Qazırgı ǧylymi ädebietterde bulling pen kiberbulling agressiianyŋ özara ūqsas ärı erekşe determinanttary bar türlerı retınde qarastyrylady.
Būl qūbylystardyŋ aldyn alu keşendı täsıldı qajet etedı: jeke jūmys, mekteptegı tärtıp jäne sifrlyq ortadaǧy retteuşı şaralar.
Eger balaǧa taŋerteŋ tūru qiyn bolyp, ne ol mektep jaily äŋgımeden qaşqaqtasa – būl belgı. Ata-analar köbıne şynaiy ömırdegı jäne jelıdegı qudalaudyŋ tez arada ūzaqqa sozylmaly mäselege ainalatynyn eskere bermeidı, sondyqtan onyŋ belgılerın bılu jäne dereu äreket etu asa maŋyzdy.
Profilaktika – būl formaldylyq emes, balanyŋ densaulyǧy men qalypty ömırın saqtaudyŋ basty kepılı. Erte aralasqan saiyn özgermeitın saldardyŋ yqtimaldyǧy azaiady.
Bulling pen kiberbulling neden paida bolady?
1) Bilık pen märtebege ūmtylu – toptaǧy yqpalyn küşeitu maqsatynda mazaqtau nemese qysym körsetu arqyly jüzege asady.
2) Äleumettık dinamika – elıkteu, toptyq qysym, qauymdastyqtyŋ bır bölıgı boluǧa ūmtylu.
3) Agressordyŋ jeke mäselelerı – empatiia deŋgeiınıŋ tömendıgı, ötken psihologiialyq jaraqattar, dūrys tärbienıŋ bolmauy. Bullingte toptyq rölder aiqyn körınedı: köşbasşylar (agressorlar), elıkteuşıler, kuägerler (baqylauşylar) jäne jäbırlenuşıler. Kuägerdıŋ rölın belsendı qorǧauşyǧa özgertu arqyly jaǧdaidy tüzetuge bolady.
4) Anonimdık jäne äleumettık sanksiialardyŋ azdyǧy – agressorlar öz äreketterınıŋ saldary turaly sirek oilaidy, äsırese jäbırlenuşı nemese üşınşı taraptyŋ aiqyn reaksiiasy bolmaǧan kezde.
Sonymen qatar, keşıktırılgen empatiia men verbaldy emes signaldardyŋ bolmauy janaşyrlyqty tömendetedı.
5) Qarapaiymdylyq pen jyldamdyq – jaǧymsyz aqparatty oŋai ärı tez repost jasauǧa bolady, būl onyŋ taraluyn jyldamdatady.
6) Platformalyq dizain – algoritmder virustyq kontenttı, keide onyŋ poliarizasiiasyn da yntalandyrady.
7) Jauapkerşılıktıŋ bölınuı – köptegen adamdar baqylap otyrady, bıraq aralaspaidy.
İnternettıŋ özı agressiiany tudyrmaidy, bıraq ony jyldam, keŋ auqymdy ärı baqylauǧa qiyn etedı. Sondyqtan aldyn alu şaralary men sauatty moderasiia erekşe maŋyzdy.
Joǧaryda aitylǧan faktorlardy tüsınu baqylau men qauıpsızdık aimaǧyn qalyptastyruǧa yqpal etedı. Adam öz şyndyǧyn özı jasaidy, jäne ol qandai bolatynyn tek özı şeşuge qūqyly.
Balalarǧa bulling pen kiberbullingke ūşyramau üşın qandai keŋester beruge bolady?
- Äreketter turaly tıkelei aitu, qorlauşynyŋ jeke basyna qatysty söz qozǧamau.
- Agressordyŋ äreketın naqty atau: «Sızdıŋ būl äreketıŋız – bulling»; «Sızdıŋ sözderıŋız ben äreketterıŋız menı renjıtedı, ärı maǧan öte jaǧymsyz».
- Jeke basqa tiısıp, «Sen jamansyŋ» degen siiaqty jalpy baǧalar bermeu.
- Nazardy qorlauşynyŋ kım ekenıne emes, onyŋ ne ıstep jatqanyna audaru. Būl qaqtyǧystyŋ örşuın azaitady jäne qadır-qasiettı saqtauǧa kömektesedı.
Synypta: «Maǧan sızdıŋ osylai äzıldegenıŋız jaǧymsyz ärı auyr tiedı. Ötınemın, toqtatyŋyz!»
Jelıde: «Maǧan jazudy toqtatyŋyz! Men sızdıŋ barlyq habarlamalaryŋyzdy saqtap otyrmyn jäne mındettı türde olar turaly eresekterge aitamyn».
Qūrby-qūrdastar arasynan qoldau tabu. Jalǧyz adamǧa qarsy tūru qiyn. Şyn mänınde bullingtı qoldamaityn balalardy baiqau. Köbıne ünsız qoldauşylar bolatynyn este saqtau.
Aşyq türde qoldau sūrau: «Sen körıp tūrsyŋ ǧoi, būl ädepsız, renjıtetın ärı qorlaityn jaǧdai. Menımen bırge baryp, būl balalarǧa būlai jasauǧa bolmaitynyn aityp bere alasyŋ ba?»
Sızdı qoldaityn adamdar sany artqan saiyn jaǧdaidyŋ ötkırlıgı men küşı tez azaiady: toptyq qarsylyq jeke bullingke ūşyrau qaupın tömendetedı.
Eresekterge jügınu – būl qalypty ärı dūrys! Ünsız qalu qaqtyǧysty uşyqtyrady. Jaǧdaidy ata‑analarǧa, synyp jetekşıge, mektep psihologıne nemese tälımgerge naqty faktılermen aityp beru kerek.
Qalai aituǧa bolady: «Maǧan osylai jasaǧandary öte auyr tiıp jür. Mıne, naqty mysaldar (ornyn, künın, sözın, äreketterın, kuägerlerdı, skrinşottardy jäne t.b.). Maǧan sızderdıŋ kömekterıŋız öte qajet».
Eresekter mındettı türde qorǧauǧa kömektesedı, faktılerdı qūjat retınde, mektep äkımşılıgımen nemese polisiiamen bailanysady, būzaqyny jazalau üşın şara qoldanady.
Emosiiaǧa berılıp jauap beru – būl tek qaqtyǧysty küşeitedı. Qysqa türde qarym‑qatynasty toqtatudy jäne agressivtı äreketterge qatysty dälelderdıŋ bar ekenın aitu dūrys.
Jelıde äreket etu tärtıbı: skrin jasau, būǧattau, moderatorǧa/adminge şaǧymdanu, senımdı eresekke aitu.
Onlain‑şabuyldar kezınde qalai äreket etu kerek?
Praktikalyq qadamdar:
- Kuägerlerdıŋ rölı
- Eger bulling belgılerın baiqasaŋyz, syrtta qalmaŋyz. Kuägerlerdıŋ qoldauy köbıne qaqtyǧysty basady.
- Aralasu mysaldary: «Äi, jetedı, toqtat! Būl külkılı emes!»; jäbırlenuşını qoldau: «Sen jalǧyz emessıŋ, men senıŋ janyŋdamyn».
- Fizikalyq qauıpsızdıktı qaterge tıkpei, eresekterden kömek sūrau.
- Emosiialyq qoldau jäne özın‑özı kömek
- Senım artatyn adammen söilesu.
Qoǧam oflain jäne onlain ortada qauıpsızdıktı qamtamasyz etuge sanaly türde resurstar salsa, mındettı türde ūtady. Bulling pen kiberbullingke qarsy küres – abstraktılı maqsat emes, balalardyŋ densaulyǧyna, bolaşaǧyna, tärbiesıne, oquyna jäne üilesımdı damuyna jasalǧan naqty investisiia.
Kışkentai qadamdar (empatiiany qalyptastyru, balalar men jasöspırımder ortasynda bolyp jatqan jaǧdailarǧa naqty äreket etu algoritmın engızu, jelılık platformalardaǧy moderasiiany jaqsartu jäne t.b.) tūraqty oŋ özgerısterge äkeledı.
Ǧylymi bılım bızge qajettı qūraldardy beredı, al bızdıŋ mındetımız –olardy dūrys ärı jüielı türde qoldanyp, barynşa paidasyn köru.
