ۋاقىت وزگەرگەن سايىن كوشى-قون ساياساتى دا جاڭاشا كوزقاراستى تالاپ ەتۋدە. قانداس تاعدىرى – قۇر ستاتيستيكا ەمەس، تار جول، تايعاق كەشۋدەگى تاعدىرلار توعىسى. بۇگىنگى تالاپ پەن شەكتەۋدىڭ ارا-جىگىن اجىراتۋ – ۇلتتىڭ بولاشاعىنا تىكەلەي اسەر ەتەتىن پايىم. كوشى-قون ساياساتى، قازىرگى باعىتى تۋرالى سۇحباتتى وقىرمان نازارىنا ۇسىنامىز.
وسى ورايدا قوعامدا قىزۋ تالقىعا تۇسكەن تۇيتكىلدەر توڭىرەگىندە دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعى الماتى فيليالىنىڭ باسشىسى، اقىن مۇراتحان شوقانمەن تىلدەستىك.
– مۇراتحان اعا، جۋىردا دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعىنىڭ الماتى فيليالىنا جەتەكشى بولىپ تاعايىندالدىڭىز. ەرەكشە ەرىك-جىگەردى تالاپ ەتەتىن، جاۋاپكەرشىلىگى زور قىزمەت قوي. ەگەمەندىك العاننان كەيىن ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنە، ونىڭ ىشىندە الاتاۋ بوكتەرىندەگى الماتى قالاسىنا سان مىڭداعان قازاق اعىلدى. كىندىك جۇرتقا كەلگەن كوشتىڭ ماڭىزى تۋرالى ايتساڭىز. كەيىنگى جىلدارى قازاقستان وسى ءبىر ۇلى كوشتى سايابىرسىتىپ العانداي كورىنەدى.
– بيىل قازاق كوشىنە – 35 جىل. كەلەر جىلى دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعىنىڭ قۇرىلعانىنا دا 35 جىل تولماق. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى كەزەڭىنەن باستاپ بۇل ۇيىم ۇلت كوشىنىڭ ۇيىتقىسىنا اينالىپ، اتاجۇرتقا اعىلعان اعايىنعا باعىت-باعدار بەرىپ، كوشتىڭ قارقىنىن كۇشەيتۋگە ولشەۋسىز ۇلەس قوستى.
قانداستارمەن بىرگە ەلگە تەك ادام سانى ەمەس، ۇلتتىڭ جانى ورالدى. ءتىلىمىز ءتىرىلدى، ءدىلىمىز جاڭعىردى، سالت-ءداستۇرىمىز قايتا سالتانات قۇردى. مادەنيەت پەن ونەردە، عىلىم مەن بىلىمدە، كاسىپ پەن ناسىپتە ولاردىڭ قولتاڭباسى ايقىن. «مەملەكەتتىڭ باستى قازىناسى – حالىق» دەسەك، سول قازىنانى ەسەلەگەن دە وسى كوش. بۇگىندە ەلدىڭ ءار وڭىرىندە ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن، اتى الىسقا كەتكەن ازاماتتاردىڭ اراسىندا دا قانداستار از ەمەس.
ەندەشە، جاڭا قازاقستان ءۇشىن كوشتى توقتاتپاۋ – ستراتەگيالىق مىندەت. كوشى-قون ساياساتىنا نەمقۇرايلى قاراۋ – ۇلت بولاشاعىنا سالعىرت قاراۋمەن تەڭ.
– بيىل شەتتەن كەلەتىن قازاقتارعا تالاپ كۇشەيدى. قازاق تىلىنەن ەمتيحان تاپسىرادى. قۇجاتتارىن رەسمي ورگاندا بىرنەشە رەت سۇزگىدەن وتكىزەدى. زاڭ جوباسى قانداستار كوشىنىڭ كىدىرۋىنە سەبەپ بولا ما دەگەن ساۋال وتانداستارىمىزدى الاڭداتىپ وتىر.
– سىرتتا قالعان قازاق جاي عانا ستاتيستيكا ەمەس، ول – تاعدىر. ميلليونداعان قانداستاردىڭ تۋىسى، باۋىرى ءالى دە شەكارا سىرتىندا، اتاجۇرتقا اڭسارى اۋىپ وتىر. وسىنداي كەزدە قازاقستان ازاماتتىعىن الۋ ءۇشىن قازاقتارعا تەست تاپسىرۋدى مىندەتتەۋ – اقىلعا قونبايتىن تالاپ.
شەتەلدەگى اعايىننىڭ جاعدايىن ەسكەرەيىك، جاسى بار، جاسامىسى بار – ونلاين تەستىلەۋگە دايىن ەمەس. ءتىپتى ورتاق ۇلگىدەگى ءالىپبي جوق، كيريلليتسانى تانىمايدى، قارىپتى وقي المايدى. ءتىلدى بىلەدى، بىراق بىردەن توسەلىپ كەتە المايدى.
سونىڭ سالدارىنان قاراپايىم ءراسىم ولار ءۇشىن الىنباس قامالعا اينالىپ وتىر. ال وسى السىزدىكتى پايدالانعان دەلدالدار قالتاسىن قامپايتۋمەن الەك. بۇل – تەك بيۋروكراتيالىق ماسەلە ەمەس، ناقتى ايتقاندا، سەنىم ماسەلەسى.
– الەۋمەتتىك جەلىدەن قانداستار ماسەلەسىن قوزعاپ، دابىل قاعىپ ۇلگەرىپسىز...
– جۋىردا استانادا وتكەن دوڭگەلەك ۇستەلدە دە وسى تۇيتكىلدەر اشىق ايتىلدى. وكىنىشكە قاراي، كوشى-قون سالاسىنداعى كەيبىر ەرەجەلەر كوشتىڭ باياۋلاۋىنا عانا ەمەس، ەلگە كەلگەن قانداستاردىڭ كوڭىلىنە سىزات تۇسىرۋگە سەبەپ بولىپ وتىر. ءوز ەركىمەن كەلىپ، وزەگىنە تەبىلگەندەي كۇي كەشكەن ادامنىڭ كوڭىلىن سۋىتۋ – سىرتتاعى اعايىننىڭ دا ءۇمىتىن ءۇزۋ.
ال ءۇمىتى ۇزىلگەن جۇرتتى كىم پايدالانىپ كەتپەيدى؟.. سوندىقتان بۇل ماسەلەنى سوزبالاڭعا سالماي، باتىل شەشىمدەر قاجەت.
اسىرەسە، قىتايداعى قازاقتارعا قولداۋ كورسەتۋ اۋاداي قاجەت. ويتكەنى ءاربىر قولداۋ – اسسيميلياتسياعا قارسى توسقاۋىل. ءاربىر ناقتى قادام – الىستاعى اعايىننىڭ ءۇمىتىن ءتىرىلتۋ. بۇل – جاي كوشى-قون ەمەس، بۇل – ۇلتتىڭ ساقتالۋ ماسەلەسى.
– ءبىر سوزبەن ايتقاندا، قانداستاردى قولداۋ شارالارىن كۇشەيتۋ كەرەك دەيسىز عوي.
– شەتتەگى قازاقتىڭ ءبارىنىڭ جاعدايى بىردەي ەمەس. ءبىرىنىڭ داۋلەتى بار، ءبىرىنىڭ تۇرمىسى تومەن. ءبىرىنىڭ مۇمكىندىگى زور، ءبىرى – مۇقتاج. وسىنى مەن ءبىر ولەڭىمدە بىلاي جەتكىزگەن ەدىم:
الاتاۋدان اۋعان بۇلت
بىزگە جاۋماي وتپەيدى،
بۇلتاي كوشىپ ەل قاشان
اتاجۇرتقا بەتتەيدى؟!
بەتتەر ەدى-اۋ كوبىنىڭ،
قولى اۋزىنا جەتپەيدى…
ءيا، قولى اۋزىنا جەتپەي جۇرگەندەر از ەمەس. ال سول قيىندىقتى بۇزىپ-جارىپ، اتاجۇرتقا جەتكەندە، ءبىز ولارعا سۇيەنىش بولا الماساق، ەلدىگىمىزگە سىن.
– قازاقستاندا بارلىق وڭىردە قانداستارعا كۆوتا بەرىلە بەرمەيدى. وعان قوسا ەلگە ورالعان قازاقتاردى بەلگىلى ءبىر ايماقتارعا قونىستاندىرۋ جونىندە ناقتى تالاپ قويىلۋ كەرەك دەگەن ۇسىنىس-پىكىر ايتىلىپ ءجۇر.
– مەملەكەتتىڭ سەگىز وڭىرگە ورنالاستىرىپ، قارجىلاي قولداۋ كورسەتۋى – قۇپتارلىق ءىس. بىراق ءبارىن ءبىر ولشەمگە سالۋ دۇرىس ەمەس. ءوز كۇنىن ءوزى كورە الاتىن ازاماتتارعا تاڭداۋ ەركىندىگى بەرىلۋى ءتيىس. ولار قاي وڭىرگە بارسا دا، ازاماتتىق الۋىنا كەدەرگى بولماۋى كەرەك.
بۇل – ادىلەت. بۇل – قۇقىق. بۇل – مەملەكەت دەڭگەيىنىڭ كورسەتكىشى.
ال كەرىسىنشە بولسا، وندا قازاقستانداعى ادام قۇقىعى تۋرالى ايتۋ – بوس سوزگە اينالادى.
– كۇرمەۋلى ماسەلە كوپ، حالىقارالىق ۇيىم قىرۋار شارۋا اتقارادى دەپ سەنەمىز.
– «ويدا سيىردىڭ ءمۇيىزى سىنسا، تاۋدا بۇعىنىڭ ءمۇيىزى سىرقىرايدى» دەگەندەي، قانداس ماسەلەسى – بار قازاقتىڭ ماسەلەسى. ونى سىرتتاي باقىلاپ وتىراتىن ەمەس، جۇرەكپەن سەزىنەتىن ۋاقىت كەلدى. مەن دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعىنىڭ الماتى فيليالىنا باسشىلىق قىزمەتكە كىرىسىپ جاتىرمىن. بۇيىرسا، وسى باعىتتا ناقتى ىستەرگە كوشىپ، جاڭا جوبالار ارقىلى ۇلتقا قىزمەت ەتۋدى ماقسات ەتەمىن.
نۇرتاي التايۇلى
