كونستيتۋتسيالىق رەفورمالار جونىندەگى كوميسسيا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جاڭا اتا زاڭىنىڭ جوباسىن جاريالادى، دەپ حابارلايدى "ادىرنا" ۇلتتىق پورتالى.
بۇل قۇجات ازاماتتاردان، ساياسي پارتيالاردان، قوعامدىق ۇيىمدار مەن ساراپشىلاردان تۇسكەن ۇسىنىستاردى مۇقيات تالداۋدىڭ، اشىق قوعامدىق تالقىلاۋلاردىڭ، سونداي-اق جاڭا نورمالار مەن ەرەجەلەردى جان-جاقتى ءارى تياناقتى پىسىقتاۋدىڭ ناتيجەسىندە پايدا بولدى.
كونستيتۋتسيالىق رەفورما مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قازاقستاندا ءبىر پالاتالى پارلامەنت قۇرۋ جونىندەگى باستاماسىنىڭ نەگىزىندە تۋىندادى. پرەزيدەنت بۇل يدەيانى 2025 جىلعى 8 قىركۇيەكتە ءوزىنىڭ حالىققا ارناعان جىل سايىنعى جولداۋىندا ەلدىڭ ساياسي جۇيەسىن كەشەندى جاڭعىرتۋ جانە جاساندى ينتەللەكت داۋىرىندە قازاقستاننىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا ەلەۋلى وڭ سەرپىن بەرۋ ماقساتىندا ايتقان بولاتىن.
2025 جىلعى 8 قازاندا پارلامەنتتىك رەفورمانى ىسكە اسىرۋ جونىندەگى جۇمىس توبىن قۇرۋ تۋرالى وكىمگە قول قويىلدى. ونىڭ قۇرامىنا بەلگىلى قۇقىقتانۋشى عالىمدار، ساراپشىلار، ساياسي پارتيالار مەن قوعامدىق ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى كىردى.
الايدا تالقىلاۋلارعا بارلىق بەلسەندى ازاماتتار قوسىلىپ، ءوز پىكىرلەرى مەن ۇسىنىستارىن e-Otinish جانە eGov پورتالدارى ارقىلى جولداي باستادى. وسىلايشا، جاڭا رەفورمانى كەڭىنەن ءارى قارقىندى تالقىلاۋ شامامەن التى ايعا سوزىلدى. وسى كەزەڭ ىشىندە جۇمىس توبى ازاماتتاردان تۇسكەن ەكى مىڭنان استام ۇسىنىستى جان-جاقتى قاراپ، جۇيەلەپ شىقتى.
2026 جىلعى قاڭتاردا وتكەن ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ V وتىرىسىندا مەملەكەت باسشىسى اتقارىلعان جۇمىستىڭ قورىتىندىسىن شىعارىپ، الداعى وزگەرىستەرگە قاتىستى ءوز كوزقاراسىن ءبىلدىردى.
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ، پارلامەنتتىك رەفورما اياسىندا باستاپقىدا اتا زاڭنىڭ شامامەن 40 بابىنا وزگەرىستەر ەنگىزۋ كوزدەلگەنىن اتاپ ءوتتى. الايدا جۇمىس بارىسىندا وزگەرىستەر كولەمى الدەقايدا اۋقىمدى بولاتىنى ايقىندالىپ، ولار ساياسي جانە قوعامدىق ءومىردىڭ كوپتەگەن وزگە دە قىرلارىن قامتيتىنى بەلگىلى بولدى.
2026 جىلعى 21 قاڭتاردا كونستيتۋتسيالىق كوميسسيا قۇرىلدى. ونىڭ قۇرامىنا ۇلتتىق قۇرىلتاي مۇشەلەرى، بەلگىلى قۇقىقتانۋشىلار، ورتالىق مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ جاۋاپتى قىزمەتكەرلەرى، باق باسشىلارى، ءماسليحات توراعالارى، ايماقتىق قوعامدىق كەڭەستەردىڭ وكىلدەرى، سونداي-اق ساراپشىلىق جانە عىلىمي قاۋىمداستىق وكىلدەرىن قوسا العاندا 130 ادام كىردى. وسىلايشا، كوميسسيا قۇرامىندا قازاقستاننىڭ بارلىق الەۋمەتتىك توپتارى مەن ايماقتارى تولىق قامتىلدى.
كوميسسياعا كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ توراعاسى ەلۆيرا ازيموۆا باسشىلىق ەتەدى. مەملەكەتتىك كەڭەسشى ەرلان قارين جانە پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – مادەنيەت جانە اقپارات ءمينيسترى ايدا بالاەۆا ونىڭ ورىنباسارلارى بولىپ بەلگىلەندى.
«كوميسسيانىڭ قۇرىلۋىن سەكتورلىق وزگەرىستەردەن كەشەندى كونستيتۋتسيالىق ترانسفورماتسياعا ءوتۋدىڭ كورىنىسى رەتىندە قاراستىرۋعا بولادى. ونىڭ الدىندا ەرەكشە ميسسيا تۇر. ول – اتا زاڭدا ءبىر جاعىنان كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىستىڭ نەگىزگى پرينتسيپتەرىن ساقتاۋ، ەكىنشى جاعىنان قازىرگى زامانعى سىن-قاتەرلەرگە لايىقتى كوزقاراستى ءبىلدىرۋ مۇمكىندىگىن قامتاماسىز ەتۋ»، – دەپ اتاپ ءوتتى العاشقى وتىرىستا كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ توراعاسى ەلۆيرا ازيموۆا.
كوميسسيانىڭ بارلىق وتىرىستارى تولىقتاي اشىق تۇردە وتكىزىلىپ، تىكەلەي ەفيردە كورسەتىلدى. ونىڭ جۇمىسى باق-تا كەڭىنەن جانە ەگجەي-تەگجەيلى باياندالدى. ءوز پىكىرلەرىن، ەسكەرتپەلەرىن جانە ۇسىنىستارىن بەلگىلى زاڭگەرلەر، قۇقىق قورعاۋشىلار، قوعامدىق بەلسەندىلەر، دەپۋتاتتار، ساياسي زەرتتەۋشىلەر جانە باسقا دا ساراپشىلار ءبىلدىردى.
جۇمىس بارىسىندا كوميسسيا مۇشەلەرى رەسپۋبليكانىڭ اتا زاڭىنىڭ بارلىق نەگىزگى تۇزەتۋلەرىن جان-جاقتى قاراپ شىقتى. بۇل تۇزەتۋلەر كونستيتۋتسيانىڭ بارلىق بولىمدەرىنە جانە 77 بابىنا قاتىستى، ياعني جالپى ءماتىننىڭ 84%-ىن قامتىدى. وسىلايشا، كوميسسيا مۇشەلەرى قازاقستاننىڭ جاڭا كونستيتۋتسياسىن ازىرلەۋ ماسەلەسىن العا تارتتى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى اتا زاڭىنىڭ تۇجىرىمدامالىق وزگەرىستەرى مەملەكەتتىڭ ادامعا باعدارلانعانىن ارتتىرۋعا، قازاقستان حالقىنا ءتان وزەكتى قۇندىلىقتار مەن قاعيداتتاردى كورسەتۋگە، سونداي-اق رەسپۋبليكاداعى ساياسي ينستيتۋتتار قۇرىلىمىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان.
جاڭا پرەامبۋلادا ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى العاش رەت مەملەكەتتىڭ نەگىزگى باسىمدىعى رەتىندە جاريا ەتىلدى. بىرلىك پەن ىنتىماقتاستىق، ۇلتارالىق جانە دىنارالىق كەلىسىم قازاقستان مەملەكەتتىلىگىنىڭ نەگىزى رەتىندە بەلگىلەندى.
ەگەمەندىك پەن تاۋەلسىزدىك، بىرتۇتاستىق، اۋماقتىق تۇتاستىق وزگەرمەيتىن قۇندىلىقتار ساناتىنا جاتقىزىلدى.
ادىلەتتىلىك، زاڭ مەن ءتارتىپ، تابيعاتقا ۇقىپتى قاراۋ سياقتى قاعيداتتار العاش رەت كونستيتۋتسيا دەڭگەيىندە بەكىتىلگەن.
سونىمەن قاتار، مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ بىردەن-ءبىر باستاۋى جانە ەگەمەندىكتىڭ يەسى قازاقستان حالقى بولىپ تابىلاتىنى بەكىتىلگەن.
اتا زاڭىمىزدىڭ جاڭا ءماتىنىنىڭ باستى يدەياسى رەتىندە ءبىلىم مەن عىلىم، مادەنيەت پەن يننوۆاتسيا انىقتالدى. بۇل مەملەكەتتىڭ بولاشاعى مينەرالدى رەسۋرستار مەن تابيعي بايلىقتارمەن ەمەس، ادامي كاپيتالمەن جانە ازاماتتاردىڭ جەتىستىكتەرىمەن انىقتالاتىنىن كورسەتەتىن تۇبەگەيلى ماڭىزدى بەتبۇرىس.
تاعى ءبىر ماڭىزدى ماعىنالىق باعىت – تسيفرلاندىرۋ. وسىعان بايلانىستى كونستيتۋتسيانىڭ جاڭا ماتىنىندە العاش رەت ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن تسيفرلىق ورتادا قورعاۋ تۋرالى نورما بەكىتىلدى.
كونستيتۋتسيانىڭ جاڭا ءماتىنىنىڭ باستى ەرەكشەلىگى – ادام قۇقىقتارىنا باعدارلانۋى. وسىلايشا، ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى جاڭا پرەامبۋلادا عانا بەكىتىلىپ قويماي، بۇكىل كونستيتۋتسيانىڭ ەرەكشە باسىمدىعى ءارى ماعىنالىق وزەگى رەتىندە ايقىندالعان.
ءدىن مەن مەملەكەتتىڭ ارا-جىگى ناقتى اجىراتىلىپ بەكىتىلەدى. ءبىلىم بەرۋ مەن تاربيە جۇيەسىنىڭ زايىرلى سيپاتى ايقىندالادى.
نەكە ەر ادام مەن ايەل ادامنىڭ ەرىكتى جانە تەڭ قۇقىقتى وداعى ەكەندىگى تۋرالى ەرەجە ەنگىزىلەدى. بۇل شەشىم ءداستۇرلى قۇندىلىقتاردى ەڭ جوعارى قۇقىقتىق دەڭگەيدە قورعاۋعا جانە ايەلدەردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدى كۇشەيتۋگە باعىتتالعان.
كونستيتۋتسيا جوباسىنىڭ نەگىزگى نوۆەللالارىنىڭ ىشىندە مىنالاردى اتاپ وتۋگە بولادى:
- 145 دەپۋتاتتان تۇراتىن جانە جاڭا، كەڭەيتىلگەن وكىلەتتىكتەرگە يە ءبىر پالاتالى جاڭا پارلامەنت – قۇرىلتاي قۇرىلادى. ونى قۇرۋ كەزىندە پروپورتسيونالدى سايلاۋ جۇيەسى قولدانىلادى، ال دەپۋتاتتاردىڭ وكىلەتتىك مەرزىمى 5 جىلدى قۇرايدى.
پروپورتسيونالدى جۇيە پارتيالاردىڭ كادرلىق ساياساتىن دامىتۋعا، ولاردىڭ ينستيتۋتسيونالدىق ءرولىن ارتتىرۋعا جانە ساياسي كۇشتەردىڭ قوعام الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتۋگە ىقپال ەتەدى.
- جاڭا جالپىۇلتتىق ديالوگ پلاتفورماسى – قازاقستاننىڭ حالىق كەڭەسى قۇرىلادى، ول قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى مەن ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ ستراتەگيالىق فۋنكتسيالارىن جالعاستىرادى. بۇل قازاقستان حالقىنىڭ مۇددەلەرىن بىلدىرەتىن، زاڭ شىعارۋ باستاماسى قۇقىعىنا يە جوعارعى كونسۋلتاتيۆتىك ورگان بولادى.
- ۆيتسە-پرەزيدەنت ينستيتۋتىن قۇرۋ. ول قر پرەزيدەنتىنىڭ اتىنان قازاقستان مەن شەتەلدەردىڭ قوعامدىق-ساياسي، عىلىمي جانە مادەني-اعارتۋشىلىق ۇيىمدارىمەن ءوزارا ءىس-قيمىل جاساسۋدى جۇزەگە اسىرادى.
- ادۆوكاتتىق قىزمەتكە جانە ادۆوكاتۋراعا ارنالعان ارنايى باپ العاش رەت كونستيتۋتسيادا بەكىتىلەدى.
- زياتكەرلىك مەنشىك قۇقىعىن قورعاۋ قامتاماسىز ەتىلەدى.
- ازاماتتارعا جاڭا مىندەتتەر جۇكتەيتىن نەمەسە ولاردىڭ جاعدايىن ناشارلاتاتىن زاڭدارعا، سول قۇقىق بۇزۋشىلىق ءۇشىن قايتادان جاۋاپقا تارتۋعا جول بەرمەۋگە تىيىم سالۋدى جانە كىناسىزدىك پرەزۋمپتسياسى قاعيداتتارىنا، قوسا العاندا، ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىنا كەپىلدىك كۇشەيتىلەدى.
- «ميراندا ەرەجەسى» بەكىتىلەدى.
سونىمەن قاتار، قازاقستاننىڭ جاڭا كونستيتۋتسياسىنىڭ جوباسىندا ەسكىرگەن تەرمينولوگيالىق اپپارات ماسەلەسى كەشەندى تۇردە شەشىلۋدە.
ەلىمىزدىڭ جاڭا اتا زاڭىنىڭ ءماتىنى قالىپتاسقان مەملەكەتتىك قۇرىلىمدى، حالىقارالىق بەدەلدى، ادامي كاپيتالدى، ءبىلىم، عىلىم جانە يننوۆاتسيالاردى دامىتۋداعى قازاقستاننىڭ ايقىن باسىمدىعىن اتاپ كورسەتەدى، ول سەنىمدى تۇردە بولاشاققا كوز تاستايدى.
سونىمەن قاتار، مەملەكەتتىك قۇرىلىمنىڭ قالىپتاسۋىنا جانە قازاقستاننىڭ تاريحي دامۋىندا ماڭىزدى ءرول اتقارعان قازىرگى كونستيتۋتسياعا قۇرمەت كورسەتىلەدى.
جالپى، كونستيتۋتسيانىڭ جاڭا رەداكتسياسىنىڭ العاشقى جوباسىندا پرەامبۋلا، 11 ءبولىم جانە 95 باپ بەكىتىلۋ ۇسىنىلادى.
ۇسىنىستار قابىلداۋ e-Otinish جانە eGov پورتالدارى ارقىلى جالعاسىپ جاتىر.
جاڭا كونستيتۋتسيا بويىنشا ناقتى شەشىمدى ەلىمىزدىڭ ازاماتتارى جالپىۇلتتىق رەفەرەندۋمدا قابىلدايدى.
كونستيتۋتسيالىق كوميسسيانىڭ جۇمىسى جالعاسۋدا.
