فوتو جي كومەگىمەن جاسالدى
قازاقستاندا 65 جاستان اسقان ازاماتتاردىڭ ۇلەسى 9,6 پايىزعا جەتتى. دەموگراف اياۋلىم ساعىنباەۆا "ادىرناعا" حالىقتىڭ قارتايۋىنا اسەر ەتەتىن فاكتورلاردى، وڭىرلەر اراسىنداعى ايىرماشىلىقتاردى جانە ەگدە جاستاعى ادامداردىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەلەرىن ءتۇسىندىردى.
قازاقستاندا حالىقتىڭ قارتايۋ پروتسەسى قارقىندى ءجۇرىپ جاتىر. ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ مالىمەتىنشە، 2026 جىلدىڭ باسىندا ەل حالقىنىڭ سانى 20 499 822 ادام بولدى. ونىڭ 1 ميلليون 975 مىڭى، ياعني 9,6 پايىزى – 65 جاستان اسقان ازاماتتار. ءبىر جىل بۇرىن بۇل كورسەتكىش 9,2 پايىز بولعان. دەموگراف اياۋلىم ساعىنباەۆانىڭ ايتۋىنشا، بۇل ۇردىسكە ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعىنىڭ ارتۋى مەن تۋ كورسەتكىشتەرىنىڭ تومەندەۋى اسەر ەتىپ وتىر.
قاي وڭىرلەردە ەگدە جاستاعى ادامدار كوپ؟
دەموگرافتىڭ سوزىنشە، قازاقستان وڭىرلەرىندەگى حالىقتىڭ جاس قۇرىلىمى بىركەلكى ەمەس. وڭتۇستىك جانە باتىس وڭىرلەردە حالىق سالىستىرمالى تۇردە جاس بولسا، سولتۇستىك-شىعىس جانە وڭتۇستىك-شىعىس ايماقتاردا قارتايۋ پروتسەسى ايقىنىراق بايقالادى.
اتاپ ايتقاندا، سولتۇستىك قازاقستان، شىعىس قازاقستان، قوستاناي، پاۆلودار جانە قاراعاندى وبلىستارىندا ەگدە جاستاعى ادامداردىڭ ۇلەسى جوعارى.
«وڭتۇستىك وڭىرلەر مەن باتىس وڭىرلەر جاس وڭىرلەر قاتارىنا جاتاتىن بولسا، ءبىزدىڭ سولتۇستىك-شىعىس جانە وڭتۇستىك-شىعىس وڭىرلەرىمىز، اسىرەسە الماتى قالاسى، قارتاياىپ كەلە جاتقان وڭىرلەرگە جاتادى»، – دەدى اياۋلىم ساعىنباەۆا.
وڭىرلەردەگى دەموگرافيالىق احۋالدى باعالاۋ ءۇشىن حالىقتىڭ جاس قۇرىلىمى، دەموگرافيالىق قارتايۋ يندەكسى جانە دەموگرافيالىق جۇكتەمە كورسەتكىشتەرى قولدانىلادى. قارتايۋ يندەكسى 0–14 جاستاعى ءار 100 بالاعا 65 جاستان اسقان قانشا ادام كەلەتىنىن كورسەتەدى. ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا، بۇل كورسەتكىش سوڭعى بەس جىلدا تۇراقتى ءوستى: 2021 جىلى ول 26,7 بولسا، 2024 جىلى 31,1-گە، 2025 جىلى 32,9-عا جەتتى.
وڭىرلەر اراسىنداعى ايىرماشىلىق ايتارلىقتاي. 2025 جىلى قارتايۋ يندەكسى ەڭ جوعارى وڭىرلەر:
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى – 84,1;
شىعىس قازاقستان وبلىسى – 80,7;
قوستاناي وبلىسى – 71,3;
پاۆلودار وبلىسى – 60,2;
قاراعاندى وبلىسى – 56,6.
اقمولا (54,2) جانە اباي (48,9) وبلىستارىندا دا بۇل كورسەتكىش جوعارى. ال ەڭ جاس وڭىرلەردە ول بىرنەشە ەسە تومەن: ماڭعىستاۋ وبلىسىندا – 16,2, شىمكەنت قالاسىندا – 17,0, تۇركىستان وبلىسىندا – 17,2. الماتى قالاسىندا يندەكس 38,3-كە جەتىپ، رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەن اسىپ تۇسەدى، ال استانادا ول 22,9-دى قۇرايدى. قالالىق جەرلەردە قارتايۋ يندەكسى 34,9 بولسا، اۋىلدىق جەرلەردە 29,6.
حالىقتىڭ قارتايۋىنا نە اسەر ەتەدى؟
ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا، ەگدە جاستاعى ازاماتتاردىڭ ۇلەسىنىڭ ارتۋىنا بىرنەشە فاكتور ىقپال ەتەدى. ولاردىڭ قاتارىندا ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعىنىڭ كوبەيۋى، تۋ دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋى جانە ەگدە جاستاعى ادامدار اراسىنداعى ءولىم-ءجىتىمنىڭ ازايۋى بار.
«قارت ادامداردىڭ ۇلەسىنىڭ ارتۋىنا ءبىرىنشى كەزەكتە ولاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعىنىڭ كوبەيۋى، سونىمەن قاتار تۋ كورسەتكىشتەرىنىڭ ازايۋى اسەر ەتەدى»، – دەپ ءتۇسىندىردى دەموگراف.
مامان مەديتسينا سالاسىنىڭ دامۋى دا حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتتى.
ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ مالىمەتىنشە، 2025 جىلى قازاقستاندا كۇتىلەتىن ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى 75,97 جاسقا جەتتى. 2024 جىلى بۇل كورسەتكىش 75,44 جاس، ال 2021 جىلى 70,38 جاس بولعان. ايەلدەردىڭ كۇتىلەتىن ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى – 79,8 جاس، ەرلەردىكى – 72,19 جاس، ياعني ايىرماشىلىق شامامەن 7,6 جىل. قالا تۇرعىندارى ورتا ەسەپپەن 76,63 جاس، اۋىل تۇرعىندارى 74,81 جاس ءومىر سۇرەدى. وڭىرلەر ىشىندە بۇل كورسەتكىش الماتى (78,83 جاس) مەن استانا (78,78 جاس) قالالارىندا ەڭ جوعارى. ۇلىتاۋ (73,56 جاس), سولتۇستىك قازاقستان (73,63 جاس) جانە شىعىس قازاقستان (73,76 جاس) وبلىستارىندا ەڭ تومەن. ياعني حالقى ەڭ قارت وڭىرلەردىڭ كەيبىرىندە ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى ەل بويىنشا ەڭ تومەن دەڭگەيدە.
سونىمەن بىرگە ەلدە تۋ كورسەتكىشتەرى سوڭعى جىلدارى تۇراقتى تومەندەپ كەلەدى. 2025 جىلى 335 005 بالا دۇنيەگە كەلدى. بۇل 2021 جىلعى 445 875 بالادان 24,9 پايىزعا از. جالپى تۋ كوەففيتسيەنتى وسى كەزەڭدە 1000 تۇرعىنعا شاققاندا 23,47-دەن 16,43-كە دەيىن تومەندەدى. جيىنتىق تۋ كوەففيتسيەنتى ءبىر ايەلگە شاققاندا 3,32 بالادان 2,57 بالاعا دەيىن ازايدى. ايەلدەر بالا كوتەرۋدى بىرتىندەپ كەيىنگە قالدىرىپ كەلەدى: بالا تۋعان كەزدەگى انانىڭ ورتاشا جاسى 2021 جىلى 29,4 بولسا، 2025 جىلى 29,9 جاسقا جەتتى. ناتيجەسىندە حالىقتىڭ تابيعي ءوسىمى 2021 جىلعى 264 659 ادامنان 2025 جىلى 200 270 ادامعا دەيىن قىسقاردى.
ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعىنىڭ ارتۋى ەگدە جاستاعى ازاماتتاردىڭ سانىن كوبەيتسە، تۋ كورسەتكىشتەرىنىڭ تومەندەۋى جالپى حالىق قۇرامىنداعى ولاردىڭ ۇلەسىن ارتتىرا تۇسەدى.
قارتايۋ قوعامعا قانداي مىندەتتەر جۇكتەيدى؟
حالىقتىڭ قارتايۋى الەۋمەتتىك قورعاۋ، دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە ەگدە جاستاعى ازاماتتارعا كورسەتىلەتىن كومەكتى دامىتۋ ماسەلەلەرىن وزەكتى ەتەدى. بۇل رەتتە قارت ادامداردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى مەن قوعامدىق ومىرگە ارالاسۋ مۇمكىندىگىنە دە نازار اۋدارۋ قاجەت.
قازاقستاندا ەگدە جاستاعى ازاماتتاردى قولداۋعا باعىتتالعان الەۋمەتتىك قىزمەتتەر مەن ۇزاق ءومىر ءسۇرۋ ورتالىقتارى جۇمىس ىستەيدى. مۇنداي ورتالىقتار قارت ادامداردىڭ بوس ۋاقىتىن ءتيىمدى وتكىزۋىنە جانە قوعاممەن بايلانىسىن ساقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
«ەگدە جاستاعى ادامداردىڭ نەگىزگى ماسەلەسى، ءبىرىنشى كەزەكتە، ولاردىڭ الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق جاعدايى، دەنساۋلىعى جانە ءتۇرلى الەۋمەتتىك كومەك الۋىنا قاتىستى بولىپ وتىر»، – دەدى اياۋلىم ساعىنباەۆا.
سونىمەن قاتار قارت ادامداردىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى شەشۋگە قاتىسۋى، مەديتسينالىق قىزمەتتەرگە قولجەتىمدىلىگى جانە ۇرپاقتار اراسىنداعى بايلانىس ماسەلەلەرى دە ماڭىزدى بولىپ وتىر.
قازاقستاندا «كۇمىس ەكونوميكا» قالاي دامىپ كەلەدى؟
دەموگراف ەگدە جاستاعى ازاماتتاردىڭ قوعامداعى رولىنە دە نازار اۋدارۋ قاجەت ەكەنىن ايتتى. الەمنىڭ بىرقاتار ەلدەرىندە قارت ادامداردىڭ قاجەتتىلىكتەرىنە باعىتتالعان «كۇمىس ەكونوميكا» دامىپ كەلەدى.
«وڭتۇستىك كورەيا، باتىس ەۋروپا ەلدەرى مەن اقش-تا «كۇمىس ەكونوميكا» قارقىندى دامىپ كەلەدى. قازاقستاندا بۇل باعىت ەندى-ەندى پايدا بولىپ جاتىر»، – دەدى مامان.
«كۇمىس ەكونوميكا» ەگدە جاستاعى ازاماتتاردىڭ قاجەتتىلىكتەرىنە ارنالعان تاۋارلار مەن قىزمەتتەردى، الەۋمەتتىك قولداۋ جۇيەسىن جانە ولاردىڭ ەكونوميكالىق بەلسەندىلىگىن قامتيدى.
ماماننىڭ پىكىرىنشە، حالىقتىڭ قارتايۋ پروتسەسىن باعالاۋدا تەك ەگدە جاستاعى ادامداردىڭ ۇلەسىنە عانا ەمەس، ولاردىڭ دەنساۋلىعىنا، الەۋمەتتىك جاعدايىنا جانە قوعامدىق ومىرگە ارالاسۋ مۇمكىندىكتەرىنە دە نازار اۋدارۋ قاجەت.
گۇلبارشىن نۇرحان
