ول – ناقتى ماقساتى بار عالىم-دارىگەر. ۇلىبريتانياداعى اتاقتى وكسفورد ۋنيۆەرسيتەتىندە رەپرودۋكتيۆتى مەديتسينا باعىتى بويىنشا دوكتورانتۋرادا ءبىلىم الىپ جاتقان قازاق قىزى. قازاق ايەلدەرىنە انا بولۋ مۇمكىندىگىن سىيلاپ، جاتىر ترانسپلانتاتسياسىن جاسايمىن دەگەن ارمانىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن، عىلىمي جوباسىن جۇزەگە اسىرىپ، كۇردەلى زەرتتەۋ جۇمىستارىن تاباندىلىقپەن جۇرگىزىپ كەلەدى. كارديولوگ اناسىن ۇلگى ەتىپ وسكەن دارىگەر اسەلجان اسۋلانقىزى ساربالينادان «ادىرنا» ءۇشىن ارنايى سۇحبات الدىق.
– قۇرمەتتى اسەلجان، ءسىز تالاي ءبىلىمدى جاستىڭ ارمانى بولعان، الەمدەگى ەڭ ۇزدىك وقۋ ورىندارىنىڭ ءبىرى – وكسفورد ۋنيۆەرسيتەتىندە دوكتورانتۋرادا ءبىلىم الىپ ءجۇرسىز. بۇل ءومىردىڭ كەزدەيسوق سىيى ما، الدە ايقىن ماقساتپەن جەتكەن ناتيجە مە؟
– مەنىڭ ويىمشا، بۇل كەزدەيسوقتىق ەمەس. كىشكەنتاي كەزىمدە اتا-انام مەنى اعىلشىن ءتىلىن جاقسىلاپ ۇيرەنسىن دەپ، قوسىمشا كۋرسقا بەردى. اكەم اسۋلان قايروشۇلى «تەڭىز» مۇناي-گاز كومپانياسىندا شەتەلدىك ماماندارمەن بىرگە جۇمىس ىستەيتىن. سول كەزدە ول: «بالالارىم اعىلشىن ءتىلىن ەركىن مەڭگەرسە ەكەن»، دەپ ءجيى ايتاتىن.
بىردە اعىلشىن ءتىلى وقۋلىعىن اشقاندا، وكسفورد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ سۋرەتىن كوردىم. سول ساتتە بۇل وقۋ ورنى مەن ءۇشىن ەرەكشە اسەر قالدىردى. ارينە، بالا كۇنىمدە ءبىر كۇنى ءدال وسى ۋنيۆەرسيتەتتە وقيمىن دەپ ويلامادىم. بىراق بۇگىندە سول ارمانعا جەتۋىم اتا-انامنىڭ تاربيەسىنىڭ، ۇزدىكسىز ەڭبەكتىڭ، ءوز ىسىمە دەگەن سۇيىسپەنشىلىكتىڭ جانە ماقساتقا دەگەن سەنىمنىڭ ناتيجەسى دەپ بىلەمىن. بالا قيالىم بولعان وكسفورد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ Medical Sciences Division Student Committee (مەديتسينا عىلىمدارى ءبولىمىنىڭ ستۋدەنتتىك كوميتەتى) ۇيىمىنىڭ بيىل پرەزيدەنتى بولىپ سايلانىپ، ستۋدەنتتەردىڭ اكادەميالىق جانە قوعامدىق ومىرىنە باعىتتالعان ءىس-شارالاردى ۇيىمداستىرۋعا اتسالىسىپ جۇرگەن جايىم بار.
– ال ءوزىڭىز قاي جاقتىڭ تۋماسى بولاسىز؟ مەكتەپتى قايدا ءبىتىردىڭىز؟
– مەن اتىراۋ وبلىسى، قۇلسارى قالاسىندا دۇنيەگە كەلگەنمىن. بىراق باستاۋىش سىنىپتى جامبىل وبلىسىنىڭ قورداي اۋىلىندا وقىدىم. كەيىن قايتادان قۇلسارىعا كوشىپ، ماكارەنكو اتىنداعى مەكتەپتە ءبىلىمىمدى جالعاستىردىم. ال 10-11-سىنىپتى قۇلسارى قالاسىنداعى №6 ا.س. پۋشكين اتىنداعى مەكتەپتە ۇزدىك اياقتادىم. مەكتەپ قابىرعاسى مەنىڭ بىلىمگە دەگەن قىزىعۋشىلىعىمدى وياتىپ، ويلاۋ قابىلەتىمدى دامىتۋعا ۇلكەن ۇلەس قوستى دەي الامىن. كەيىن استانا مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتىنە وقۋعا ءتۇسىپ، باكالاۆريات باعدارلاماسىن ۇزدىك ديپلوممەن اياقتادىم. دارىگەر بولۋ ارمانىمدى جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا اكۋشەريا جانە گينەكولوگيا ماماندىعىن تاڭدادىم.
– دارىگەر بولامىن دەگەن شەشىمگە قالاي كەلگەن ەدىڭىز؟
– ومىردەگى ەڭ ۇلكەن ۇلگىم – انام. انام ساربالينا ءساليما جايشىلىققىزى – جوعارى ساناتتى كارديولوگ-دارىگەر. ول وتىز جىلدان استام ۋاقىت مەديتسينا سالاسىندا ەڭبەك ەتىپ كەلەدى. دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى كوپجىلدىق ادال ەڭبەگى مەن حالىق دەنساۋلىعىن ساقتاۋعا قوسقان ەلەۋلى ۇلەسى ءۇشىن انام مينيسترلىكتىڭ «دەنساۋلىق ساقتاۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى» توسبەلگىسىن العان. سونىمەن قاتار ۇلتتىق مەديتسينالىق قاۋىمداستىقتىڭ «التىن دارىگەر» مەدالىمەن جانە قازاقستان مەديتسينا قىزمەتكەرلەرى قوعامىنىڭ ءى دارەجەلى «يبن سينا» وردەندەرىمەن ماراپاتتالعان.
كىشكەنتاي كەزىمنەن باستاپ انام مەنى وزىمەن بىرگە جۇمىسقا ەرتىپ جۇرەتىن. سول كەزدەن-اق دارىگەر بولاتىنىمدى انىق ءبىلدىم. ونىڭ مەديتسيناعا، ءاربىر پاتسيەنتىنە دەگەن جاناشىرلىعى ەرەكشە. بۇگىندە جاسى 65-كە كەلسە دە، ءالى كۇنگە دەيىن ىزدەنىستەن جالىققان ەمەس. كۇن سايىن كەشكە كىتاپ، كلينيكالىق حاتتامالار مەن عىلىمي ماقالالار وقيدى، عىلىمي كونفەرەنتسيالارعا قاتىسىپ، ارىپتەستەرىمەن تاجىريبە الماسىپ جۇرەدى. مەن انامنان ەڭ الدىمەن دارىگەر بولۋدى ەمەس، ءومىر بويى ءبىلىم الۋدى، كاسىبىڭدى شىن جۇرەكتەن ءسۇيۋدى ۇيرەندىم. ول – مەنىڭ ومىردەگى ەڭ ۇلكەن ۇستازىم ءارى شابىت بەرەتىن تۇلعام.
– بارەكەلدى! سودان دارىگەر ديپلومىن العان سوڭ، بىردەن عىلىمعا كەلدىڭىز بە، الدە كلينيكادا جۇمىس ىستەدىڭىز بە؟
– شىنىمدى ايتسام، باستاپقىدا عىلىم تۋرالى مۇلدە ويلاعان جوقپىن. مەنىڭ ماقساتىم كلينيكالىق مەديتسينادا جۇمىس ىستەۋ، وپەراتسيا جاساۋ جانە پاتسيەنتتەرگە كومەكتەسۋ بولاتىن. ەڭبەك جولىمدى 2016 جىلى استاناداعى ءبىرىنشى پەريناتالدىق ورتالىقتا باستادىم. العاشقى باسشىم، مارقۇم دينا امانگەلدىقىزى مەنى ءوز كومانداسىنا قابىلداپ، ۇلكەن سەنىم ارتتى. سونىمەن قاتار عالىم شەگەنوۆ، ۆەنەرا ايتىلەسوۆا جانە التىن رايىمبەكوۆا سىندى مىقتى دارىگەرلەر كاسىبي تۇرعىدا كوپ نارسە ۇيرەتىپ، ءاردايىم قولداۋ كورسەتتى. دارىگەر رەتىندە قالىپتاسۋىما وسى كىسىلەردىڭ ەڭبەگى زور دەر ەدىم.
– كوۆيد كەزىندەگى تاجىريبەڭىزبەن بولىسسەڭىز. سول قيىن كەزەڭدە ەسىڭىزدە ەرەكشە قالعان وقيعا بولدى ما؟
– پاندەميا كەزىندە اۋىر حالدە تۇسكەن جاس پاتسيەنتىمىز بولدى. وكپەسىنىڭ شامامەن 70%-ى زاقىمدانعان ەدى. ءبىز انا مەن بالانىڭ ءومىرى ءۇشىن سوڭىنا دەيىن كۇرەستىك. بىراق جاعدايى بارعان سايىن ناشارلاپ كەتكەندىكتەن، وپەراتسيا ارقىلى بوساندىرۋعا ءماجبۇر بولدىق. وكىنىشكە قاراي، ءسابي امان قالمادى. كەيىن سەپتيكالىق اسقىنۋلاردىڭ سالدارىنان، جاس انانىڭ ءومىرىن ساقتاۋ ءۇشىن، ونىڭ جاتىرىن الىپ تاستاۋعا تۋرا كەلدى. ءبىراز كۇننەن كەيىن، جاعدايى جاقسارعان سوڭ ول ماعان: «مەن ەندى ەشقاشان انا بولا المايمىن با؟.. نەگە جاتىر ترانسپلانتاتسياسىن جاسامايسىزدار؟» دەگەن اۋىر سۇراق قويدى. سول ساتتە مەن جاۋاپ بەرە الماي قالدىم. بۇعان دەيىن جاتىر ترانسپلانتاتسياسى تۋرالى ارىپتەستەرىمنەن دە، عىلىمي كونفەرەنتسيالاردا دا ەستىمەگەن ەدىم. سودان كەيىن وسى تاقىرىپتى مۇقيات زەرتتەي باستادىم. سول وقيعا ءدال بۇگىنگى عىلىمي جولىمدى تاڭداۋىما سەبەپ بولعان ەڭ ماڭىزدى تۇرتكى ەدى.
– ءيا، اسەرلى وقيعا ەكەن... جاتىر ترانسپلانتاتسياسى – الەمدىك مەديتسيناداعى جاڭا باعىتتاردىڭ ءبىرى. ونىڭ كۇردەلىلىگى نەدە؟ قازاقستاندا بۇل ءادىس قاشان ەنگىزىلۋى مۇمكىن دەپ ويلايسىز؟
– جاتىر ترانسپلانتاتسياسى – قازىرگى ترانسپلانتولوگيا مەن رەپرودۋكتيۆتىك مەديتسينانىڭ ەڭ كۇردەلى باعىتىنىڭ ءبىرى. سەبەبى مۇندا تەك وپەراتسيانى ءساتتى جاساۋ جەتكىلىكسىز. كوپشىلىك جاتىر ترانسپلانتاتسياسىنىڭ ەڭ قيىنى وپەراتسيا دەپ ويلايدى. بىراق شىن مانىندە وپەراتسيا – جۇمىستىڭ تەك كىشكەنتاي بولىگى عانا. نەگىزگى ماقسات – ايەلدىڭ كەيىن جۇكتى بولىپ، دەنى ساۋ ءسابيدى دۇنيەگە اكەلە الۋى. سوندىقتان باسقا اعزالارعا ارنالعان ترانسپلانتاتسيا حاتتامالارىن جاتىر ترانسپلانتاتسياسىنا تولىق قولدانۋ مۇمكىن ەمەس. بۇل – بىرنەشە سالا وكىلدەرىنىڭ بىرلەسكەن ەڭبەگىن تالاپ ەتەتىن مۋلتيديستسيپلينارلىق تاقىرىپ. سوندىقتان مۇنداي باعدارلامانى ءساتتى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ترانسپلانتولوگ، رەپرودۋكتولوگ، يممۋنولوگ، اكۋشەر-گينەكولوگ، انەستەزيولوگ جانە باسقا دا مامانداردان قۇرالعان مىقتى كوماندا قاجەت.
قازاقستاندا بۇل ءادىستى ەنگىزۋگە بولادى دەپ ويلايمىن. بىزدە وتە مىقتى دارىگەرلەر بار عوي. وسى تاقىرىپ بويىنشا كوپتەگەن مامانمەن كەزدەسىپ، تالاي كابينەتتىڭ تابالدىرىعىن توزدىردىم. مەنىڭ باستامامدى العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ قولداپ، سەنىم بىلدىرگەن التىنوۆا ۆەنەرا حاناپيقىزى، ورازباەۆا گۇلفايرۋز عالىمقىزى جانە مەلس نۇرسەيىتۇلىنا ەرەكشە ريزامىن.
جاتىر ترانسپلانتاتسياسىن ويداعىداي دامىتىپ، ءساتتى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ونداعان جىلدىق عىلىمي زەرتتەۋ، حالىقارالىق تاجىريبە، مىقتى كوماندا جانە ۇلكەن تاباندىلىق قاجەت. جاڭا مەديتسينالىق تەحنولوگيانى ەلىمىزدە العاش بولىپ ەنگىزۋ وڭاي ەمەس. بىراق قازاقستان ەۋرازيا كەڭىستىگىندە جاتىر ترانسپلانتاتسياسىن ءساتتى ەنگىزگەن العاشقى ەلدەردىڭ ءبىرى بولا الادى-اۋ دەپ ۇلكەن ۇمىتپەن قارايمىن.
– ءۇمىتىڭىز اقتالسىن. ال وكسفوردقا دەيىن گەرمانيا مەن ۆەنگريادا تاعىلىمدامادان ءوتىپسىز. ول جاقتان نە ۇيرەندىڭىز؟
– بۇل ستۋدەنت كەزىمدەگى قىسقا مەرزىمدى پراكتيكالىق تاعىلىمدامالار بولاتىن. نەگىزگى ماقسات شەتەلدەگى مەديتسينا جۇيەسىن ءوز كوزىممەن كورۋ، ءبىزدىڭ ەلمەن سالىستىرۋ جانە قازاقستاندا قولدانۋعا بولاتىن جاقسى تاجىريبەلەردى ۇيرەنۋ ەدى. پاندەميادان سوڭ قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى ءبىلىمىمدى جەتىلدىرۋ ماقساتىندا نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنە ءتۇسىپ، Public Health ماماندىعى بويىنشا ماگيستراتۋرانى دا تامامداعانمىن.
– ال ءسىز قازىر عىلىمي جوباڭىزدى جۇزەگە اسىرىپ جاتقان وكسفوردتاعى عىلىم جۇيەسىنىڭ باستى ەرەكشەلىگى قانداي؟
– وكسفوردتاعى ەڭ ۇلكەن ەرەكشەلىك – كوماندالىق جۇمىس مادەنيەتى. مۇندا اركىم ءوز ءبىلىمىن بولىسۋگە، ءبىر-بىرىنە كومەكتەسۋگە دايىن. باستى ماقسات – ستۋدەنتكە ديپلوم بەرۋ ەمەس، ونى تاۋەلسىز زەرتتەۋشى رەتىندە قالىپتاستىرۋ. مەنىڭ عىلىمي زەرتتەۋ باعىتىم – جاتىر ترانسپلانتاتسياسىنان كەيىنگى يممۋنولوگيالىق قابىلداماۋدىڭ الدىن الۋ ادىستەرىن زەرتتەۋ. سول بويىنشا فرانتسيا جانە رۋاندا ەلدەرىندە وتكەن حالىقارالىق كونفەرەنتسيالارعا قاتىسىپ، جاتىر ترانسپلانتاتسياسى مەن سۋرروگات انا بولۋدىڭ ماڭىزدىلىعى تۋرالى باياندامالار جاسادىم.
– سىزگە وسىنداي الەمدىك دەڭگەيدەگى عالىم-دارىگەر بولۋعا اعىلشىن ءتىلىن ەركىن مەڭگەرۋ دە ۇلكەن اسەر ەتكەنى انىق. ءتىلدى جەتىك مەڭگەرە الۋدىڭ سىرى نەدە؟
– بۇل سۇراقتى ماعان وتە ءجيى قويادى. كەيدە اعامنىڭ ءوزى: «فورمۋلاڭ قانداي؟» دەپ ازىلدەيدى. شىنىن ايتسام، ەشقانداي قۇپيا جوق. الدىڭعى سوزىمدە ايتقانداي، بالا كۇنىمدە اتا-انام مەنى اعىلشىن ءتىلى كۋرسىنا بەردى. ءبىر جىلدان كەيىن وقۋ اقىسى كوتەرىلگەندە، اتا-انامنىڭ اقشاسىن قيماي، «ەندى ءوزىم وقيمىن» دەپ شەشتىم. ول كەزدە قازىرگىدەي YouTube تە، ونلاين پلاتفورمالار دا جوق ەدى. بىراق اعىلشىن تىلىندەگى اندەردىڭ ديسكىلەرى بولاتىن. ءان ماتىندەرىن سوزبە-ءسوز اۋدارىپ، مەكتەپ وقۋلىقتارىمەن بىرگە ءوز بەتىمشە وقيتىنمىن. كەيىن ينتەرنەت پايدا بولعان سوڭ، فيلمدەردى تەك اعىلشىن تىلىندە كورە باستادىم. تۇرىك ءتىلىن دە ءدال وسىلاي ۇيرەندىم. مەنىڭشە، ءتىل ۇيرەنۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى جولى – سول ءتىلدى كۇن سايىن ءومىرىڭنىڭ ءبىر بولىگىنە اينالدىرۋ.
– قۇرمەتتى اسەلجان، دارىگەر رەتىندەگى ارمانىڭىز قانداي؟
– مەنىڭ ەڭ ۇلكەن ارمانىم – ايەلدەردىڭ انا بولۋ مۇمكىندىگىن ساقتاۋ، ولاردىڭ رەپرودۋكتيۆتىك دەنساۋلىعىنا قاتىستى مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتۋ جانە تاڭداۋ قۇقىعىن قورعاۋعا ۇلەس قوسۋ. جاتىرسىز تۋعان نەمەسە ءتۇرلى سەبەپپەن جاتىرىنان ايىرىلعان ايەلدەردىڭ انا اتانۋ مۇمكىندىگى مىندەتتى تۇردە بولۋى كەرەك دەپ سانايمىن. ال وزىق عىلىم ءدال وسى ىزگى ارماندى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن قىزمەت ەتۋى ءتيىس. مەن ءۇشىن عىلىمنىڭ ەڭ ۇلكەن مىندەتى – ادامدارعا ءۇمىت سىيلاۋ. ەگەر مەنىڭ زەرتتەۋىم بولاشاقتا ەڭ بولماسا ءبىر ايەلدىڭ انا بولۋىنا مۇمكىندىك بەرسە، ءبىر وتباسىنىڭ باقىتىنا سەبەپ بولسا، مەن ءوز ميسسيامدى ورىندادىم دەپ ەسەپتەر ەدىم.
ال قازاق قىزى رەتىندە تىلەگىم سول، قىزدارىمىز ەشقاشان ءبىلىم الۋدان، عىلىممەن اينالىسۋدان نەمەسە ۇلكەن ارمان قۇرۋدان قورىقپاسا ەكەن. قىز بالانىڭ مۇمكىندىگى ەشقاشان ءبىر عانا رولمەن شەكتەلمەۋى كەرەك دەپ ويلايمىن. ول جاقسى انا دا، مىقتى دارىگەر دە، عالىم دا، ەلىنە قىزمەت ەتەتىن ازامات تا بولا الادى.
– شىنايى پىكىرىڭىزگە كوپ راقمەت! اسىل ارمانىڭىز ورىندالىپ، قازاقتىڭ ماقتان ەتەر اياۋلى دارىگەرى بولىڭىز
سۇحباتتاسقان جۋرناليست الما سايلاۋقىزى
ۇلىبريتانيا
