بىرنەشە جىلدان بەرى قىتايدا تۇراتىن قازاق زيالىلارى جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ قىسىمىنا ۇشىراپ، ءتۇرلى قۋعىن-سۇرگىنگە تاپ بولىپ جاتقانى جونىندە الەۋمەتتىك جەلىلەر مەن اقپارات قۇرالدارىندا ءجيى ايتىلىپ كەلەدى. «جاس الاش» گازەتىندە بۇل تاقىرىپقا قاتىستى بىرنەشە ماتەريال جاريالانىپ، قىتايدا ۇستالعان قازاق زيالىلارى تۋرالى ماسەلەلەر كوتەرىلگەن. وسى جولى دا رەداكتسياعا قىدىربەك سۇلتانبەك ەسىمدى ازامات حابارلاسىپ، قىتايدىڭ شىڭجاڭ ءوڭىرى، قۇلجا قالاسىندا تۇراتىن اعاسى بىلىسبەك ابدىرازاقتىڭ جارتى جىل بۇرىن ۇستالىپ كەتكەنىن، سودان بەرى ودان ناقتى حابار الا الماي، الاڭداپ وتىرعانىن جەتكىزدى.
بىلىسبەك ابدىرازاقتى قازاق وقىرمانى بەلگىلى اقىن، پۋبليتسيست ءارى قالامگەر رەتىندە جاقسى تانيدى. ونىڭ وتتى، رۋحتى جىرلارى كوپشىلىككە بۇرىننان تانىس. سونداي-اق ول – قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى. اقىننىڭ قالاي جانە نە سەبەپتى ۇستالعانى، قازىرگى جاعدايى تۋرالى ونىڭ ءىنىسى قىدىربەك سۇلتانبەك ايتىپ بەردى.
– بىلىسبەك ابدىرازاق ءسىزدىڭ قانداي تۋىسىڭىز؟
– بىلىسبەك – مەنىڭ تۋعان اعام. ول كىسى 1968 جىلى 30 جەلتوقساندا قىتايدىڭ شىڭجاڭ وڭىرىنە قاراستى كۇنەس اۋدانىنىڭ شالكودە دەگەن جەرىندە دۇنيەگە كەلگەن. اكەمىزدىڭ اتى – سۇلتانبەك، اتامىزدىڭ اتى – ابدىرازاق. بىلىسبەك نەمەرەنىڭ ۇلكەنى بولعاندىقتان، ابدىرازاق اتامىزدىڭ بالاسى ەسەبىندە اتالىپ كەتتى. بىراق تولقۇجاتتاعى تەگى – سۇلتانبەك. ءبىز التى اعايىندىمىز: ۇلكەنى – بىلىسبەك، ودان كەيىن مەن – قىدىربەك، مەنەن كەيىن كۇمىسبەك، قامزابەك، بيبەك ەسىمدى ىنىلەرىم جانە قاراقات ەسىمدى قارىنداسىمىز بار. بىلىسبەكتەن وزگەمىز قازاقستاندا تۇرامىز، وسى ەلدىڭ ازاماتىمىز. اعامىزدىڭ ۇلار، تۇرار ەسىمدى ۇلدارى دا الماتىدا. بىرەۋى جۇمىس ىستەيدى، ەكىنشىسى وقيدى. قازىر جەڭگەمىز جۇماگۇل قۋانتايقىزى كەنجە ۇلى ەدىگە ەكەۋى قۇلجا قالاسىندا تۇرىپ جاتىر.
– اعاڭىز قىتايدا قانداي جۇمىستار ىستەدى؟
– 1990 جىلى ىلە پەداگوگيكا ينستيتۋتىنىڭ ءتىل-ادەبيەت فاكۋلتەتىن تامامداعان. ۇزاق جىلدار بويى شىڭجاڭعا قاراستى ىلە قازاق وبلىستىق ادەبيەت-كوركەمونەرشىلەر بىرلەستىگىنىڭ «قازاق اۋىز ادەبيەتىن زەرتتەۋ قوعامىندا» ءىس جۇرگىزۋشى، جاۋاپتى حاتشى سياقتى جۇمىستار اتقاردى. قىتايدا ءار جىلدارى «اي بەتىندەگى اۋىل»، «اققۋدىڭ كوز جاسى»، «قارقارا كوتەرىلىسى»، «قىتاي قازاق اقپارات-ءباسپاسوزىنىڭ قىسقاشا تاريحى» سەكىلدى جىر جيناقتارى، عىلىمي-تانىمدىق مونوگرافيالارى جارىق كورگەن. 2004 جىلى قازاقستانداعى «ەلوردا» باسپاسىنان «اقساق ءبورى» اتتى جىر جيناعى باسىلىپ شىقتى.
– اعاڭىزدىڭ ۇستالعانىن قاي كەزدە ءبىلدىڭىز؟
– بۇرىندارى WeChat الەۋمەتتىك جەلىسى ارقىلى حابارلاسىپ، اماندىق-ساۋلىعىمىزدى ءبىلىپ تۇراتىنبىز. 2025 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي حابارىمىز ءۇزىلدى. WeChat-ىنا سويلەسەم جاۋاپ بەرمەيدى، حابارلاسسام تۇتقانى كوتەرمەيدى. سودان جەڭگەمە حابارلاستىم. سويتسەم، بىلىسبەكتى 28 جەلتوقسان كۇنى ۇستاپ الىپ كەتىپتى. نەگىزى اعامدى ەكى جىل بۇرىن قۇلجا قالاسىنا جاقىن ءبىر اۋىلعا جىبەرگەن. سوندا قاداعالاۋ، باقىلاۋ استىندا جۇمىس ىستەپ جاتقان. بۇل ءوزى قىتاي ۇكىمەتىنىڭ «تومەنگە ءتۇسىرۋ» دەپ اتالاتىن ساياساتى كورىنەدى. اقىن-جازۋشى، زيالى قاۋىمنىڭ ءبىرازى كەيىنگى جىلداردا اۋىل-اۋىلدارعا ءتۇرلى جۇمىسقا جىبەرىلىپتى.
جەڭگەمنىڭ ايتۋىنشا، بىلىسبەكتى سول كۇنى جۇمىس ىستەپ جاتقان جەرىنەن ۇستاپ، ۇيگە الىپ كەلىپتى. ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك قىزمەتكەرى، پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى بار – 7-8 ادام دەيدى. ءۇيدى اقتارىپ، ءتىنتىپ، اعامنىڭ ءبىراز كىتاپ، قولجازبالارىن وزىمەن قوسا الىپ كەتىپتى. جەڭگەمە كۇيەۋىن نە سەبەپتى ۇستاعانىن ايتپاعان، تەك ء«بىراز ۋاقىت تەرگەپ، تەكسەرەمىز» دەگەن. اۋەلدە بىلىسبەكتى قۇلجا قالاسىنا اپارعان كورىنەدى. باستاپقىدا 10-15 كۇندە ءبىر رەت جەڭگەمە ءوزى حابارلاسىپ، اماندىق-ساۋلىعىن ايتىپ تۇرىپتى. سودان جۋىردا حابارلاسقانىندا: «جاعداي قيىنداپ بارادى. مەنى سوتتايتىن كورىنەدى. قىدىربەككە ايت، سەنى مەن ەدىگەگە باس-كوز بولسىن»، – دەپتى. الايدا جەڭگەم مۇنى قورقىپ ماعان ايتپاپتى. ارادا ءبىراز كۇن وتكەن سوڭ اعام قايتا حابارلاسىپ: «قىدىربەككە ايتتىڭ با؟»، – دەپ سۇراپتى، جەڭگەم: «جوق، ايتا المادىم»، – دەگەن ەكەن، ول كىسى قاتتى اشۋلانىپ: «مىنالاردىڭ سۇرقى جامان، ءتۇبى مەنى سوتتاپ تىنادى. قىدىربەككە تەزدەتىپ حابارىمدى ايت. مەنىڭ ولگەنىمدى جەتكىزەيىن دەپ وتىرسىڭ با؟!»، – دەپتى.
وسىدان سوڭ جەڭگەم حابارلاسىپ، ءمان-جايدى ايتتى. سول جولى بىلىسبەك جەڭگەمە «كيىم-كەشەگىمدى جۋىپ، دايىنداپ قوي، ءبىر ادامدار حابارلاسىپ، الىپ كەتەدى» دەپتى. ايتقانداي-اق، ءبىر-ەكى كۇننەن سوڭ پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى كەلىپ، اعامنىڭ كيىم-كەشەگىن الىپ كەتىپتى. سودان، كوپ ۇزاماي، پوليتسيا قىزمەتكەرى جەڭگەمە حابارلاسىپ: «كۇيەۋىڭىزدى ۇرىمجىگە اپارىپ تاستاپ، قايتىپ كەلە جاتىرمىز. قۇلجاعا تاياپ قالدىق. ءسىز ەندى ءبىر تاۋلىك ىشىندە ءبىر قاعازدارعا قول قويۋىڭىز كەرەك»، – دەپتى. ول كىسى ەشقانداي قاعازعا قول قويمايتىنىن ايتىپتى. الگى پوليتسيا: «قويماساڭ قوي، ءبىز ءوزىمىز قويا سالامىز»، – دەگەن.
مىنە، سودان بەرى بىلىسبەكتەن ەشقانداي حابار جوق. جەڭگەمىزگە «قاعازعا قول قويۋىڭ كەرەك» دەپ ايتقانىنا قاراپ، اعامىزدى قىتاي ۇكىمەتى سوتتاپ جىبەردى مە دەپ قاۋىپتەنەمىن.
– بىلىسبەك اعانىڭ اكە-شەشەسى ۇلىنىڭ ۇستالعانىن ەستىدى مە، ول كىسىلەردىڭ جاعدايى قالاي؟
– ءيا، ەستىدى. اكەمىز سۇلتانبەك ابدىرازاقۇلى 83 جاستا. ءى توپتاعى مۇگەدەك. 7-8 جىلدان بەرى ەكى كوزى كورمەيدى. ەسى كىرەسىلى-شىعاسىلى. قازىر ايتساڭ، سالدەن سوڭ ۇمىتىپ قالادى. شەشەمىز رايحان مۇسابەكقىزى، جاسى سەكسەننەن استى. ول كىسى دە كۇندە جىلايدى. قاي كۇنى «قىتايعا ەرتىپ بارىڭدار، ۇلىمنىڭ حابارىن سۇراستىرايىن، قىتاي مەنى قامامايتىن شىعار» دەيدى. وعان جاسى كەلگەن ۇلكەن كىسىنىڭ دەنساۋلىعىنان الاڭدايمىز. ونىڭ ۇستىنە بارعاندا بىزگە كىم جاۋاپ بەرە قويادى دەيسىز؟! جاعداي، مىنە، وسىلاي. قازىر سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنە حات دايىنداپ جاتىرمىز.
بىلىسبەك اعامىز – ادال، اق ادام. كىسى ولتىرمەدى، قىلمىس جاسامادى. جارتى جىلدان بەرى ول كىسىگە قانداي ايىپ تاعىلعانىنان حابارسىزبىز. كەزىندە جاريالانعان ولەڭدەرىنەن، جارىق كورگەن كىتاپتارىنان قانداي دا ءبىر «قىلمىس» تاپتى ما دەيىن دەسەڭ، ونىڭ ءبارى قىتاي ۇكىمەتىنىڭ رۇقساتىمەن جاريالانعان دۇنيەلەر. ءتىپتى ءتىرى-ءولىسىن دە بىلمەيمىز. تىم قۇرىسا، قازاقستان ۇكىمەتى سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى ارقىلى اعامىزدىڭ ءىز-دەرەگىن، قانداي ايىپ تاعىلعانىن، قازىر قايدا ەكەنىن، سوتتالعان، سوتتالماعانىن ءبىلىپ بەرسە دەيمىز.
اڭگىمەلەسكەن جاقسىلىق قازىمۇراتۇلى
