان، ەڭ الدىمەن، جوعارى ساپالى ءبىلىم بەرۋ قىزمەتىن الۋدى كۇتەدى.
سول سەبەپتى دە مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ تاپسىرىسىنىڭ جەكەمەنشىك مەكتەپتەرگە دە تاراتىلۋى ابدەن قيسىندى ءارى زاڭدى ۇدەرىس. بۇل قادام بۇكىل ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ رەسۋرستارىن اناعۇرلىم ءتيىمدى ءارى ناتيجەلى پايدالانۋعا جول اشادى. مەملەكەت تۇرعىسىنان العاندا بۇل تەك بيۋدجەت قاراجاتى ەسەبىنەن عانا كوپتەگەن جاڭا مەكتەپتەر سالۋ قاجەتتىلىگىنە تاۋەلدى بولماي-اق، ساپالى ءبىلىمنىڭ قولجەتىمدىلىگىن كەڭەيتۋدىڭ بىرەگەي مۇمكىندىگى.
بۇل ۇدەرىستەگى باستى وڭ سەرپىن – جەكەمەنشىك جانە مەملەكەتتىك مەكتەپتەر اراسىنداعى سالاۋاتتى باسەكەلەستىكتىڭ جاندانۋى. مۇنداي باسەكەدەن ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى تەك ۇتىسقا يە بولادى، ويتكەنى بۇل رەتتە وقىتۋ ساپاسى ارتىپ، زاماناۋي مودەلدەر مەن وزىق ادىستەمەلەر ەنگىزىلەدى، سونداي-اق ەلىمىزدىڭ بولاشاق كاسىبي الەۋەتى ودان ءارى كۇشەيە تۇسەدى.
