Soŋǧy kezderı uaǧyzşylar “Abai süidegen”, “Maǧjan büi degen”, Mırjaqyp “dın naşarlap kettı dedı” dep soǧa beredı. Ötırık aitqanda betterı bülk etse şe?! Eldıŋ bärın nadan, topas dep oilai ma, neǧylǧan betımen ketken samoosenkasy joǧary, auzyna tynym joq adamdar deimın būlardy. Ol ras pa, ötırık pe, kıtap oqymaq tügılı, internettı aşyp teksermeitın tobyr auzy aşylyp senıp, ony taratady.
Būl öte qauıptı tendensiia. Tarihty da, ädebiettı de “dınge beiımdep” qaita jazyp jatyr. Bügın ömırde joq adamnyŋ avtorlyq sözıne qol sūǧyp, ozbyrlyqpen özgertse, erteŋ osy sözdı “Maǧjan solai degen” dep qoiyp tūtas sanany arabi sanaǧa özgertedı.
Soŋǧy kezderı Alaş arystarynyŋ auzyna “Allah” degen sözdı salyp jür. Olardyŋ öleŋderın tüpnūsqadan özgertken. Sonau täuelsızdık alǧan jyldary şyqqan “Bes ǧasyr jyrlaidy” degen jinaqta alaş arystarynyŋ tüpnūsqamen jaryq körgen öleŋderın tegıs özgertıp jıbergen. Mysaly bır teatrdyŋ ärtısı Maǧjan Jūmabaevtyŋ “Qazaq tılı” degen öleŋın oqyp otyr. Sondaǧy “taraǧan türık bauyrlaryŋdy bauyryna, aq qolyŋmen tarta alasyŋ sen tılım” degendı, “taraǧan mūsylman bauyrlaryŋdy qoinyŋa” dep özgertıp alyp soǧyp otyr. Onan soŋ būl dert än önerıne de auysqan. Bır joly Qarqaralyǧa barǧan videoma Mädi aqynnyŋ änıŋ ızdep otyryp, bır änşınıŋ oryndauyndaǧyndaǧy änge tap boldym. “Siyndym atam Qazybek aruaǧyna” degendı alyp tastap, “Syiyndym Jaratuşy bır Allahqa” dep zarlatyp otyr. Dausyŋnyŋ kermettıgıne qol qoidym, tauyqtyŋ miyndai mi bermegen, jürek bermegen naǧyz teksızdıŋ özı ekensıŋ. Tüp-tügel būrmalaidy ekensıŋ, aruaqtardan qalǧan dombyrany qai betıŋmen qolyŋa aldyŋ?
Sodan Mädidıŋ änıŋ ızdep otyryp, eş jerın būzbai, erınbei, jany aşyp, tūtas qalpynda aityp şyqqan marqūm Biǧazy Tūtqabekov aǧamyz ǧana bolypty. Osydan-aq jıgıttıŋ jıgıtı kım, mädenietı , qazaqilyǧy körınıp tūrady.
Qūrmettı dästürlı, dästürlı emes änşıler jäne ärtıster, uaǧyzşylar! Kım senderge aqyndardyŋ şyǧarmalaryn özgertuge, dıni unnifikasiiamen ainalysuǧa rūqsat berdı, aityŋdarşy? Abai atam aitpap pa edı “Böten sözben bylǧansa söz arasy, ol aqynnyŋ bılımsız beişarasy” dep. Aruaqty Allah dep özgertken änşıler, ölgen adamdy, aruaqty qaidan syilasyn!
Allah dep öleŋ şyǧaryp jürgen qazırgı aqyndar jeterlık. Täŋır dep qazaqşa jyrlaǧan jas aqyndardyŋ bärı qazır jeldıŋ yǧymen arabşa Allahqa moiyn būrǧan. Solardyŋ öleŋderın alsaŋdar bolady ǧoi, al alaştyqtardyŋ aruaǧy bır künı atady senderdı!
Jalpy qazırgı filolog-tılşı, änşı, ärtısterge kım revizionizmmen, dıni unnifikasiiamen ainalysuǧa qūqyq berdı?
Alaş arystarynyŋ auzyna “Allah” saldy da, öleŋderdı öltırdı. “Türık bauyrlaryŋ” → “mūsylman bauyrlaryŋ”… Būl – mädenietke jasalǧan qastandyq!
Alaş ziialylary islamdy mülde joqqa şyǧarǧan joq. Bıraq olar ūlt, tıl,aǧartu, modernizasiia siiaqty ideialardy bırınşı orynǧa qoiǧan.
Mysaly, Abai Qūnanbaiūly dındı aqylmen tüsınudı jaqtady, al Maǧjan Jūmabaev islamdy qatty synap, şyǧarmalarynda türkılık, ūlttyq bırlık basym boldy.
Sondyqtan olardy “qazırgı dıni uaǧyzşylar aitqan formatqa” salyp jıberu ǧylymi tūrǧydan dūrys emes.
Memleketımız äsıredınşılermen küresudı bastady. Keşegı “Nauryz qazaqtyŋ meiramy emes” degen jıgıttı qamap tastapty.
Endı men tüsınbeitınım būlarǧa kım rūqsat berdı Abai, Maǧjan, Mırjaqyptyŋ şyǧarmasyn būzuǧa, dıni formaǧa tüsıruge? Būl endı jönsızdık emes – qylmys. Avtorlyq sözdı özgertpei, tüpnūsqany saqtap, syilastyqpen jetkızıŋızder. Mädeni salada jürıp, mädenietsızdıkpen ainalysuǧa bola ma?
Sonda būlardy tärtıpke şaqyratyn müiızı qaraǧaidai tıl mamandary, filologtar, professor, akademikter nege ünsız? Älde olarda Alaş mūrasyna degen adaldyq joq pa? Olardy dınşıl bolyp kettı me?
Olardyŋ öleŋderı arqyly ruhani män, dästür men syilastyq, tarihi kontekst būzylyp otyr. Şyǧarmadaǧy är söz – avtordyŋ oiy men sezımın bıldıredı, ony özgertu – şyǧarmanyŋ ömırın öltırumen teŋ.
Abai, Maǧjan, Mırjaqyp – dıni uaǧyzǧa emes, ūlt, tıl, bılım, modernizasiia ideiasyna adal boldy. Olardyŋ şyǧarmalaryn “dınge beiımdeu” – ädebiet pen tarihty būzu.
Qūrmettı ärtıster, änşıler, filologtar! Ūlttyq mūrany qorǧau – ärqaisymyzdyŋ paryzymyz. Bükıl mekteptegı oqulyqtardy da tekseru kerek. Bır joly bastauyşta Äli turaly arabtyŋ ötırık ertegısı basylǧany äşkere bolǧan edı.
“Maǧjan dınşıl boldy” deptı bır uaǧyzşy. Maǧjan dınşıl bolmaq tügılı, meşıttı “mal bazaryna” tenegen. Tömende Maǧjannyŋ “Meşıt häm abaqty” öleŋı.
MEŞIT HÄM TÜRME TURALY
B a l a :
Äketai, mynau ne üi ūzyn moiyn,
Tym ırı, ūlyq ūstap tūrǧan boiyn?
Basyna şyqqan adam bıler edı-au
Syryn aitpas qarakök köktıŋ oiyn.
Typ-tynyş būl üige, äke, kım barady?
Tynyştyqta qasiettı kım qalady?
Biıkte kök küŋırenıp syr aitqanda,
Baqytty kım közınen jas tamady?
Ä k e:
Būl üidı meşıt deidı, qūlynşaǧym,
Erıgıp, quǧan bolyp ata zaŋyn,
Anda-sanda domalap barmaǧy üşın,
Saldyrǧan özıne arnap «juan qaryn».
Bes minut «jatyp-tūryp», juyp almaq
Bylǧanǧan būzyqtyqpen ūiat-aryn.
Şyǧatyn joǧaryǧa moldasy da
Azanmen qūttyqtaidy qaryn taŋyn.
Būl meşıt - Kök üiı emes, qaryn üiı,
Körgıŋ kelse, baryp kör mal bazaryn.
B a l a :
Äketai, anau ne üi tüsı suyq?
Janyna jıbermeidı jandy juyq.
Terezesı temırlı, kör - esıgı,
Qabyrǧasyn qoiǧan ba qanmen juyp?
Tas qima, temır qaqpa, şoiyn qūlyp.
Tym-tyrys. Jalǧyz-aq jel tūr ǧoi ūlyp.
Sasyqta, qaraŋǧyda aş, auru
Kım jatyr eken, äke, tırı ölıp?
Ä k e:
Jihanda bır jas jan bar, Qiial aty,
Mäŋgı oinaityn, sönbeitın säule zaty.
Janǧa jan beretūǧyn tättı jyrly,
Meruertten tızılgen qos qanaty.
Ūşyp jürıp jyrymen jandy oiatu -
Jas Qiialdyŋ ejelden bar mūraty.
Tırı janǧa jyrlamaq tättı jyryn,
Adamzattyŋ joq oǧan jaqyn-jaty.
Jihanda bar närsenı jaratqan sol,
Täŋırı bar bır ǧana - Qiial aty...
Anau üidı adamzat abaqty der,
Adam - doŋyz, emennıŋ tamyryn jer.
Täŋırısı, jan jyry Qiialǧa arnap,
Sonau üidı salǧan ol bolsyn dep kör.
Köremısıŋ küzetşını jürgen jarap,
Qabaq tüiıp, terezege qoiǧan qarap?
Esalaŋ maldanyp jür: «Qiialdy ūstap,
Tarihtyŋ taŋynda,- dep,- qoidym qamap!»
Esalaŋ! Qiial qaida?.. Qiial kezbek,
Jihanda aq qanatpen ylǧi jüzbek.
Jerdegı jary - «jandy» jūbatuǧa,
Toqtausyz Kök ünınen änder tızbek.
Balam, endı bıldıŋ ǧoi, ol - abaqty,
Aşumenen tüiıp tūr ol qabaqty.
«Qiialdy ūstap, japtym!»- dep bos maldanǧan
Aqymaq dep bolmai ma adamzatty?!
Aqnūr HAMİTBEKQYZY
