Foto Jİ kömegımen jasaldy
Qazaqstanda 65 jastan asqan azamattardyŋ ülesı 9,6 paiyzǧa jettı. Demograf Aiaulym Saǧynbaeva "Adyrnaǧa" halyqtyŋ qartaiuyna äser etetın faktorlardy, öŋırler arasyndaǧy aiyrmaşylyqtardy jäne egde jastaǧy adamdardyŋ äleumettık mäselelerın tüsındırdı.
Qazaqstanda halyqtyŋ qartaiu prosesı qarqyndy jürıp jatyr. Ūlttyq statistika biurosynyŋ mälımetınşe, 2026 jyldyŋ basynda el halqynyŋ sany 20 499 822 adam boldy. Onyŋ 1 million 975 myŋy, iaǧni 9,6 paiyzy – 65 jastan asqan azamattar. Bır jyl būryn būl körsetkış 9,2 paiyz bolǧan. Demograf Aiaulym Saǧynbaevanyŋ aituynşa, būl ürdıske ömır süru ūzaqtyǧynyŋ artuy men tuu körsetkışterınıŋ tömendeuı äser etıp otyr.
Qai öŋırlerde egde jastaǧy adamdar köp?
Demograftyŋ sözınşe, Qazaqstan öŋırlerındegı halyqtyŋ jas qūrylymy bırkelkı emes. Oŋtüstık jäne batys öŋırlerde halyq salystyrmaly türde jas bolsa, soltüstık-şyǧys jäne oŋtüstık-şyǧys aimaqtarda qartaiu prosesı aiqynyraq baiqalady.
Atap aitqanda, Soltüstık Qazaqstan, Şyǧys Qazaqstan, Qostanai, Pavlodar jäne Qaraǧandy oblystarynda egde jastaǧy adamdardyŋ ülesı joǧary.
«Oŋtüstık öŋırler men batys öŋırler jas öŋırler qataryna jatatyn bolsa, bızdıŋ soltüstık-şyǧys jäne oŋtüstık-şyǧys öŋırlerımız, äsırese Almaty qalasy, qartaiayp kele jatqan öŋırlerge jatady», – dedı Aiaulym Saǧynbaeva.
Öŋırlerdegı demografiialyq ahualdy baǧalau üşın halyqtyŋ jas qūrylymy, demografiialyq qartaiu indeksı jäne demografiialyq jükteme körsetkışterı qoldanylady. Qartaiu indeksı 0–14 jastaǧy är 100 balaǧa 65 jastan asqan qanşa adam keletının körsetedı. Ūlttyq statistika biurosynyŋ derekterı boiynşa, būl körsetkış soŋǧy bes jylda tūraqty östı: 2021 jyly ol 26,7 bolsa, 2024 jyly 31,1-ge, 2025 jyly 32,9-ǧa jettı.
Öŋırler arasyndaǧy aiyrmaşylyq aitarlyqtai. 2025 jyly qartaiu indeksı eŋ joǧary öŋırler:
Soltüstık Qazaqstan oblysy – 84,1;
Şyǧys Qazaqstan oblysy – 80,7;
Qostanai oblysy – 71,3;
Pavlodar oblysy – 60,2;
Qaraǧandy oblysy – 56,6.
Aqmola (54,2) jäne Abai (48,9) oblystarynda da būl körsetkış joǧary. Al eŋ jas öŋırlerde ol bırneşe ese tömen: Maŋǧystau oblysynda – 16,2, Şymkent qalasynda – 17,0, Türkıstan oblysynda – 17,2. Almaty qalasynda indeks 38,3-ke jetıp, respublikalyq deŋgeiden asyp tüsedı, al Astanada ol 22,9-dy qūraidy. Qalalyq jerlerde qartaiu indeksı 34,9 bolsa, auyldyq jerlerde 29,6.
Halyqtyŋ qartaiuyna ne äser etedı?
Sarapşynyŋ aituynşa, egde jastaǧy azamattardyŋ ülesınıŋ artuyna bırneşe faktor yqpal etedı. Olardyŋ qatarynda ömır süru ūzaqtyǧynyŋ köbeiuı, tuu deŋgeiınıŋ tömendeuı jäne egde jastaǧy adamdar arasyndaǧy ölım-jıtımnıŋ azaiuy bar.
«Qart adamdardyŋ ülesınıŋ artuyna bırınşı kezekte olardyŋ ömır süru ūzaqtyǧynyŋ köbeiuı, sonymen qatar tuu körsetkışterınıŋ azaiuy äser etedı», – dep tüsındırdı demograf.
Maman medisina salasynyŋ damuy da halyqtyŋ ömır süru ūzaqtyǧyn arttyruǧa yqpal etıp otyrǧanyn atap öttı.
Ūlttyq statistika biurosynyŋ mälımetınşe, 2025 jyly Qazaqstanda kütıletın ömır süru ūzaqtyǧy 75,97 jasqa jettı. 2024 jyly būl körsetkış 75,44 jas, al 2021 jyly 70,38 jas bolǧan. Äielderdıŋ kütıletın ömır süru ūzaqtyǧy – 79,8 jas, erlerdıkı – 72,19 jas, iaǧni aiyrmaşylyq şamamen 7,6 jyl. Qala tūrǧyndary orta eseppen 76,63 jas, auyl tūrǧyndary 74,81 jas ömır süredı. Öŋırler ışınde būl körsetkış Almaty (78,83 jas) men Astana (78,78 jas) qalalarynda eŋ joǧary. Ūlytau (73,56 jas), Soltüstık Qazaqstan (73,63 jas) jäne Şyǧys Qazaqstan (73,76 jas) oblystarynda eŋ tömen. Iаǧni halqy eŋ qart öŋırlerdıŋ keibırınde ömır süru ūzaqtyǧy el boiynşa eŋ tömen deŋgeide.
Sonymen bırge elde tuu körsetkışterı soŋǧy jyldary tūraqty tömendep keledı. 2025 jyly 335 005 bala düniege keldı. Būl 2021 jylǧy 445 875 baladan 24,9 paiyzǧa az. Jalpy tuu koeffisientı osy kezeŋde 1000 tūrǧynǧa şaqqanda 23,47-den 16,43-ke deiın tömendedı. Jiyntyq tuu koeffisientı bır äielge şaqqanda 3,32 baladan 2,57 balaǧa deiın azaidy. Äielder bala köterudı bırtındep keiınge qaldyryp keledı: bala tuǧan kezdegı ananyŋ ortaşa jasy 2021 jyly 29,4 bolsa, 2025 jyly 29,9 jasqa jettı. Nätijesınde halyqtyŋ tabiǧi ösımı 2021 jylǧy 264 659 adamnan 2025 jyly 200 270 adamǧa deiın qysqardy.
Ömır süru ūzaqtyǧynyŋ artuy egde jastaǧy azamattardyŋ sanyn köbeitse, tuu körsetkışterınıŋ tömendeuı jalpy halyq qūramyndaǧy olardyŋ ülesın arttyra tüsedı.
Qartaiu qoǧamǧa qandai mındetter jükteidı?
Halyqtyŋ qartaiuy äleumettık qorǧau, densaulyq saqtau jäne egde jastaǧy azamattarǧa körsetıletın kömektı damytu mäselelerın özektı etedı. Būl rette qart adamdardyŋ äleumettık jaǧdaiy men qoǧamdyq ömırge aralasu mümkındıgıne de nazar audaru qajet.
Qazaqstanda egde jastaǧy azamattardy qoldauǧa baǧyttalǧan äleumettık qyzmetter men ūzaq ömır süru ortalyqtary jūmys ısteidı. Mūndai ortalyqtar qart adamdardyŋ bos uaqytyn tiımdı ötkızuıne jäne qoǧammen bailanysyn saqtauǧa mümkındık beredı.
«Egde jastaǧy adamdardyŋ negızgı mäselesı, bırınşı kezekte, olardyŋ äleumettık jäne ekonomikalyq jaǧdaiy, densaulyǧy jäne türlı äleumettık kömek aluyna qatysty bolyp otyr», – dedı Aiaulym Saǧynbaeva.
Sonymen qatar qart adamdardyŋ äleumettık mäselelerdı şeşuge qatysuy, medisinalyq qyzmetterge qoljetımdılıgı jäne ūrpaqtar arasyndaǧy bailanys mäselelerı de maŋyzdy bolyp otyr.
Qazaqstanda «kümıs ekonomika» qalai damyp keledı?
Demograf egde jastaǧy azamattardyŋ qoǧamdaǧy rölıne de nazar audaru qajet ekenın aitty. Älemnıŋ bırqatar elderınde qart adamdardyŋ qajettılıkterıne baǧyttalǧan «kümıs ekonomika» damyp keledı.
«Oŋtüstık Koreia, Batys Europa elderı men AQŞ-ta «kümıs ekonomika» qarqyndy damyp keledı. Qazaqstanda būl baǧyt endı-endı paida bolyp jatyr», – dedı maman.
«Kümıs ekonomika» egde jastaǧy azamattardyŋ qajettılıkterıne arnalǧan tauarlar men qyzmetterdı, äleumettık qoldau jüiesın jäne olardyŋ ekonomikalyq belsendılıgın qamtidy.
Mamannyŋ pıkırınşe, halyqtyŋ qartaiu prosesın baǧalauda tek egde jastaǧy adamdardyŋ ülesıne ǧana emes, olardyŋ densaulyǧyna, äleumettık jaǧdaiyna jäne qoǧamdyq ömırge aralasu mümkındıkterıne de nazar audaru qajet.
Gülbarşyn Nūrhan
