مەملەكەتتىڭ بەرىكتىگى تەك مىقتى زاڭدارمەن نەمەسە ءتيىمدى مەملەكەتتىك اپپاراتپەن عانا ولشەنبەيدى. ونىڭ ەڭ باستى كورسەتكىشى - حالىقتىڭ بيلىككە دەگەن سەنىمى. ال بۇل سەنىم ازاماتتاردىڭ ءوز پىكىرىنىڭ ەسكەرىلەتىنىنە، داۋىسىنىڭ شەشىم قابىلداۋ ۇدەرىسىنە ىقپال ەتەتىنىنە نەگىزدەلەدى. سوندىقتان سايلاۋ - دەموكراتيالىق قوعامداعى ەڭ ماڭىزدى ساياسي ينستيتۋتتاردىڭ ءبىرى عانا ەمەس، مەملەكەت پەن قوعام اراسىنداعى سەنىمنىڭ باستى تەتىگى.
بۇگىندە قازاقستان جاڭا ساياسي دامۋ كەزەڭىنە اياق باستى. كونستيتۋتسيالىق رەفورمالاردىڭ ناتيجەسىندە ەلدە قوعامدىق قاتىسۋ تەتىكتەرى كەڭەيىپ، مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردىڭ مازمۇنى جاڭارۋدا. وسىنداي ماڭىزدى وزگەرىستەردىڭ ءبىرى - قۇرىلتاي دەپۋتاتتارىن سايلاۋ. بۇل تەك جاڭا وكىلدى ورگاندى جاساقتاۋ ەمەس. بۇل - قوعامنىڭ ساياسي ەركىن ناقتى ىسكە اسىراتىن، ازاماتتاردىڭ ءۇنى مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ اجىراماس بولىگىنە اينالاتىن تاريحي كەزەڭ.
جاڭا قازاقستاننىڭ جاڭا ساياسي كەزەڭى
تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى قازاقستان ءۇشىن باستى مىندەت - مەملەكەتتىلىكتى نىعايتۋ، ەكونوميكانى تۇراقتاندىرۋ جانە ەگەمەندىكتىڭ نەگىزىن قالىپتاستىرۋ بولدى. سول كەزەڭدە مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ ورتالىقتاندىرىلعان مودەلى ۋاقىت تالابىنا ساي شەشىم رەتىندە قىزمەت ەتتى.
الايدا ۋاقىت وزگەردى. ەكونوميكا دامىدى، ازاماتتىق قوعام كۇشەيدى، حالىقتىڭ ساياسي بەلسەندىلىگى ارتتى. قوعام ەندى تەك مەملەكەتتىك شەشىمدەردىڭ ورىندالۋىن عانا ەمەس، ولاردىڭ قابىلدانۋ ۇدەرىسىنە دە قاتىسۋدى تالاپ ەتە باستادى. بۇل - دەموكراتيالىق ەۆوليۋتسيانىڭ تابيعي كەزەڭى.
سوڭعى جىلدارى جۇزەگە اسقان كونستيتۋتسيالىق رەفورمالار ءدال وسى قوعامدىق سۇرانىستىڭ ناتيجەسىنە اينالدى. ولار مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردى جاڭعىرتىپ قانا قويعان جوق، ازاماتتاردىڭ ەل باسقارۋ ىسىنە قاتىسۋ مۇمكىندىگىن ايتارلىقتاي كەڭەيتتى. قۇرىلتاي ينستيتۋتىنىڭ قالىپتاسۋى - وسى وزگەرىستەردىڭ ەڭ ماڭىزدى ناتيجەلەرىنىڭ ءبىرى.
سايلاۋ – قوعامنىڭ ساياسي ءۇنى
قۇرىلتاي دەپۋتاتتارىن سايلاۋ ءدال وسى قاعيداتتى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرەدى. ءاربىر بەرىلگەن داۋىس - بەلگىلى ءبىر ساياسي كۋرسقا كورسەتىلگەن قولداۋ عانا ەمەس. ول ازاماتتىڭ ەلدىڭ بولاشاعىنا، رەفورمالاردىڭ باعىتىنا جانە مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ باسىمدىقتارىنا قاتىستى ۇستانىمىن بىلدىرەدى.
وسىلايشا سايلاۋ قوعامداعى ءارتۇرلى پىكىرلەردىڭ، الەۋمەتتىك توپتاردىڭ جانە وڭىرلىك ەرەكشەلىكتەردىڭ مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىندە كورىنىس تابۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل ساياسي ينكليۋزيۆتىلىكتى ارتتىرىپ، قوعامدىق سۇرانىستىڭ ينستيتۋتسيونالدىق دەڭگەيدە ەسكەرىلۋىنە جول اشادى.
وكىلدى دەموكراتيانىڭ مازمۇنى وزگەرەدى
قازىرگى دەموكراتيالىق مەملەكەتتەردە سايلاۋ تەك بيلىكتى قالىپتاستىرۋ ءراسىمى ەمەس. ول قوعام مەن مەملەكەت اراسىنداعى تۇراقتى بايلانىستى قامتاماسىز ەتەتىن نەگىزگى مەحانيزمگە اينالدى.
بەلگىلى ساياساتتانۋشىلاردىڭ پىكىرىنشە، XXI عاسىرداعى تابىستى مەملەكەتتەردىڭ باستى ەرەكشەلىگى - ازاماتتاردىڭ مەملەكەتتىك شەشىمدەرگە تۇراقتى قاتىسۋىنا جاعداي جاسايتىن ينستيتۋتتاردىڭ بولۋى.
قازاقستاندىق ساياساتتانۋشى دانيار اشىمباەۆجۇرگىزىلىپ جاتقان رەفورمالاردىڭ نەگىزگى ماقساتى مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردىڭ تيىمدىلىگىمەن قاتار، قوعامنىڭ سەنىمىن كۇشەيتۋ ەكەنىن بىرنەشە رەت اتاپ وتكەن. ونىڭ پىكىرىنشە، قوعامدىق قاتىسۋدىڭ كەڭەيۋى باسقارۋ ساپاسىن ارتتىرىپ، ساياسي جۇيەنىڭ ورنىقتىلىعىن قامتاماسىز ەتەدى.
ال ارمەنيانىڭ مەملەكەتتىك باسقارۋ جانە تۇراقتىلىق ينستيتۋتىنىڭ جەتەكشىسى گەۆورگ مەليكيان قازاقستانداعى ساياسي جاڭعىرۋدى باعالاي وتىرىپ، سايلاۋعا بىرنەشە ساياسي كۇشتىڭ قاتىسۋى ساياسي باسەكەلەستىكتىڭ كەڭەيىپ كەلە جاتقانىن كورسەتەتىنىن ايتقان بولاتىن. ساراپشىنىڭ پىكىرىنشە، ازاماتتاردىڭ تاڭداۋ مۇمكىندىگىنىڭ ارتۋى مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردىڭ لەگيتيمدىلىگىن كۇشەيتىپ، قوعامدىق كەلىسىمدى نىعايتادى.
قوعامدىق كەلىسىمنىڭ جاڭا فورمۋلاسى
بۇگىنگى تاڭدا قوعامدىق تۇراقتىلىق تەك ەكونوميكالىق وسىممەن عانا انىقتالمايدى. ونىڭ ماڭىزدى ولشەمدەرىنىڭ ءبىرى - ازاماتتاردىڭ مەملەكەتپەن ءوزارا سەنىمدى قارىم-قاتىناسى.
مىنە، ءدال وسى جەردە قۇرىلتايدىڭ ءرولى ەرەكشە بايقالادى. بۇل ينستيتۋت قوعامداعى ءتۇرلى الەۋمەتتىك توپتاردىڭ، وڭىرلەردىڭ، كاسىبي قاۋىمداستىقتاردىڭ جانە ازاماتتىق باستامالاردىڭ ورتاق پىكىرىن مەملەكەتتىك دەڭگەيدە توعىستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ناتيجەسىندە مەملەكەتتىك ساياسات قوعامنىڭ ناقتى سۇرانىسىنا جاقىنداي تۇسەدى.
ءار داۋىس - ەل بولاشاعىنا قوسىلعان ۇلەس
سايلاۋدىڭ ەڭ ۇلكەن قۇندىلىعى - ونىڭ ءار ازاماتقا مەملەكەت تاعدىرىنا ىقپال ەتۋ مۇمكىندىگىن بەرۋىندە.
ءاربىر بەرىلگەن داۋىس جەكە تاڭداۋ عانا ەمەس. ول -قوعامدىق جاۋاپكەرشىلىكتىڭ كورىنىسى. ول - ءوز ەلىنە دەگەن سەنىمنىڭ بەلگىسى. ول - قازاقستاننىڭ قانداي باعىتپەن دامۋى كەرەكتىگى جونىندەگى ازاماتتىق ۇستانىم.
سوندىقتان قۇرىلتاي دەپۋتاتتارىن سايلاۋ تەك كەزەكتى ەلەكتورالدىق ناۋقان رەتىندە قابىلدانباۋى ءتيىس. بۇل -كونستيتۋتسيالىق رەفورمالاردىڭ ناقتى ومىردە جۇزەگە اسۋىنىڭ ايقىن كورىنىسى، قوعام مەن مەملەكەت اراسىنداعى جاڭا قوعامدىق كەلىسىمنىڭ قالىپتاسۋى جانە وكىلدى دەموكراتيانىڭ ساپالىق تۇرعىدان جاڭا كەزەڭگە كوتەرىلۋى.
تاريحي تاڭداۋ
قازاقستان ءوزىنىڭ تاۋەلسىزدىك تاريحىندا بىرنەشە ساياسي كەزەڭنەن ءوتتى. مەملەكەتتى قالىپتاستىرۋ كەزەڭى بولدى، ەكونوميكانى جاڭعىرتۋ كەزەڭى بولدى. ەندىگى مىندەت -ازاماتتاردىڭ مەملەكەت باسقارۋىنا قاتىسۋ مادەنيەتىن كۇشەيتۋ جانە مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردىڭ قوعام الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىن جاڭا دەڭگەيگە شىعارۋ.
قۇرىلتاي دەپۋتاتتارىنىڭ سايلاۋى - ءدال وسى ۇزاق مەرزىمدى ستراتەگيالىق ماقساتقا باستايتىن ماڭىزدى قادام.
ويتكەنى قۋاتتى مەملەكەت تەك كۇشتى ينستيتۋتتارعا عانا ەمەس، سول ينستيتۋتتارعا سەنەتىن قوعامعا سۇيەنەدى. ال قوعامنىڭ سەنىمى ەڭ الدىمەن اشىق، ءارى ءادىل سايلاۋ ارقىلى قالىپتاسادى.
سوندىقتان قۇرىلتاي سايلاۋى - تەك جاي عانا ساياسي ناۋقان ەمەس. بۇل - قازاقستاننىڭ جاڭا ساياسي مادەنيەتىن قالىپتاستىراتىن، قوعامدىق كونسەنسۋستى نىعايتاتىن جانە ازاماتتاردىڭ مەملەكەت تاعدىرىنا ورتاق جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىراتىن تاريحي بەلەس.
