سوڭعى كەزدەرى ۋاعىزشىلار “اباي سۇيدەگەن”، “ماعجان ءبۇي دەگەن”، مىرجاقىپ ء“دىن ناشارلاپ كەتتى دەدى” دەپ سوعا بەرەدى. وتىرىك ايتقاندا بەتتەرى بۇلك ەتسە شە؟! ەلدىڭ ءبارىن نادان، توپاس دەپ ويلاي ما، نەعىلعان بەتىمەن كەتكەن سامووتسەنكاسى جوعارى، اۋزىنا تىنىم جوق ادامدار دەيمىن بۇلاردى. ول راس پا، وتىرىك پە، كىتاپ وقىماق تۇگىلى، ينتەرنەتتى اشىپ تەكسەرمەيتىن توبىر اۋزى اشىلىپ سەنىپ، ونى تاراتادى.
بۇل وتە قاۋىپتى تەندەنتسيا. تاريحتى دا، ادەبيەتتى دە “دىنگە بەيىمدەپ” قايتا جازىپ جاتىر. بۇگىن ومىردە جوق ادامنىڭ اۆتورلىق سوزىنە قول سۇعىپ، وزبىرلىقپەن وزگەرتسە، ەرتەڭ وسى ءسوزدى “ماعجان سولاي دەگەن” دەپ قويىپ تۇتاس سانانى ارابي ساناعا وزگەرتەدى.
سوڭعى كەزدەرى الاش ارىستارىنىڭ اۋزىنا “اللاھ” دەگەن ءسوزدى سالىپ ءجۇر. ولاردىڭ ولەڭدەرىن تۇپنۇسقادان وزگەرتكەن. سوناۋ تاۋەلسىزدىك العان جىلدارى شىققان “بەس عاسىر جىرلايدى” دەگەن جيناقتا الاش ارىستارىنىڭ تۇپنۇسقامەن جارىق كورگەن ولەڭدەرىن تەگىس وزگەرتىپ جىبەرگەن. مىسالى ءبىر تەاتردىڭ ءارتىسى ماعجان جۇماباەۆتىڭ “قازاق ءتىلى” دەگەن ولەڭىن وقىپ وتىر. سونداعى “تاراعان تۇرىك باۋىرلارىڭدى باۋىرىنا، اق قولىڭمەن تارتا الاسىڭ سەن ءتىلىم” دەگەندى، “تاراعان مۇسىلمان باۋىرلارىڭدى قوينىڭا” دەپ وزگەرتىپ الىپ سوعىپ وتىر. ونان سوڭ بۇل دەرت ءان ونەرىنە دە اۋىسقان. ءبىر جولى قارقارالىعا بارعان ۆيدەوما ءمادي اقىننىڭ ءانىڭ ىزدەپ وتىرىپ، ءبىر ء انشىنىڭ ورىنداۋىنداعىنداعى انگە تاپ بولدىم. “سيىندىم اتام قازىبەك ارۋاعىنا” دەگەندى الىپ تاستاپ، “سىيىندىم جاراتۋشى ءبىر اللاھقا” دەپ زارلاتىپ وتىر. داۋسىڭنىڭ كەرمەتتىگىنە قول قويدىم، تاۋىقتىڭ ميىنداي مي بەرمەگەن، جۇرەك بەرمەگەن ناعىز تەكسىزدىڭ ء وزى ەكەنسىڭ. ءتۇپ-تۇگەل بۇرمالايدى ەكەنسىڭ، ارۋاقتاردان قالعان دومبىرانى قاي بەتىڭمەن قولىڭا الدىڭ؟
سودان ءماديدىڭ ءانىڭ ىزدەپ وتىرىپ، ەش جەرىن بۇزباي، ەرىنبەي، جانى اشىپ، تۇتاس قالپىندا ايتىپ شىققان مارقۇم بيعازى تۇتقابەكوۆ اعامىز عانا بولىپتى. وسىدان-اق جىگىتتىڭ جىگىتى كىم، مادەنيەتى ، قازاقيلىعى كورىنىپ تۇرادى.
قۇرمەتتى ءداستۇرلى، ءداستۇرلى ەمەس انشىلەر جانە ارتىستەر، ۋاعىزشىلار! كىم سەندەرگە اقىنداردىڭ شىعارمالارىن وزگەرتۋگە، ءدىني ۋننيفيكاتسيامەن اينالىسۋعا رۇقسات بەردى، ايتىڭدارشى؟ اباي اتام ايتپاپ پا ەدى “بوتەن سوزبەن بىلعانسا ءسوز اراسى، ول اقىننىڭ ءبىلىمسىز بەيشاراسى” دەپ. ارۋاقتى اللاھ دەپ وزگەرتكەن انشىلەر، ولگەن ادامدى، ارۋاقتى قايدان سىيلاسىن!
اللاھ دەپ ولەڭ شىعارىپ جۇرگەن قازىرگى اقىندار جەتەرلىك. ءتاڭىر دەپ قازاقشا جىرلاعان جاس اقىنداردىڭ ءبارى قازىر جەلدىڭ ىعىمەن ارابشا اللاھقا مويىن بۇرعان. سولاردىڭ ولەڭدەرىن الساڭدار بولادى عوي، ال الاشتىقتاردىڭ ارۋاعى ءبىر كۇنى اتادى سەندەردى!
جالپى قازىرگى فيلولوگ-ءتىلشى، ءانشى، ارتىستەرگە كىم رەۆيزيونيزممەن، ءدىني ۋننيفيكاتسيامەن اينالىسۋعا قۇقىق بەردى؟
الاش ارىستارىنىڭ اۋزىنا “اللاھ” سالدى دا، ولەڭدەردى ءولتىردى. “تۇرىك باۋىرلارىڭ” → “مۇسىلمان باۋىرلارىڭ”… بۇل – مادەنيەتكە جاسالعان قاستاندىق!
الاش زيالىلارى يسلامدى مۇلدە جوققا شىعارعان جوق. بىراق ولار ۇلت، ءتىل،اعارتۋ، مودەرنيزاتسيا سياقتى يدەيالاردى ءبىرىنشى ورىنعا قويعان.
مىسالى، اباي قۇنانبايۇلى ءدىندى اقىلمەن ءتۇسىنۋدى جاقتادى، ال ماعجان جۇماباەۆ يسلامدى قاتتى سىناپ، شىعارمالارىندا تۇركىلىك، ۇلتتىق بىرلىك باسىم بولدى.
سوندىقتان ولاردى “قازىرگى ءدىني ۋاعىزشىلار ايتقان فورماتقا” سالىپ جىبەرۋ عىلىمي تۇرعىدان دۇرىس ەمەس.
مەملەكەتىمىز اسىرەدىنشىلەرمەن كۇرەسۋدى باستادى. كەشەگى “ناۋرىز قازاقتىڭ مەيرامى ەمەس” دەگەن جىگىتتى قاماپ تاستاپتى.
ەندى مەن تۇسىنبەيتىنىم بۇلارعا كىم رۇقسات بەردى اباي، ماعجان، مىرجاقىپتىڭ شىعارماسىن بۇزۋعا، ءدىني فورماعا تۇسىرۋگە؟ بۇل ەندى جونسىزدىك ەمەس – قىلمىس. اۆتورلىق ءسوزدى وزگەرتپەي، تۇپنۇسقانى ساقتاپ، سىيلاستىقپەن جەتكىزىڭىزدەر. مادەني سالادا ءجۇرىپ، مادەنيەتسىزدىكپەن اينالىسۋعا بولا ما؟
سوندا بۇلاردى تارتىپكە شاقىراتىن ءمۇيىزى قاراعايداي ءتىل ماماندارى، فيلولوگتار، پروفەسسور، اكادەميكتەر نەگە ءۇنسىز؟ الدە ولاردا الاش مۇراسىنا دەگەن ادالدىق جوق پا؟ ولاردى ءدىنشىل بولىپ كەتتى مە؟
ولاردىڭ ولەڭدەرى ارقىلى رۋحاني ءمان، ءداستۇر مەن سىيلاستىق، تاريحي كونتەكست بۇزىلىپ وتىر. شىعارماداعى ءار ءسوز – اۆتوردىڭ ويى مەن سەزىمىن بىلدىرەدى، ونى وزگەرتۋ – شىعارمانىڭ ءومىرىن ولتىرۋمەن تەڭ.
اباي، ماعجان، مىرجاقىپ – ءدىني ۋاعىزعا ەمەس، ۇلت، ءتىل، ءبىلىم، مودەرنيزاتسيا يدەياسىنا ادال بولدى. ولاردىڭ شىعارمالارىن “دىنگە بەيىمدەۋ” – ادەبيەت پەن تاريحتى بۇزۋ.
قۇرمەتتى ارتىستەر، انشىلەر، فيلولوگتار! ۇلتتىق مۇرانى قورعاۋ – ارقايسىمىزدىڭ پارىزىمىز. بۇكىل مەكتەپتەگى وقۋلىقتاردى دا تەكسەرۋ كەرەك. ءبىر جولى باستاۋىشتا ءالي تۋرالى ارابتىڭ وتىرىك ەرتەگىسى باسىلعانى اشكەرە بولعان ەدى.
“ماعجان ءدىنشىل بولدى” دەپتى ءبىر ۋاعىزشى. ماعجان ءدىنشىل بولماق تۇگىلى، مەشىتتى “مال بازارىنا” تەنەگەن. تومەندە ماعجاننىڭ “مەشىت ءھام اباقتى” ولەڭى.
مەشىت ءھام تۇرمە تۋرالى
ب ا ل a :
اكەتاي، مىناۋ نە ءۇي ۇزىن مويىن،
تىم ءىرى، ۇلىق ۇستاپ تۇرعان بويىن؟
باسىنا شىققان ادام بىلەر ەدى-اۋ
سىرىن ايتپاس قاراكوك كوكتىڭ ويىن.
تىپ-تىنىش بۇل ۇيگە، اكە، كىم بارادى؟
تىنىشتىقتا قاسيەتتى كىم قالادى؟
بيىكتە كوك كۇڭىرەنىپ سىر ايتقاندا،
باقىتتى كىم كوزىنەن جاس تامادى؟
ءا ك ە:
بۇل ءۇيدى مەشىت دەيدى، قۇلىنشاعىم،
ەرىگىپ، قۋعان بولىپ اتا زاڭىن،
اندا-ساندا دومالاپ بارماعى ءۇشىن،
سالدىرعان وزىنە ارناپ «جۋان قارىن».
بەس مينۋت «جاتىپ-تۇرىپ»، جۋىپ الماق
بىلعانعان بۇزىقتىقپەن ۇيات-ارىن.
شىعاتىن جوعارىعا مولداسى دا
ازانمەن قۇتتىقتايدى قارىن تاڭىن.
بۇل مەشىت - كوك ءۇيى ەمەس، قارىن ءۇيى،
كورگىڭ كەلسە، بارىپ كور مال بازارىن.
ب ا ل a :
اكەتاي، اناۋ نە ءۇي ءتۇسى سۋىق؟
جانىنا جىبەرمەيدى جاندى جۋىق.
تەرەزەسى تەمىرلى، كور - ەسىگى،
قابىرعاسىن قويعان با قانمەن جۋىپ؟
تاس قيما، تەمىر قاقپا، شويىن قۇلىپ.
تىم-تىرىس. جالعىز-اق جەل تۇر عوي ۇلىپ.
ساسىقتا، قاراڭعىدا اش، اۋرۋ
كىم جاتىر ەكەن، اكە، ءتىرى ءولىپ؟
ءا ك ە:
جيھاندا ءبىر جاس جان بار، قيال اتى،
ماڭگى وينايتىن، سونبەيتىن ساۋلە زاتى.
جانعا جان بەرەتۇعىن ءتاتتى جىرلى،
مەرۋەرتتەن تىزىلگەن قوس قاناتى.
ۇشىپ ءجۇرىپ جىرىمەن جاندى وياتۋ -
جاس قيالدىڭ ەجەلدەن بار مۇراتى.
ءتىرى جانعا جىرلاماق ءتاتتى جىرىن،
ادامزاتتىڭ جوق وعان جاقىن-جاتى.
جيھاندا بار نارسەنى جاراتقان سول،
ءتاڭىرى بار ءبىر عانا - قيال اتى...
اناۋ ءۇيدى ادامزات اباقتى دەر،
ادام - دوڭىز، ەمەننىڭ تامىرىن جەر.
ءتاڭىرىسى، جان جىرى قيالعا ارناپ،
سوناۋ ءۇيدى سالعان ول بولسىن دەپ كور.
كورەمىسىڭ كۇزەتشىنى جۇرگەن جاراپ،
قاباق ءتۇيىپ، تەرەزەگە قويعان قاراپ؟
ەسالاڭ مالدانىپ ءجۇر: «قيالدى ۇستاپ،
تاريحتىڭ تاڭىندا،- دەپ،- قويدىم قاماپ!»
ەسالاڭ! قيال قايدا؟.. قيال كەزبەك،
جيھاندا اق قاناتپەن ىلعي جۇزبەك.
جەردەگى جارى - «جاندى» جۇباتۋعا،
توقتاۋسىز كوك ۇنىنەن اندەر تىزبەك.
بالام، ەندى ءبىلدىڭ عوي، ول - اباقتى،
اشۋمەنەن ءتۇيىپ تۇر ول قاباقتى.
«قيالدى ۇستاپ، جاپتىم!»- دەپ بوس مالدانعان
اقىماق دەپ بولماي ما ادامزاتتى؟!
اقنۇر حاميتبەكقىزى
