Būryn şet elde daryndy tülekter nemese bai ata-ananyŋ balalary ǧana oqysa, bügınde özge memlekette bılım aluǧa mekteptıŋ kez kelgen tülegı talaptana alatyn zaman tuǧan.
Türkiiadan bastap Malaiziiaǧa deiıngı elder sondai – bılım deŋgeiı de, äleumettık jaǧdaiy da ortaşa topqa jatatyn jastarǧa taptyrmas mümkındıktei körınedı. Alaida ol salada aitylmai kele jatqan qandai tüitkılder bar? Ata-analar nenı bıluı kerek, mekteptı jaŋa bıtırgen jas tülek nenı tüsıngenı abzal? Osy turaly Malaiziiada tūratyn bılım keŋesşısı Mänşük Orynǧali özınıŋ eksliuzivtı sūhbatynda baiandaidy.
– Mänşük, sızdıŋ elımızdegı eŋ ırgelı pedagogikalyq oqu ornynyŋ Abai atyndaǧy QazŪPU-dyŋ tülegı ekenıŋızdı bılemız. Malaiziiada tūryp jatqanyŋyzǧa qanşa boldy? Būl jaqqa keluıŋızge ne türtkı bolǧan edı?
– Malaiziiada tūryp jatqanyma 18 jyl boldy. Eşteŋe jaidan jai emes şyǧar. Taǧdyryma osy elde tūru jazylǧan dep oilaimyn. Būl jaqqa keluıme türtkı bolǧan basty sebep – bılımımdı şyŋdasam, ömırden öz jolymdy tapsam, jeke tūlǧa bolyp qalyptassam degen maqsattaǧy ızdenıster der edım. Sodan keiın türlı sebeppen tūraqtap qaldym.
– Malaiziiada qandai salada, qai mekemelerde kım bolyp jūmys ıstedıŋız? Ol jaqtyŋ jūmys täjıribesı sızge ne berdı?
– Men 2009 jyldan bastap bılım salasynda jūmys ıstep kelemın. 2009-2016 jyldary Limkokwing University of Creative Technology atty bılım ordasynyŋ Halyqaralyq marketing departamentınde qyzmet atqaryp, menedjerlıkke deiın köterıldım. Ortalyq Aziia men Resei aumaǧyna jauap berdım. Sol jūmysymdaǧy mındetım – jyl saiyn jaŋa studentterdı jinau, iaǧni atalǧan universitettıŋ qyzmetın ata-anaǧa, studentke, agenttıkterge satu boldy. Bızge jaŋa ata-analar men jaŋa studentterge universitettıŋ kemşılıkterın, studentterdıŋ problemalaryn aşyq aituǧa bolmaityn edı. Ärbır aimaq boiynşa qamtyluy tiıs san belgılenetın. Mäselen, bızdıŋ bölımge jyl saiyn aqyly negızde 200 jaŋa student jinau tapsyrylatyn, bıraq ıs jüzınde ol tek 80-100 adamǧa zorǧa tolatyn. Būl – jeke universitet. Jūmysta menı taŋnan keşke deiın ünemı belgılı bır studentter men agentter ızdep jüretın, öitkenı olar ärbır jıbergen student üşın universitetten aqy aldy. (Ol kezde de, qazır de ol somma 3 000 -15 000 ringit aralyǧy. Teŋgege şaqsaq, 380 000 - 2 mln teŋge aralyǧy). Jyl saiyn bız Qazaqstanǧa, Qyrǧyzstanǧa, Tatarstanǧa, Äzerbaijanǧa, Özbekstanǧa jäne Täjıkstanǧa baryp, bılım körmelerıne qatysatynbyz. Qazır de jaǧdai däl sondai, Qazaqstanǧa jauapty qazaq studentterı bar, olar mındetıne sai, jantalasyp student tabuǧa tyrysady.
– Qazırgı negızgı jūmysyŋyzdyŋ bırı şetelge oquǧa tüsu boiynşa keŋes beru eken. Osy jyldary şamamen qanşa jas ören cızdıŋ qyzmetke jügındı?
– Dūrys aitasyz, sondai keŋes berumen ainalysamyn. Bıraq universitet şeŋberınde emes, jekege şyǧyp kettım. Jylyna şamamen 20-30 student menıŋ qyzmetıme jügınetın şyǧar. Olardyŋ barlyǧy oquǧa tüspeidı, ärine. Tek sony bes-ony ǧana osynda student atanady. Al jalpy osy künge deiın men arqyly tüsken studentterdıŋ sany 200-den asty.
– Būl jūmystyŋ jauapkerşılıgı joǧary şyǧar? Qandai mäsele eŋ qiyny der edıŋız?
– Jauapkerşılık joǧary. Eŋ basty problema älsız abiturienttı bakalavriatqa tüsırıp, 3-4 jylǧa şet elge oquǧa jıberu der edım. Men ony ülken qatelık dep sanaimyn. Būl jerde men studentterdı bılımı boiynşa älsız dep tūrǧanym joq. Men aityp otyrǧan älsız kategoriiaǧa kımder jatady? Eger bala öte sezımtal bolsa, mektepte dostary köp bolmasa, adamdarmen söilesuden qaşqaqtasa, ışkı jan jarasy bolsa, tūiyq jäne öz oiyn aşyq aita almaityn adam sanalsa jäne osyǧan qosa Qazaqstandaǧy mektebınde naşarlau oqyp, öz elımızde oquǧa tüse almaǧan deŋgeimen kelse, mıne, sol ümıtker älsız, osal topqa avtomatty türde enedı. Men sondai balalar üşın janym auyrady, şyn jüregımmen aiaimyn, olardy qorǧaǧym keledı. Qazırgı balalar bızdıŋ kezımızdegı balalar siiaqty emes. Olar tym bölek. Özımnıŋ közım jetken, öz täjıribeme süiengen bır aşy şyndyqty aitaiyn: nege ekenın bılmeimın, bıraq qazırgı mektep bıtırıp, oquǧa tüsıp jatqan balalardyŋ bır bölıgınıŋ qoldarynan eşnärse kele qoimaidy. Mäselen, olar böten adamǧa baryp, kömek sūrai almaidy, söilesuden qaşqaqtaidy, tek qolyndaǧy telefonǧa üŋılıp, sondaǧy qosymşamen ǧana tıldesuge zauqy bar. Al osyndai bala qalai şet elde, basqa tıldık ortada, basqa mädeniette, ömırı körmegen şet elderdıŋ studentterımen bırge jalǧyz jürıp, sabaq oqi aluy mümkın? Ärine, universitet studenttıŋ qūjatyn tekserıp baryp qabyldaidy. Eger balanyŋ attestaty tym jaman bolmasa, IELTS eŋ qūryǧanda 5.5-6.0 aralyǧy bolsa, bala aqyly oquǧa ümıttene alady. Taŋdaǧan mamandyǧy (Foundation in Business, Foundation in IT, Foundation in Tourism jäne t.b.) qiyn baǧdarlama bolmasa bolmasa, tıptı emın-erkın tüsedı.
Bıraq solardyŋ keibırınıŋ qalai qinalyp jürgenın, ata-anasynyŋ ümıtınıŋ aqtalmai jatqanyn kün saiyn körgende, janyŋ aşidy. Būl – köbıne ata-ananyŋ şeşımı, negızı. Olardyŋ köbınıŋ oiynşa, būl qadam – balany ülken ömırge, jarqyn bolaşaqqa daiyndau. «Nelıkten bız däl sol aqşany Qazaqstandaǧy onşa aty joq universitetke beruımız kerek?», «Qazaqstannyŋ bolaşaǧy joq siiaqty...», «Kımge kerek otandyq diplom?..» degen ata-analardy kördım. Eger balany jalǧyz şet elge jıberse, ol özgeredı, ösedı, tärtıpke baǧynyp, jauapkerşılıgı artady dep ümıttenedı. Bıraq ökınışke qarai, ömırde kerısınşe bolyp jatatyn sät az emes.
– Ondai qiyndyqqa tap bolmas üşın ne qajet, sızdıŋşe?
– Bırden aita keteiın, mende jastar bılım almasyn nemese şet elde oqymasyn degen oi müldem joq. Mäsele sol, şet elge oquǧa kez kelgen mektep tülegı daiyn ba degen sūraqqa kelıp tıreledı. Eger balalar ata-anasymen bırge älemdı aralap, neşe türlı el körıp jürgen bolsa, ol tamaşa täjıribenıŋ zor paidasy bolady. Sondai-aq mektep şaǧynda balanyŋ aǧylşyn tılın damytu üşın şetelge jazǧy lagerlerge jıberuge bolady, sol jerdıŋ özınde-aq bala özın qalai ūstaityny körınedı. Negızınde, qazır Qazaqstannyŋ bılımı de jaman emes der edım. Jasandy intellekt däuırı kelgen uaqytta, student üşın oqu degen bır jaǧynan oŋai, ekınşı jaǧynan öte qiyn. Qazaqstanda bakalavriatty bıtırgenı äldeqaida jaqsy bolar edı: bala ösedı, aqyly tolysady, oiy qalyptasady, sanaly azamatqa ainalady, sol kezde özı ärı qarai Post-Graduate badarlamalaryn (magistratura, doktorantura, postdoktorantura) oqyǧysy kelse, şet elge şyǧyp, oqi alady.
– Būryn şetelde oqu boiynşa keŋes beretın konsultanttar sausaqpen sanarlyq edı, ärı ondai mındettı öz täjıribesıne süiene alatyndar ǧana alatyn. Al qazır ne köp, oquǧa tüsu boiynşa aqyl aitqyş aqyly agenttık köp. Ol oŋai ıs pe?
– İä, agenttıkter köp. Bırı aşylyp jatyr, bırı jabylyp jatyr. Ūzaq uaqyt boiy toqtamai jūmys ıstep kele jatqan naǧyz jaqsy agenttıkter az. Men qandai agenttıktı jaqsyǧa jatqyzar edım? Ata-anaǧa, abiturientke jaǧdaidy obektivtı aityp, şyndyqty baiandap, kemşın tūstaryn da, täuekelderdı de jasyrmauy tiıs. Şyndyǧyn aitsam, Qazaqstannan kelıp, qazır Malaiziiada tūratyn adamdardyŋ bır bölıgı osy jūmyspen ainalysady. Būl salany tolyqqandy bılmei tūryp, bırden aǧylşyn kursyna studentterdı jinap, bır jekemenşık universitettı jarnamalauǧa kırısıp ketu – qatelık. Öitkenı ondai aqparatty ülken auditoriiasy bar bloger aitsa, qanşama adam körıp, soǧan senıp qaluy mümkın. Būl jūmystyŋ közge körınbeitın qiyndyqtary öte köp. Ärbır kelgen balaǧa jauap beru oŋai emes. Būdan jeke universitettıŋ bärı jaman eken, tek paidany oilaidy dep tüsınbeu kerek, ärine. Olardyŋ köbı öte jaqsy bılım beredı, tıptı memlekettık universitettermen salystyrǧanda, zamanaui innovasiia, IT/animation studiialary myqty, oqytuşylary da sol salanyŋ myqty ökılderı.
– Aşyǧyn aitpaǧan agenttıktıŋ jarqyldaǧan jarnamasymen oquǧa tüsıp ketken Qazaqstannan barǧan studentter qandai qiyndyqtarǧa tap bolyp jatyr? Şynaiy ömır qandai?
– Men mūnda kelıp jatqan qazaqstandyq studentterdı 3 kategoriiaǧa böler edım. 1) Pysyq, alǧyr, myqty studentter. Olarǧa bır ret aityp berdıŋ be, ärı qarai özderı alyp ketedı, olardyŋ barlyǧy da öte jaqsy oqidy dep aita almaimyn, bıraq olar tözımdı, jaŋa ortaǧa tez beiımdeledı, tüsınbese sūraudan ūialmaidy, jergılıktı malai, qytai, ündıs halqymen tıl tabysa alady. 2) Ortaşa studentter. Būndailar sabaǧyna barady, oqyǧysy keledı, aitqandy ısteidı, bıraq olarǧa oqu qiyn: berılgen jeke nemese toptyq tapsyrmalardy jasauda qinalady, keide äleuetı men daiyndyǧy jetpeidı. Olar qarjylyq jaǧdaiy bolsa, tapsyrmalaryn aqşaǧa jasatyp jatady. Ärbır qorytyndy tapsyrmasyn bıreuge tölep jasatsa, şamamen 1000 RM, iaǧni 128 775 teŋge şamasynda tūrady desek bolady. Būl studentter oquǧa oŋai universitetterdı taŋdaidy nemese keiınırek sondailaryna auysyp alady. Qazır bızde, iaǧni Malaiziiada ekzamen tapsyrudy qajet etpeitın oqu baǧdarlamalary da bar, tek tapsyrma (assignment) ötkızedı, sonymen boldy. Soŋynda äiteuır diplomyn alyp şyǧady degen söz. 3) Älsız studentter. Būl kategoriiaǧa jatatyn jastardyŋ sabaqqa baruǧa da motivasiiasy joq: tıptı keide ūiqydan tūryp, tamaq ışıp, taza auaǧa şyǧuǧa da energiiasy jetpeidı, bölmelerı öte las. Ondailar eşkımdı körgısı kelmeidı, köbıne bölmesınen de şyqpaidy (ata-analary da habaryn bılgısı kelıp, ärdaiym ızdep jatady). Keibırınıŋ 1-2 dosy bolsa, tünımen qydyryp joǧalyp ketuı mümkın, telefony alǧysy kelmeidı. Būndai studentter sabaqqa barmasa, universitet mındettı türde ızdeidı: ata-anaǧa, sol studenttı äkelgen agentke poştamen habarlaidy. Üş ret eskertu beredı, sosyn studenttık vizasyn jauyp tastauǧa deiın barady. Bala soŋynda abyroisyz bolyp, öz elıne qaitady.
– Balasyn şetelge oquǧa tüsıru – elımızdegı köp ata-ananyŋ armany. Bärı bırdei AQŞ pen Angliiaǧa oquǧa tüsıre almaitynyn bıledı: öitkenı ol jaqta ömır süru, oqu aqysy jäne oquǧa tüsu baly joǧary. Al Malaiziiaǧa köbıne kımder tüskısı keledı?
– Malaiziiaǧa mūsylman elı, ärı aǧylşyny damyǧan dep qyzyǧyp jatady. Onyŋ üstıne tanymal memleket Singapurdyŋ qasynda bolǧandyqtan, eldıŋ aty jaqsy, qauıpsız jäne oquy qoljetımdı bolǧandyqtan taŋdaidy. Būl jaqta universitetter de bölınedı: 1) Tüsu talaby öte joǧary universitetter. Tüsu mümkın emes deuge de bolady. Ol jerge tüsu de qiyn, oqu da qiyn. 2) Orta deŋgeilı universitetter. Aqyly tüsuge bolady, oqu barysy asa qiyn emes. 3) Oquǧa öte oŋai universitetter. Būl toptaǧylarǧa aqşasy bardyŋ bärı tüse alady. Äleumettık jelıdegı agenttıkter memlekettık universitettermen köbınese jūmys ıstemeidı jäne grant (full scholarship) berumen ainalyspaidy. Nege? Öitkenı olardyŋ beretın komissiiasy öte tömen, al keibır myqty universitetter müldem komissiia tölemeidı. Ol jerge tüsu prosesı ūzaq jäne student nemese agent bärın özı jasauy kerek: online portal toltyru, qūjattardy sol jerge salu, vizany EMGS arqyly tapsyru. Sondyqtan agentttık studenttıŋ özınen osy jūmysy üşın aqşa alady. Bıraq oquǧa tüsıp ketuı belgısız. Kepıldık joq. Al grantqa tüsırıp bereiın dep agenttık terlei qoimaidy, öitkenı ol ısı üşın universitet eşteŋe tölemeidı. Keide keibır agenttıkter osylai tapsyru mümkındıgın «grant» dep satuy mümkın. Mūndaida menıŋ keŋesım sol, student özı tıkelei universitetke tapsyryp, grantty aluǧa tyrmyssyn. Būl jaqta tolyq 100% scholarship alu qiyn. Tek 20%-50% şyǧyndy jabatyn granttar ǧana bar. Al eger student özı memlekettık universitetterge jazyp, habaryn tym ūzaq kütse, olardan 2 aidan asa habar kelmese, studenttı oquǧa alǧan joq degen söz. Universitet tıptı sebebın aitpauy da mümkın. Sosyn sondai student agenttıkke baryp kömek sūrap jatady. Osy jerde agenttık dereu basqa universitetterdı studentke ūsynady, öitkenı özderıne paida tabudy ǧana oilaidy. Qai jeke universitettıŋ töleitın komissiiasy joǧary, sol universitettı jaŋaǧy studentke maqtai bastaidy. Tıptı ata-anasyna da maqtap-maqtap, öz maqsattaryna jetedı. Iаǧni köptegen ata-analar sene qoiady, al özderı qosymşa tekserudı qajet dep tappaityny ökınıştı.
– Malaiziiada oqudyŋ tüitkılderı turaly naqty mysalmen aita alasyz ba?
– Özım jeke kuä bolǧan 2 studenttıŋ basynan jaqynda ötken oqiǧany aityp bereiın. A. degen student electrical engineering bakalavriatyna, oquy qiyn universitetke aqyly negızde oquǧa tüstı. Būl student oqudy jaqsy alyp jürdı. Baǧdarlamasy qiyn bolsa da, bır jarym jyldai oqydy. Keiın mamasy menımen habarlasyp, kömek sūrady, balasynyŋ qinalyp jürgenın, Qazaqstanǧa qaitqysy keletının aitty. Men baryp, studentpen söilestım. Öte aryqtap, jüdep ketıptı. «Maǧan tamaq batpaidy, tamaqtyŋ iısı jüregımdı alady, tek künıne bır ret botqa jep, kofe ışemın», dedı. Būl student introvert, iaǧni tūiyqtau eken, al sabaqtaǧy tobynyŋ 80 paiyzyn jergılıktıler jäne Qytaidan kelgen qytailyqtar qūraǧan. Olardyŋ bärı öz tılderınde söileskendıkten, būl studenttıŋ ol jerde aralasar dosy joq, eşkım oǧan män bermeidı, tıptı syrtynan söileidı eken. Ol renjidı, bıraq eşnärse ıstei almaidy. (Kezınde özım de osynda oqyǧan kezde 70% toptasym Afrikadan kelgender edı, bıraq mädenietı müldem bölek olarmen tıl tabystym, öitkenı menıŋ basqa amalym bolmady). Onyŋ aituy boiynşa, künnen künge jaǧdaiy naşarlai bergen. Qolynyŋ bır süiegı joǧary şyǧyp ketken, oǧan ota jasau kerek degen. Universitet vizasyn jaŋartqysy kelmegen, öitkenı ol keibır sabaqtarǧa ädeiı barmaǧan. Sodan oǧan psihiatrǧa baru kerek deptı. Ol barǧan, bıraq bır-aq ret körgen därıger auyr diagnoz qoiyp, bıraz därı taǧaiyndaǧan. Olardy ışse, tünde dem ala almaǧan, tiısınşe ūiqysy da būzylǧan. Äkesınıŋ oiy boiynşa, būl – kommunikasiia problemasy, fakultetke aitu kerek, al anasy qyzynyŋ Qazaqstanǧa qaituyna qarsy emes. Äiteuır, soŋynda būl student aman-esen elge kettı. Bıraq oquyn aiaqtaǧan joq. Qazaqstandaǧy universitetke auysty. Baiqap tūrǧanyŋyzdai, būl jerde student jaqsy oqysa da, psihologiialyq tūrǧydan älsız bolyp tūr. Kelesı bır Ä. degen ekınşı student mektep bıtıre sala Malaiziiaǧa kelgen. IELTS körsetkışı jaqsy, 6.5 ball. Bıraq attestattaǧy baǧalary naşarlau. Būl studentte social phobia bar, iaǧni adamdarmen söilesuden qaşqaqtaidy, tıptı adamnyŋ közıne tıke qarauǧa qorqady. Söilegenı baiau, ony eşkım esti qoimaidy. Ata-anasy tolyq bır jylǧa faundeişn tölep qoidy. Men ony universitetke tırkep berdım, oǧan tek sabaqqa baru ǧana qalǧan. Bıraq... Därısterge baru oǧan öte qiyn boldy. Universitetke kırse, ärtürlı elderden kelgen, yǧy-jyǧy studentter, būl oǧan kädımgıdei stress edı. Ol özı oqyǧysy keledı, sabaqqa barǧysy keledı, bıraq bara almaidy. Eger ülken auditoriiada leksiia bolyp jatsa, al ol azdap keşıgıp qalsa, kıruge de ūialady, öitkenı bärı oǧan qaraityndai qysylady. Sabaqtaǧy mūǧalımnıŋ aksentın de müldem tüsınbei qinaldy. Tıptı studenttıŋ aǧylşyny jaqsy bolyp sanalsa da, ūǧa almady. Oilap körıŋızşı, eger balaǧa Qazaqstannyŋ mektebınıŋ özınde oqu qiyn bolǧan bolsa ol qalai şet elde oŋai oqi aluy mümkın? Bır adamdy toqtatyp, kömek sūrau – būl balaǧa mümkın emes närse.
Aqyry ol studentte depressiia bastaldy: öz bölmesınen şyqpaidy, telefonǧa jauap bermeidı. Mamasy, äjesı ızdep, uaiymdady. Būl student tıptı joǧary qabattan tömenge tüsıp, daiyn ashanaǧa baryp, tamaǧyn da ışuge därmensız boldy ǧoi. Tek telefony arqyly «Grab food delivery», «McDonald’s» tapsyrys beredı. Ata-anasy oǧan aqşalai jaǧdaiyn jasap berdı, tölei qoiatyn kartochkasy bar, qolynda telefony bar, bıttı. Bız bärımız de oǧan dalaǧa şyǧuyn, körşı studenttermen bırge uaqyt ötkızuın, qalany araluyn aittyq. Bıraq ony jasauǧa onyŋ ışkı motivasiiasy jetpedı. Qazaqstanda da, ol bala tek üide otyrǧan, bar jaǧdaiyn ata-anasy jasap bergen. Ol eşnärse jasap körmegen. Asyr salyp oinamaǧan da şyǧar. Sodan būl student te oqi almady, al oquyna tölegen aqşany qaitarmady, öitkenı vizasyn jauyp ketken joq. Bärın tastady da, bırden elge ketıp qaldy. 2024 jyly bır qazaqstandyq student grantqa tüsken edı, bıraq oquy qiyn bolǧan dep estıdım. Keiın uaqytynda auruhanaǧa barmaǧandyqtan, därıgerler dūrys qaramaǧandyqtan, qaza tapqanyn bıldım…
– İä... Auyr jaǧdai eken... Osy tūsta ata-analarǧa ne aitar edıŋız?
– Köptegen ata-ana tuysqandardyŋ aldyndaǧy reputasiiasyn, el- jūrttyŋ pıkırın ǧana oilaityn siiaqty. «Balam oqi almai qaityp keldı, qandai ūiat… Qai betımızben qaraimyz? Bastaǧan soŋ, ne bolsa da oqu kerek. Şydasyn!» Sondai pıkır basyp ketedı. Al balanyŋ densaulyǧy, onyŋ psihologiialyq ahualy ekınşı orynǧa tüsıp qalady. Maǧan salsa, ata-ananyŋ özın şet elge oquǧa jıberer edım. Özderı balany aldyn-ala daiyndauǧa den qoiyp, köŋıl bölmeidı de, sosyn saldaryn moiyndai almai qinalady. Eger balasyn jeke basyn alyp jüre alatyndai derbes, tärtıptı etıp kışkentai kezınen tärbielei almasa, soŋynda şet elge oquǧa tüsırgende, jaǧdai tıptı uşyǧatynyn tüsınuı kerek. Bala daiyn bolmasa, şet elge oquǧa jıbermeŋız. Al ösıp ketken balany mäjbürleu, oǧan zekıp ūrysu nemese tübegeilı özgertemın dep talpynu asa dūrys emes dep oilaimyn. Eger balanyŋ özı şet elde oqyǧysy kelmese, özınıŋ oiyn aitqan kezde, bız, eresekter, ony tyŋdap, tüsınuımız kerek.
– Öte maŋyzdy dünienı aityp otyrsyz... Al Malaiziiada oquyn sätı aiaqtap ketken studentterdıŋ ömırı qalai jalǧasyp jatady, habar alyp tūrasyz ba?
– İä, student bakalavriatty Malaiziiada aiaqtap, Qazaqstanǧa qaitqan kezde, elde jaqsy jūmys tauyp ketuı qiyn bolyp jatady. Nege? Öitkenı student aǧylşynşa oqyp keldı, basqa mädeniettı, müldem basqa qūndylyqtardy sıŋırdı. Endı ol qaitadan Qazaqstan jüiesıne üirenuı kerek bolady. Tıptı, adamdardyŋ bır-bırımen qarym-qatynasy bölek. Myna jaqta adamdar jūmsaqtau, halyq äldeqaida sabyrly, zaŋmen ömır sürıp üirengen, eşkımge eşkım tiıspeidı. Özımnıŋ jeke basymnan ötken mysaldy aita alamyn: Almatyda «Sapsan» dep atalatyn jeke franşizasyn satatyn, mektep oquşylaryna qosymşa sabaqtar ūsynatyn mekemege jūmysqa kırdım. Degenmen üş aidan keiın menı jūmystan şyǧaryp jıberdı, öitkenı men orys tıldı klientterge öte jyldam jauap bermegen ekenmın. Ärine, qazır köp otandasymyz şet elge şyǧu, şet elde tūru, şet elge köşıp ketu, şet elge oquǧa jıberu degen taqyryptarǧa qyzyǧady. Būl tendensiianyŋ pliusterı men minustary da baryn ūmytpaiyq. Alaida sol adam şet elde tūra bastaǧanda, öz elın, öz Otanyn qadırlei bastaidy. Mäselen, sızge Qazaqstanda erkın jürıp, ömır süru üşın eşqandai rūqsat kerek emes. Sızge viza qajetsız. Öitkenı sız Qazaqstan azamatysyz. Sız tıptı jūmys ıstemei, üide jatsaŋyz da bolady. Al şet elde olai jata almaisyz. Şet elde at basyndai altyn joq. Eger sız Qazaqstanda jaqsy ömır süre almasaŋyz, şet elde küştı ömır süremın dep oilau – bos illiuziia. Şet elde tūratyn ekspattar, bärımız de keleşekte öz elderımızge qaitamyz. Malaiziiada azamattyq bermeidı, al PMJ alu mümkın emes deuge bolady. Būl jaqta 34 million halyq tūrady, jerı de ülken emes. Sol sebeptı ärkım öz qalauyn, qolyndaǧy baryn, mümkındıgın, äleuetın jäne keleşegın dūrystap anyqtap alǧany jön dep sanaimyn.
– Özıŋız körgen, özıŋız tüigen şynaiy, derektı jäne janaşyrlyqpen aitylǧan aqparatyŋyz üşın köp raqmet! Qazaqstanda ūl-qyz ösırıp otyrǧan myŋdaǧan ata-anaǧa paidasy tiedı dep senemın.
– Kökeidegı tüitkıldı tarqatuǧa mümkındık bergen, Alma, sızge de ülken raqmetımdı aitqym keledı. Öitkenı osy mäselenı kötereiıkşı dep köptegen bloger men jurnaliske habarlasqanmyn, bıraq nätijesız boldy. Būl sūhbat men turaly emes, öskeleŋ ūrpaqtyŋ jai-küiı turaly ǧoi. Men baiandap ötken ekı studenttıŋ basynan ötken oqiǧa bärımızge de sabaq bolsa eken. Aldyn aluǧa küş salsaq eken. Qazaqstan azamaty retınde, halyqqa jetkızu paryzym dep sanadym.
Alma Sailauqyzy
Ūlybritaniia-Malaiziia
