سۋرەت جي كومەگىمەن جاسالدى
21–23 ساۋىردە موڭعوليا پرەزيدەنتى ۋحنااگين حۇرەلسۇح قازاقستاننىڭ شاقىرتۋىمەن مەملەكەتتىك ساپارمەن استاناعا كەلگەن. مەملەكەتتەر اراسىندا ءتۇرلى سالا بويىنشا 13 ءتۇرلى قۇجاتقا قول قويىلعان. سولاردىڭ اراسىندا ش. ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتى مەن شىڭعىسحان ۇلتتىق مۋزەيى اراسىندا دا ىنتىماقتاستىق تۋرالى قۇجاتقا قول قويىلدى.
بۇل كەلىسىمگە ينستيتۋت باس ديرەكتورى، اكادەميك زيابەك قابىلدينوۆ پەن مۋزەي ديرەكتورى، اكادەميك سامپيلدوندوۆىن چۋلۋن قول قويعان. مەموراندۋم اياسىندا قازاقستان مەن موڭعوليا تاريحشىلارىنىڭ بىرلەسكەن قاۋىمداستىعىن قۇرۋ، موڭعولياداعى قازاقتاردىڭ تاريحىن زەرتتەۋ، سونداي-اق شىڭعىس اۋلەتى مەن جوشى ۇلىسى كەزەڭدەرىنە قاتىستى ورتاق عىلىمي ەكسپەديتسيالار ۇيىمداستىرۋ كوزدەلگەن. تاراپتار بۇدان بولەك بىرلەسكەن عىلىمي جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ، حالىقارالىق كونفەرەنتسيالار وتكىزۋ، جاس عالىمدارعا ارنالعان تاعىلىمدامالار ۇيىمداستىرۋ جانە Scopus بازاسىندا يندەكستەلگەن جۋرنالداردا ورتاق جاريالانىمدار ازىرلەۋ جونىندە كەلىسىمگە كەلدى. سونداي-اق XVII–XVIII عاسىرلاردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىنداعى قازاق-جوڭعار قاتىناستارىنا قاتىستى تاريحي قۇجاتتار جيناعىن بىرلەسىپ شىعارۋ جوسپارى دا بار.
عىلىم سالاسىندا نەندەي وزگەرىس كۇتىلەدى؟ عالىم، شىعىستانۋشى-يرانتانۋشى جومارت جەڭىسپەن «ادىرنا» ءتىلشىسى سۇحباتتاسىپ كوردى.
- موڭعوليا پرەزيدەنتى ساپارىنىڭ ەرەكشەلىگى نەدە؟
- موڭعوليا – ءبىزدىڭ تاريحي ءداستۇرلى كورشىمىز، كونە كوشپەندى مەملەكەتتەردىڭ ورتالىعى بولعان. وسى مەملەكەت پەن وسى ەكى حالىق - قازاق حالقى مەن موڭعول حالقىنىڭ اراسىنداعى بايلانىستار جان-جاقتى دامۋ كەرەك جانە موڭعوليا پرەزيدەنتىنىڭ ءبىزدىڭ ەلىمىزگە ساپارى وسى ەكى جاقتى بايلانىستاردىڭ اراسىنداعى كەيبىر وزەكتى ماسەلەلەردىڭ شەشىمىن تابۋىنا ىقپال ەتەدى دەپ ويلايمىن.
مىسالى، ەكى ەلدىڭ اراسىندا كولىك قاتىناسى، لوگيستيكا ماسەلەسى وسى ساپار بارىسىندا شەشىمىن تاپتى. ويتكەنى ول – وتە وزەكتى ماسەلە. موڭعوليا تەڭىزگە شىعاتىن جولى جوق، ءوزىڭىز بىلەسىز، رەسەيدە قازىر جاعداي قانداي ەكەن، وڭتۇستىگىندە قىتاي – وسى ەكى ەلمەن عانا شەكارالاسادى. سول رەتپەن كەلگەندە موڭعوليا قازاقستان ارقىلى الەمدىك بازارلارعا شىعا الادى. نەگىزى مەنىڭ ويىمشا، وسى ساپاردا موڭعوليا، قازاقستان ءۇشىن دە ەڭ ۇلكەن ماڭىزى وسى بولدى دەپ ويلايمىن.
ەكىنشى جاعىنان، قازاقستان ءوزىنىڭ تاۋارلارىن موڭعولياعا ەكسپورتتاي الادى. قۇرىلىس تاۋارلارى بىزدە قازىر كوپ، ساپالى شىعىپ جاتىر. ازىق-تۇلىك ونىمدەرى، ءدارى-دارمەك، كوپتەگەن تاۋار تۇرلەرى شىعادى قازاقستاندا. مىنە، وسى كەزدەسۋدە ترانسپورت جولى دا رەتتەلدى.
- ساپار بارىسىندا ەكى ەل تاريحشىلارى قول قويعان مەموراندۋم جۇرت نازارىن اۋدارعانداي. قازاقستان مەن موڭعوليا تاريحشىلارىنىڭ بىرلەسكەن قاۋىمداستىعىن قۇرۋدىڭ عىلىمي ماڭىزى نەدە؟ بۇل باستاما وڭىرلىك تاريحتى قايتا قاراۋعا قالاي اسەر ەتۋى مۇمكىن؟
- ءبىز تاريحشىلار ءۇشىن وسى شىڭعىس حان مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى مەن ءبىزدىڭ شوقان ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى زيابەك قابىلدينوۆ بىرىگىپ جۇمىس ىستەۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويدى. مۇنىڭ عىلىمي ماڭىزى، ەڭ بىرىنشىدەن، قازاق-موڭعول تاريحشىلارىنىڭ قاۋىمداستىعىن قۇرۋ. قازىر موڭعوليانىڭ تاريح ينستيتۋتى، عىلىم اكادەمياسى، شىڭعىس حان مۋزەيىمەن كەلىسىمگە كەلىپ جاتىرمىز، بىراق وسى بىرلەسىپ جۇمىس جاساۋ بويىنشا ءالى دە بىزدە كوپ ماسەلەلەر تولىپ جاتىر، زەرتتەيتىن تاقىرىپتار كوپ.
ورتا عاسىرلار، ەرتە ورتا عاسىر، كەيىنگى ورتا عاسىر، مىنا جاڭا زامانداعى قارىم-قاتىناستار، جوڭعار-قازاق قارىم-قاتىناسى، ودان كەيىن كەڭەستىك كەزەڭدەگى قارىم-قاتىناستارىمىز تۋرالى زەرتتەۋلەر وتە از. مىنەكەي، وسى قاۋىمداستىق قۇرىلىپ جاتسا، ەكى ەلدىڭ تاريحشىلارى وسى قاۋىمداستىققا مۇشە، وسى ماسەلەلەرمەن اينالىسار ەدىك. ارينە، بىرلەسكەن جوبا بولعاننان كەيىن ونى قارجىلاندىرۋ كەرەك، سونى كەلىسىپ، قانداي زەرتتەۋلەر، قالاي قارجىلاندىرامىز، قانداي جوبالار قاراستىرىلادى – بولاشاقتىڭ ەنشىسىندە. ەڭ باستىسى كەلىسىمگە قول قويىلدى، تاريحشىلار قاۋىمداستىعى قۇرىلدى، ەندى ارى قاراي كەزەك-كەزەگىمەن جۇمىس ىستەي بەرەمىز.
- شىڭعىس اۋلەتى مەن جوشى ۇلىسىنا قاتىستى بىرلەسكەن ەكسپەديتسيالار ناقتى قانداي جاڭا دەرەكتەر اكەلۋى مۇمكىن؟
- شىڭعىس حان اۋلەتى مەن جوشى ۇلىسىنا قاتىستى بىرلەسكەن ەكسپەديتسيالار موڭعول حالقى مەن قازاق حالقىنىڭ تامىرىنىڭ ءبىر ەكەنىن دالەلدەيتىن بولادى. بىزدە قازىر ءوزىڭىز بىلەسىز، كەيبىر اۋەسقوي تاريحشىلار، تاريحقا قاتىسى جوق تۇلعالار شىڭعىس حاندى "قازاق ەدى" دەپ نەگىزسىز تۇجىرىمدار ايتۋدا. بۇل تۋرالى، مىسالى، زاردىحان قيناياتۇلى وتە ۇلكەن ەڭبەك جازدى: "شىڭعىس حان جانە قازاق مەملەكەتى" دەگەن. وندا عالىم تاپتىشتەپ ءتۇسىندىرىپ جازعان ەدى.
سوندىقتان شىڭعىس حان – ورتاق تۇلعا، قازاققا دا، موڭعولعا دا ورتاق تۇلعا. ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ سوناۋ قازاق حاندىعى قۇرىلعالى بەرى، قازاقستاندا حاندىق ۇكىمەت جويىلعانعا دەيىن شىڭعىس حان اۋلەتى بيلەدى. ونىڭ ىشىندە جوشى اۋلەتى. سوندىقتان شىڭعىس حان، جوشى - ءبىزدىڭ تاريحىمىزدا ۇلكەن ورنى بار. شىڭعىس حاندى يەمدەنىپ، "جەكە قازاقتىڭ تۇلعاسى" دەۋدەن اۋلاقپىز. ويتكەنى ءبىز پارسى، اراب، قىتاي تىلىندەگى دەرەكتەرمەن جۇمىس ىستەيمىز. بۇل ەكسپەديتسيالاردىڭ الدىنا قويعان ماقساتى – قازاق جانە موڭعول حالقىنىڭ تاريحي تامىرىن، تاريحي بايلانىستارىن زەرتتەۋ جانە ەكى حالىقتى ودان ءارى ءبىر-بىرىنە جاقىنداتۋ.
ەندى ءبىز كەزىندە "كيىز تۋىرلىقتى حالىق" دەپ كونە كەزەڭدەردەن بەرى كورشى، ارالاس-قۇرالاس تۇردىق. ءبىزدىڭ ءداستۇرىمىز، مادەنيەتىمىز، ءتىلىمىز - بارلىعى ۇقساس. ولار دا ءبىز سياقتى كيىز ۇيدە تۇرادى، ولار دا ءبىز سياقتى مالعا جاقىن، جاۋىنگەر، ولار دا ءبىز سياقتى قىمىز ىشەدى. سوندىقتان قازاق پەن موڭعولدىڭ تاريحي تامىرى ءبىر. ال ەندى وسى ەكسپەديتسيالار سول ماسەلەنى ودان سايىن دالەلدەپ، بەكىتە تۇسەتىن بولادى.
- بۇعان دەيىنگى زەرتتەۋلەردەن ايىرماشىلىعى نەدە بولادى؟
- بۇعان دەيىنگى زەرتتەۋلەردەن ايىرماشىلىعى – بۇرىن كەڭەستىك كەزەڭدە وسى موڭعول حالقى مەن قازاق حالقىنىڭ اراسىنا سىنا قاعىپ وتىردى دا، ەكى حالىقتى اجىراتۋعا تىرىستى. ول كەزەڭدە تەك قانا تۋىسقان حالىقتاردى ەمەس، ءبىر حالىقتىڭ ءوزىن ءبىر-بىرىنەن اجىراتۋعا، اراسىنا وت سالۋعا تىرىستى. ەندى ول كەزدەگى زەرتتەۋ مەتودولوگياسى دا مىنا كوممۋنيستىك يدەولوگيانىڭ، ورتالىقتىڭ جاساعان ەرەجەلەرىنە ساي جۇرگىزىلدى. ال ەندى قازىر كەيىنگى زەرتتەۋلەردىڭ ايىرماشىلىعى – تاۋەلسىز، ناقتى تاريحي دەرەكتەرگە سۇيەنىپ، ناقتى تاجىريبەلەر، تالقىلاۋلار، ءار عالىمنىڭ ءوز پىكىرىن، ءوز زەرتتەۋلەرىنىڭ ناتيجەسىن، تۇجىرىمدارىن ايتۋ ارقىلى شەشىلەتىن بولادى. قازىر موڭعول-قازاق قارىم-قاتىناستارىنىڭ جاندانۋىنا قارسى توپتار بار، مەملەكەتتەر بار. ولار قولدارىنان كەلگەنشە وسى بايلانىستارعا كەدەرگى كەلتىرگىسى كەلەدى. سوندىقتان ودان كەيىن اراڭداتۋلار، نەشە ءتۇرلى اراڭداتۋلار بولادى.
- موڭعول جانە قازاق ارحيۆتەرىندەگى دەرەكتەردىڭ ەرەكشەلىگى قانداي؟ ولاردى سالىستىرا زەرتتەۋ قانداي جاڭا تۇجىرىمدارعا اكەلۋى مۇمكىن؟
- موڭعول جانە قازاق ارحيۆتەرىندەگى دەرەكتەرىندەگى ەرەكشەلىكتەر اسا جوق. ءبىز موڭعول مەن قازاق حالقى ۇزاق ۋاقىت سوتسياليستىك لاگەردە بولدىق قوي. سوندىقتان بىزدەگى مىنا ارحيۆ جۇيەسى، ونى ساقتاۋ، ونى پايدالانۋ ۇقساس. دەگەنمەن، كەيدە بىزدە بار نارسە ولاردا بولماۋى مۇمكىن، ولاردا بار نارسە بىزدە بولماي قالۋى مۇمكىن. سوندىقتان وسى ەكى ەلدىڭ ارحيۆتەرىندەگى ساقتاۋلى قۇجاتتاردى سالىستىرا زەرتتەۋدىڭ ماڭىزى وتە زور.
دەگەنمەن دە سول كەزدەگى مىنا كەڭەستىك بيلىكتىڭ جۇرگىزگەن ساياساتى، بىزدەگى شارۋاشىلىق جۇرگىزۋ تاسىلدەرى، ودان كەيىن ۇكىمەتتىڭ، جەرگىلىكتى ۇكىمەتتەردىڭ جۇرگىزگەن ساياساتى، ىستەگەن ارەكەتتەرى – ءبارى ۇقساس بولدى. دەگەنمەن ەكەۋى ەكى مەملەكەت بولعاندىقتان، سالىستىرا زەرتتەۋدىڭ ماڭىزى زور دەپ ويلايمىن.
- موڭعولياداعى قازاقتاردىڭ تاريحىن زەرتتەۋدە قازىرگى تاڭدا قانداي “اقتاڭداقتار” بار؟ وسى مەموراندۋم سول ولقىلىقتاردىڭ ورنىن تولتىرا الا ما؟
- موڭعوليادا قازاقتاردىڭ تاريحىن زەرتتەۋدە ەشقانداي اقتاڭداقتار جوق. ول بەلگىلى. سول ايماققا قازاقتاردىڭ قالاي بارعانى، موڭعول حالقىنىڭ، تۋىسقان موڭعول حالقىنىڭ ولاردى قالاي قارسى العانى، قالاي ولار جاڭا جەردە اداپتاتسياعا ءتۇستى، ولاردىڭ تاريحي وتانىمەن بايلانىسى قانداي بولدى، ودان كەيىن قازاقتار موڭعول قوعامىنا قالاي يكەمدەلدى — وسىنىڭ بارلىعى زەرتتەلگەن.
موڭعوليادا، قازاقتاردىڭ اراسىندا زيالى وكىلدەرى وتە كوپ. قازىر بيزنەس وكىلدەرى دە كوبەيىپ جاتىر. زيالى وكىلدەرىمىز — تاريحشىلار باباقۇمار حينايات، ءناپىل بازىلحان، زاردىحان قيناياتۇلى، دوسان بايمولدا — وسى عىلىمنىڭ ءار سالاسىندا موڭعوليادان كەلگەن قانداس تاريحشىلار، عالىمدار وتە كوپ. ول كىسىلەر دە وسى ماسەلەمەن شۇعىلدانىپ جاتىر، موڭعوليالىق عالىمدار دا شۇعىلدانىپ جاتىر.
بۇرىنعىداي كوممۋنيستىك يدەولوگيا جوق قازىر، تاريحي زەرتتەۋلەرگە ەشقانداي كەدەرگى جوق. سوندىقتان، مەنىڭ ويىمشا، ەكى ەلدىڭ اراسىنداعى، اسىرەسە، موڭعوليادا قازاقتاردىڭ تاريحىنا قاتىستى ەشقانداي اقتاڭداقتار جوق. موڭعول ۇكىمەتى، موڭعول حالقى سول موڭعولياداعى بايان-ولگەيدەگى قازاقتارعا بارلىق جاعداي جاساپ وتىر. ەكى حالىقتىڭ اراسىندا ەشقانداي تۇسىنبەۋشىلىك، كەلىسپەۋشىلىك جوق جانە وسىنداي جاعدايدا اقتاڭداقتار دا بولۋى مۇمكىن ەمەس دەپ ويلايمىن
- سۇحباتىڭىزعا راقمەت!
سىمبات ناۋحان
"ادىرنا" ۇلتتىق پورتالى
