قازىرگى عىلىمي ادەبيەتتەردە بۋللينگ پەن كيبەربۋللينگ اگرەسسيانىڭ ءوزارا ۇقساس ءارى ەرەكشە دەتەرمينانتتارى بار تۇرلەرى رەتىندە قاراستىرىلادى.
بۇل قۇبىلىستاردىڭ الدىن الۋ كەشەندى ءتاسىلدى قاجەت ەتەدى: جەكە جۇمىس، مەكتەپتەگى ءتارتىپ جانە تسيفرلىق ورتاداعى رەتتەۋشى شارالار.
ەگەر بالاعا تاڭەرتەڭ تۇرۋ قيىن بولىپ، نە ول مەكتەپ جايلى اڭگىمەدەن قاشقاقتاسا – بۇل بەلگى. اتا-انالار كوبىنە شىنايى ومىردەگى جانە جەلىدەگى قۋدالاۋدىڭ تەز ارادا ۇزاققا سوزىلمالى ماسەلەگە اينالاتىنىن ەسكەرە بەرمەيدى، سوندىقتان ونىڭ بەلگىلەرىن ءبىلۋ جانە دەرەۋ ارەكەت ەتۋ اسا ماڭىزدى.
پروفيلاكتيكا – بۇل فورمالدىلىق ەمەس، بالانىڭ دەنساۋلىعى مەن قالىپتى ءومىرىن ساقتاۋدىڭ باستى كەپىلى. ەرتە ارالاسقان سايىن وزگەرمەيتىن سالداردىڭ ىقتيمالدىعى ازايادى.
بۋللينگ پەن كيبەربۋللينگ نەدەن پايدا بولادى؟
1) بيلىك پەن مارتەبەگە ۇمتىلۋ – توپتاعى ىقپالىن كۇشەيتۋ ماقساتىندا مازاقتاۋ نەمەسە قىسىم كورسەتۋ ارقىلى جۇزەگە اسادى.
2) الەۋمەتتىك ديناميكا – ەلىكتەۋ، توپتىق قىسىم، قاۋىمداستىقتىڭ ءبىر بولىگى بولۋعا ۇمتىلۋ.
3) اگرەسسوردىڭ جەكە ماسەلەلەرى – ەمپاتيا دەڭگەيىنىڭ تومەندىگى، وتكەن پسيحولوگيالىق جاراقاتتار، دۇرىس تاربيەنىڭ بولماۋى. بۋللينگتە توپتىق رولدەر ايقىن كورىنەدى: كوشباسشىلار (اگرەسسورلار), ەلىكتەۋشىلەر، كۋاگەرلەر (باقىلاۋشىلار) جانە جابىرلەنۋشىلەر. كۋاگەردىڭ ءرولىن بەلسەندى قورعاۋشىعا وزگەرتۋ ارقىلى جاعدايدى تۇزەتۋگە بولادى.
4) انونيمدىك جانە الەۋمەتتىك سانكتسيالاردىڭ ازدىعى – اگرەسسورلار ءوز ارەكەتتەرىنىڭ سالدارى تۋرالى سيرەك ويلايدى، اسىرەسە جابىرلەنۋشى نەمەسە ءۇشىنشى تاراپتىڭ ايقىن رەاكتسياسى بولماعان كەزدە.
سونىمەن قاتار، كەشىكتىرىلگەن ەمپاتيا مەن ۆەربالدى ەمەس سيگنالداردىڭ بولماۋى جاناشىرلىقتى تومەندەتەدى.
5) قاراپايىمدىلىق پەن جىلدامدىق – جاعىمسىز اقپاراتتى وڭاي ءارى تەز رەپوست جاساۋعا بولادى، بۇل ونىڭ تارالۋىن جىلدامداتادى.
6) پلاتفورمالىق ديزاين – الگوريتمدەر ۆيرۋستىق كونتەنتتى، كەيدە ونىڭ پولياريزاتسياسىن دا ىنتالاندىرادى.
7) جاۋاپكەرشىلىكتىڭ ءبولىنۋى – كوپتەگەن ادامدار باقىلاپ وتىرادى، بىراق ارالاسپايدى.
ينتەرنەتتىڭ ءوزى اگرەسسيانى تۋدىرمايدى، بىراق ونى جىلدام، كەڭ اۋقىمدى ءارى باقىلاۋعا قيىن ەتەدى. سوندىقتان الدىن الۋ شارالارى مەن ساۋاتتى مودەراتسيا ەرەكشە ماڭىزدى.
جوعارىدا ايتىلعان فاكتورلاردى ءتۇسىنۋ باقىلاۋ مەن قاۋىپسىزدىك ايماعىن قالىپتاستىرۋعا ىقپال ەتەدى. ادام ءوز شىندىعىن ءوزى جاسايدى، جانە ول قانداي بولاتىنىن تەك ءوزى شەشۋگە قۇقىلى.
بالالارعا بۋللينگ پەن كيبەربۋللينگكە ۇشىراماۋ ءۇشىن قانداي كەڭەستەر بەرۋگە بولادى؟
- ارەكەتتەر تۋرالى تىكەلەي ايتۋ، قورلاۋشىنىڭ جەكە باسىنا قاتىستى ءسوز قوزعاماۋ.
- اگرەسسوردىڭ ارەكەتىن ناقتى اتاۋ: ء«سىزدىڭ بۇل ارەكەتىڭىز – بۋللينگ»; ء«سىزدىڭ سوزدەرىڭىز بەن ارەكەتتەرىڭىز مەنى رەنجىتەدى، ءارى ماعان وتە جاعىمسىز».
- جەكە باسقا ءتيىسىپ، «سەن جامانسىڭ» دەگەن سياقتى جالپى باعالار بەرمەۋ.
- نازاردى قورلاۋشىنىڭ كىم ەكەنىنە ەمەس، ونىڭ نە ىستەپ جاتقانىنا اۋدارۋ. بۇل قاقتىعىستىڭ ءورشۋىن ازايتادى جانە قادىر-قاسيەتتى ساقتاۋعا كومەكتەسەدى.
سىنىپتا: «ماعان ءسىزدىڭ وسىلاي ازىلدەگەنىڭىز جاعىمسىز ءارى اۋىر تيەدى. وتىنەمىن، توقتاتىڭىز!»
جەلىدە: «ماعان جازۋدى توقتاتىڭىز! مەن ءسىزدىڭ بارلىق حابارلامالارىڭىزدى ساقتاپ وتىرمىن جانە مىندەتتى تۇردە ولار تۋرالى ەرەسەكتەرگە ايتامىن».
قۇربى-قۇرداستار اراسىنان قولداۋ تابۋ. جالعىز ادامعا قارسى تۇرۋ قيىن. شىن مانىندە بۋللينگتى قولدامايتىن بالالاردى بايقاۋ. كوبىنە ءۇنسىز قولداۋشىلار بولاتىنىن ەستە ساقتاۋ.
اشىق تۇردە قولداۋ سۇراۋ: «سەن كورىپ تۇرسىڭ عوي، بۇل ادەپسىز، رەنجىتەتىن ءارى قورلايتىن جاعداي. مەنىمەن بىرگە بارىپ، بۇل بالالارعا بۇلاي جاساۋعا بولمايتىنىن ايتىپ بەرە الاسىڭ با؟»
ءسىزدى قولدايتىن ادامدار سانى ارتقان سايىن جاعدايدىڭ وتكىرلىگى مەن كۇشى تەز ازايادى: توپتىق قارسىلىق جەكە بۋللينگكە ۇشىراۋ قاۋپىن تومەندەتەدى.
ەرەسەكتەرگە جۇگىنۋ – بۇل قالىپتى ءارى دۇرىس! ءۇنسىز قالۋ قاقتىعىستى ۋشىقتىرادى. جاعدايدى اتا‑انالارعا، سىنىپ جەتەكشىگە، مەكتەپ پسيحولوگىنە نەمەسە تالىمگەرگە ناقتى فاكتىلەرمەن ايتىپ بەرۋ كەرەك.
قالاي ايتۋعا بولادى: «ماعان وسىلاي جاساعاندارى وتە اۋىر ءتيىپ ءجۇر. مىنە، ناقتى مىسالدار (ورنىن، كۇنىن، ءسوزىن، ارەكەتتەرىن، كۋاگەرلەردى، سكرينشوتتاردى جانە ت.ب.). ماعان سىزدەردىڭ كومەكتەرىڭىز وتە قاجەت».
ەرەسەكتەر مىندەتتى تۇردە قورعاۋعا كومەكتەسەدى، فاكتىلەردى قۇجات رەتىندە، مەكتەپ اكىمشىلىگىمەن نەمەسە پوليتسيامەن بايلانىسادى، بۇزاقىنى جازالاۋ ءۇشىن شارا قولدانادى.
ەموتسياعا بەرىلىپ جاۋاپ بەرۋ – بۇل تەك قاقتىعىستى كۇشەيتەدى. قىسقا تۇردە قارىم‑قاتىناستى توقتاتۋدى جانە اگرەسسيۆتى ارەكەتتەرگە قاتىستى دالەلدەردىڭ بار ەكەنىن ايتۋ دۇرىس.
جەلىدە ارەكەت ەتۋ ءتارتىبى: سكرين جاساۋ، بۇعاتتاۋ، مودەراتورعا/ادمينگە شاعىمدانۋ، سەنىمدى ەرەسەككە ايتۋ.
ونلاين‑شابۋىلدار كەزىندە قالاي ارەكەت ەتۋ كەرەك؟
پراكتيكالىق قادامدار:
- كۋاگەرلەردىڭ ءرولى
- ەگەر بۋللينگ بەلگىلەرىن بايقاساڭىز، سىرتتا قالماڭىز. كۋاگەرلەردىڭ قولداۋى كوبىنە قاقتىعىستى باسادى.
- ارالاسۋ مىسالدارى: ء«اي، جەتەدى، توقتات! بۇل كۇلكىلى ەمەس!»; جابىرلەنۋشىنى قولداۋ: «سەن جالعىز ەمەسسىڭ، مەن سەنىڭ جانىڭدامىن».
- فيزيكالىق قاۋىپسىزدىكتى قاتەرگە تىكپەي، ەرەسەكتەردەن كومەك سۇراۋ.
- ەموتسيالىق قولداۋ جانە ءوزىن‑وزى كومەك
- سەنىم ارتاتىن اداممەن سويلەسۋ.
قوعام وفلاين جانە ونلاين ورتادا قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋگە سانالى تۇردە رەسۋرستار سالسا، مىندەتتى تۇردە ۇتادى. بۋللينگ پەن كيبەربۋللينگكە قارسى كۇرەس – ابستراكتىلى ماقسات ەمەس، بالالاردىڭ دەنساۋلىعىنا، بولاشاعىنا، تاربيەسىنە، وقۋىنا جانە ۇيلەسىمدى دامۋىنا جاسالعان ناقتى ينۆەستيتسيا.
كىشكەنتاي قادامدار (ەمپاتيانى قالىپتاستىرۋ، بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر ورتاسىندا بولىپ جاتقان جاعدايلارعا ناقتى ارەكەت ەتۋ الگوريتمىن ەنگىزۋ، جەلىلىك پلاتفورمالارداعى مودەراتسيانى جاقسارتۋ جانە ت.ب.) تۇراقتى وڭ وزگەرىستەرگە اكەلەدى.
عىلىمي ءبىلىم بىزگە قاجەتتى قۇرالداردى بەرەدى، ال ءبىزدىڭ مىندەتىمىز –ولاردى دۇرىس ءارى جۇيەلى تۇردە قولدانىپ، بارىنشا پايداسىن كورۋ.
