Suret Jİ kömegımen jasaldy
21–23 säuırde Moŋǧoliia prezidentı Uhnaagiin Hürelsüh Qazaqstannyŋ şaqyrtuymen memlekettık saparmen Astanaǧa kelgen. Memleketter arasynda türlı sala boiynşa 13 türlı qūjatqa qol qoiylǧan. Solardyŋ arasynda Ş. Uälihanov atyndaǧy Tarih jäne etnologiia instituty men Şyŋǧyshan ūlttyq muzeiı arasynda da yntymaqtastyq turaly qūjatqa qol qoiyldy.
Būl kelısımge institut bas direktory, akademik Ziiabek Qabyldinov pen muzei direktory, akademik Sampildondovyn Chuluun qol qoiǧan. Memorandum aiasynda Qazaqstan men Moŋǧoliia tarihşylarynyŋ bırlesken qauymdastyǧyn qūru, Moŋǧoliiadaǧy qazaqtardyŋ tarihyn zertteu, sondai-aq Şyŋǧys äuletı men Joşy ūlysy kezeŋderıne qatysty ortaq ǧylymi ekspedisiialar ūiymdastyru közdelgen. Taraptar būdan bölek bırlesken ǧylymi jobalardy jüzege asyru, halyqaralyq konferensiialar ötkızu, jas ǧalymdarǧa arnalǧan taǧylymdamalar ūiymdastyru jäne Scopus bazasynda indekstelgen jurnaldarda ortaq jariialanymdar äzırleu jönınde kelısımge keldı. Sondai-aq XVII–XVIII ǧasyrlardyŋ bırınşı jartysyndaǧy qazaq-joŋǧar qatynastaryna qatysty tarihi qūjattar jinaǧyn bırlesıp şyǧaru jospary da bar.
Ǧylym salasynda nendei özgerıs kütıledı? Ǧalym, şyǧystanuşy-irantanuşy Jomart Jeŋıspen «Adyrna» tılşısı sūhbattasyp kördı.
- Moŋǧoliia prezidentı saparynyŋ erekşelıgı nede?
- Moŋǧoliia – bızdıŋ tarihi dästürlı körşımız, köne köşpendı memleketterdıŋ ortalyǧy bolǧan. Osy memleket pen osy ekı halyq - qazaq halqy men moŋǧol halqynyŋ arasyndaǧy bailanystar jan-jaqty damu kerek jäne Moŋǧoliia prezidentınıŋ bızdıŋ elımızge sapary osy ekı jaqty bailanystardyŋ arasyndaǧy keibır özektı mäselelerdıŋ şeşımın tabuyna yqpal etedı dep oilaimyn.
Mysaly, ekı eldıŋ arasynda kölık qatynasy, logistika mäselesı osy sapar barysynda şeşımın tapty. Öitkenı ol – öte özektı mäsele. Moŋǧoliia teŋızge şyǧatyn joly joq, özıŋız bılesız, Reseide qazır jaǧdai qandai eken, oŋtüstıgınde Qytai – osy ekı elmen ǧana şekaralasady. Sol retpen kelgende Moŋǧoliia Qazaqstan arqyly älemdık bazarlarǧa şyǧa alady. Negızı menıŋ oiymşa, osy saparda Moŋǧoliia, Qazaqstan üşın de eŋ ülken maŋyzy osy boldy dep oilaimyn.
Ekınşı jaǧynan, Qazaqstan özınıŋ tauarlaryn Moŋǧoliiaǧa eksporttai alady. Qūrylys tauarlary bızde qazır köp, sapaly şyǧyp jatyr. Azyq-tülık önımderı, därı-därmek, köptegen tauar türlerı şyǧady Qazaqstanda. Mıne, osy kezdesude transport joly da retteldı.
- Sapar barysynda ekı el tarihşylary qol qoiǧan memorandum jūrt nazaryn audarǧandai. Qazaqstan men Moŋǧoliia tarihşylarynyŋ bırlesken qauymdastyǧyn qūrudyŋ ǧylymi maŋyzy nede? Būl bastama öŋırlık tarihty qaita qarauǧa qalai äser etuı mümkın?
- Bız tarihşylar üşın osy Şyŋǧys han muzeiınıŋ direktory men bızdıŋ Şoqan Uälihanov atyndaǧy Tarih jäne etnologiia institutynyŋ direktory Ziiabek Qabyldinov bırıgıp jūmys ısteu turaly kelısımge qol qoidy. Mūnyŋ ǧylymi maŋyzy, eŋ bırınşıden, qazaq-moŋǧol tarihşylarynyŋ qauymdastyǧyn qūru. Qazır Moŋǧoliianyŋ Tarih instituty, Ǧylym akademiiasy, Şyŋǧys han muzeiımen kelısımge kelıp jatyrmyz, bıraq osy bırlesıp jūmys jasau boiynşa älı de bızde köp mäseleler tolyp jatyr, zertteitın taqyryptar köp.
Orta ǧasyrlar, erte orta ǧasyr, keiıngı orta ǧasyr, myna jaŋa zamandaǧy qarym-qatynastar, Joŋǧar-Qazaq qarym-qatynasy, odan keiın keŋestık kezeŋdegı qarym-qatynastarymyz turaly zertteuler öte az. Mınekei, osy qauymdastyq qūrylyp jatsa, ekı eldıŋ tarihşylary osy qauymdastyqqa müşe, osy mäselelermen ainalysar edık. Ärine, bırlesken joba bolǧannan keiın ony qarjylandyru kerek, sony kelısıp, qandai zertteuler, qalai qarjylandyramyz, qandai jobalar qarastyrylady – bolaşaqtyŋ enşısınde. Eŋ bastysy kelısımge qol qoiyldy, tarihşylar qauymdastyǧy qūryldy, endı ary qarai kezek-kezegımen jūmys ıstei beremız.
- Şyŋǧys äuletı men Joşy ūlysyna qatysty bırlesken ekspedisiialar naqty qandai jaŋa derekter äkeluı mümkın?
- Şyŋǧys han äuletı men Joşy ūlysyna qatysty bırlesken ekspedisiialar moŋǧol halqy men qazaq halqynyŋ tamyrynyŋ bır ekenın däleldeitın bolady. Bızde qazır özıŋız bılesız, keibır äuesqoi tarihşylar, tarihqa qatysy joq tūlǧalar Şyŋǧys handy "qazaq edı" dep negızsız tūjyrymdar aituda. Būl turaly, mysaly, Zardyhan Qinaiatūly öte ülken eŋbek jazdy: "Şyŋǧys han jäne Qazaq memleketı" degen. Onda ǧalym täptıştep tüsındırıp jazǧan edı.
Sondyqtan Şyŋǧys han – ortaq tūlǧa, qazaqqa da, moŋǧolǧa da ortaq tūlǧa. Bızdıŋ memleketımızdıŋ sonau Qazaq handyǧy qūrylǧaly berı, Qazaqstanda handyq ükımet joiylǧanǧa deiın Şyŋǧys han äuletı biledı. Onyŋ ışınde Joşy äuletı. Sondyqtan Şyŋǧys han, Joşy - bızdıŋ tarihymyzda ülken orny bar. Şyŋǧys handy iemdenıp, "jeke qazaqtyŋ tūlǧasy" deuden aulaqpyz. Öitkenı bız parsy, arab, qytai tılındegı derektermen jūmys ısteimız. Būl ekspedisiialardyŋ aldyna qoiǧan maqsaty – qazaq jäne moŋǧol halqynyŋ tarihi tamyryn, tarihi bailanystaryn zertteu jäne ekı halyqty odan ärı bır-bırıne jaqyndatu.
Endı bız kezınde "kiız tuyrlyqty halyq" dep köne kezeŋderden berı körşı, aralas-qūralas tūrdyq. Bızdıŋ dästürımız, mädenietımız, tılımız - barlyǧy ūqsas. Olar da bız siiaqty kiız üide tūrady, olar da bız siiaqty malǧa jaqyn, jauynger, olar da bız siiaqty qymyz ışedı. Sondyqtan qazaq pen moŋǧoldyŋ tarihi tamyry bır. Al endı osy ekspedisiialar sol mäselenı odan saiyn däleldep, bekıte tüsetın bolady.
- Būǧan deiıngı zertteulerden aiyrmaşylyǧy nede bolady?
- Būǧan deiıngı zertteulerden aiyrmaşylyǧy – būryn keŋestık kezeŋde osy moŋǧol halqy men qazaq halqynyŋ arasyna syna qaǧyp otyrdy da, ekı halyqty ajyratuǧa tyrysty. Ol kezeŋde tek qana tuysqan halyqtardy emes, bır halyqtyŋ özın bır-bırınen ajyratuǧa, arasyna ot saluǧa tyrysty. Endı ol kezdegı zertteu metodologiiasy da myna kommunistık ideologiianyŋ, ortalyqtyŋ jasaǧan erejelerıne sai jürgızıldı. Al endı qazır keiıngı zertteulerdıŋ aiyrmaşylyǧy – täuelsız, naqty tarihi derekterge süienıp, naqty täjıribeler, talqylaular, är ǧalymnyŋ öz pıkırın, öz zertteulerınıŋ nätijesın, tūjyrymdaryn aitu arqyly şeşıletın bolady. Qazır moŋǧol-qazaq qarym-qatynastarynyŋ jandanuyna qarsy toptar bar, memleketter bar. Olar qoldarynan kelgenşe osy bailanystarǧa kedergı keltırgısı keledı. Sondyqtan odan keiın araŋdatular, neşe türlı araŋdatular bolady.
- Moŋǧol jäne qazaq arhivterındegı derekterdıŋ erekşelıgı qandai? Olardy salystyra zertteu qandai jaŋa tūjyrymdarǧa äkeluı mümkın?
- Moŋǧol jäne qazaq arhivterındegı derekterındegı erekşelıkter asa joq. Bız moŋǧol men qazaq halqy ūzaq uaqyt sosialistık lagerde boldyq qoi. Sondyqtan bızdegı myna arhiv jüiesı, ony saqtau, ony paidalanu ūqsas. Degenmen, keide bızde bar närse olarda bolmauy mümkın, olarda bar närse bızde bolmai qaluy mümkın. Sondyqtan osy ekı eldıŋ arhivterındegı saqtauly qūjattardy salystyra zertteudıŋ maŋyzy öte zor.
Degenmen de sol kezdegı myna keŋestık bilıktıŋ jürgızgen saiasaty, bızdegı şaruaşylyq jürgızu täsılderı, odan keiın ükımettıŋ, jergılıktı ükımetterdıŋ jürgızgen saiasaty, ıstegen äreketterı – bärı ūqsas boldy. Degenmen ekeuı ekı memleket bolǧandyqtan, salystyra zertteudıŋ maŋyzy zor dep oilaimyn.
- Moŋǧoliiadaǧy qazaqtardyŋ tarihyn zertteude qazırgı taŋda qandai “aqtaŋdaqtar” bar? Osy memorandum sol olqylyqtardyŋ ornyn toltyra ala ma?
- Moŋǧoliiada qazaqtardyŋ tarihyn zertteude eşqandai aqtaŋdaqtar joq. Ol belgılı. Sol aimaqqa qazaqtardyŋ qalai barǧany, moŋǧol halqynyŋ, tuysqan moŋǧol halqynyŋ olardy qalai qarsy alǧany, qalai olar jaŋa jerde adaptasiiaǧa tüstı, olardyŋ tarihi Otanymen bailanysy qandai boldy, odan keiın qazaqtar moŋǧol qoǧamyna qalai ikemdeldı — osynyŋ barlyǧy zerttelgen.
Moŋǧoliiada, qazaqtardyŋ arasynda ziialy ökılderı öte köp. Qazır biznes ökılderı de köbeiıp jatyr. Ziialy ökılderımız — tarihşylar Babaqūmar Hinaiat, Näpıl Bazylhan, Zardyhan Qinaiatūly, Dosan Baimolda — osy ǧylymnyŋ är salasynda Moŋǧoliiadan kelgen qandas tarihşylar, ǧalymdar öte köp. Ol kısıler de osy mäselemen şūǧyldanyp jatyr, moŋǧoliialyq ǧalymdar da şūǧyldanyp jatyr.
Būrynǧydai kommunistık ideologiia joq qazır, tarihi zertteulerge eşqandai kedergı joq. Sondyqtan, menıŋ oiymşa, ekı eldıŋ arasyndaǧy, äsırese, Moŋǧoliiada qazaqtardyŋ tarihyna qatysty eşqandai aqtaŋdaqtar joq. Moŋǧol ükımetı, moŋǧol halqy sol Moŋǧoliiadaǧy Baian-Ölgeidegı qazaqtarǧa barlyq jaǧdai jasap otyr. Ekı halyqtyŋ arasynda eşqandai tüsınbeuşılık, kelıspeuşılık joq jäne osyndai jaǧdaida aqtaŋdaqtar da boluy mümkın emes dep oilaimyn
- Sūhbatyŋyzǧa raqmet!
Symbat Nauhan
"Adyrna" ūlttyq portaly
