«مەن ادال ءسوزدىڭ قورقىنىشتان ءاردايىم ۇستەم ەكەنىنە سەنىپ كەلدىم»، – دەيدى جازۋشى. ءومىر جولى ادام تاعدىرىنىڭ ارقايسىسى وزىنشە ءبىر تىلسىم الەم ەكەنىن دالەلدەپ تۇرعان جانمەن سىرلاسۋعا نيەت ەتتىك. تاعدىردىڭ العاشقى نۇسقاسى بولمايدى: ءار ادام ءوز عۇمىرىن بىردەن اق قاعازعا جازادى. كەيدە ءومىردىڭ داۋىلىنا قارسى ءجۇزىپ، كەيدە زاماننىڭ ىعىنا كونبەي، ءوز جولىن ءوزى سالادى.
بيگەلدى عابدۋلليننىڭ مىنەزى مەن ازاماتتىق بولمىسىن قالىپتاستىرعان دا – ءدال وسى تاعدىرعا قارسى تۇرا ءبىلۋ قاسيەتى. الدارىڭىزدا جاي عانا سۇحبات ەمەس… بۇل – تۇتاس ءبىر ءداۋىردىڭ كۋاسى ءارى قاتىسۋشىسى بولعان، قازاقستان تاريحىنداعى تالاي بەتبۇرىستى كەزەڭدەردى باستان وتكەرگەن ادامنىڭ جان دۇنيەسىنە جاسالعان ساياحات. جازۋشىمەن اڭگىمەلەسە وتىرىپ، جازۋعا دەگەن جاۋاپكەرشىلىكتىڭ، زامان تىنىسى مەن قالامگەر ءۇنىنىڭ ءمانىن زەردەلەپ كوردىك.
– بيگەلدى مىرزا، ءومىرىڭىز جەڭىل بولعان جوق. وزىڭىزگە جاسالعان قاستاندىق، رەداكتسيانىڭ جارىلۋى، ساياسي ەميگراتسيا، تۇرمە… وسىنداي تاعدىر جولىنا بۇگىن وكىنىشپەن قارايسىز با؟ اڭگىمەمىزدى وسىدان باستاساق.
– جوق. ەشقاشان وكىنگەن ەمەسپىن. ارينە، كەز كەلگەن ادام سياقتى مەنىڭ دە تاعدىرىمنىڭ كەيبىر بەتتەرىن وزگەرتكىم كەلگەن ساتتەر بولدى. بىراق وتكەن ومىرىمە بۇگىن كوز جۇگىرتسەم، ءدال سول سىناقتار مەنى بۇگىنگى بيگەلدى عابدۋللين ەتىپ قالىپتاستىرعانىن انىق كورەمىن. ءومىر ادامعا جايلىلىق سىيلاۋعا مىندەتتى ەمەس. ول ەڭ الدىمەن ادامدى ادالدىققا تاربيەلەۋى كەرەك.
كۇردەلى كەزەڭدە ءومىر ءسۇردىم. ەلدىڭ قالاي وزگەرگەنىن، ءبىر ءداۋىردىڭ قۇلاپ، ەكىنشىسىنىڭ بوي كوتەرگەنىن كوزىممەن كوردىم. كەيدە وتەمى وتە قىمباتقا تۇسكەن شەشىمدەر قابىلداۋعا تۋرا كەلدى. بىراق مەن ەشقاشان جان تىنىشتىعى ءۇشىن ار-ۇجداننان، ءوز ۇستانىمىمنان باس تارتۋعا بولادى دەگەن ويمەن كەلىسكەن ەمەسپىن.
m
ءيا، ومىرىمدە قاستاندىق تا بولدى، رەداكتسيانىڭ جارىلىسى دا بولدى، ءماجبۇرلى ەميگراتسيانى دا، تۇرمەنى دە وتكەردىم. مۇنىڭ ءبارى ءومىربايانىمنىڭ اجىراماس بولىگىنە اينالدى.
الايدا ءومىردى تەك قايعى-قاسىرەتتەن قۇرالعان وقيعالار تىزبەگى دەپ قابىلدايتىن بولساق، وندا ەڭ باستى نارسەدەن ايىرىلىپ قالامىز. ول – «وسىنىڭ ءبارى نە ءۇشىن باستان وتكەرىلدى؟» دەگەن سۇراقتىڭ جاۋابى.
ءاربىر سىناق مەن ءۇشىن ءبىر ساباق بولدى. ول ادامداردى تەرەڭىرەك تانۋعا، شىنايىلىق پەن ەكىجۇزدىلىكتىڭ ارا جىگىن اجىراتۋعا، دوستىقتىڭ، ساتقىندىقتىڭ جانە ءوز ءسوزىڭنىڭ شىنايى باعاسىن تۇسىنۋگە ۇيرەتتى.
بۇگىندە تاعدىر ماعان قاتال بولعانىمەن، ومىرلىك تاجىريبەسىن اياماي سىيلاعانىن جاقسى تۇسىنەمىن. سوندىقتان وتكەنىمە وكىنىشپەن قارامايمىن. كەرىسىنشە، ءوز-وزىممەن ۇيلەسىمدە ءومىر سۇرۋگە مۇمكىندىك بەرگەن تاعدىرىما ريزامىن.
– وسىنشا اۋىر سىناقتاردىڭ اراسىندا ءوزىڭىزدى جوعالتپاي الىپ شىعۋعا نە كۇش بەردى؟
– ەڭ الدىمەن، ادامنىڭ ءوز-وزىنە وپاسىزدىق جاساۋعا قاقىسى جوق دەگەن سەنىم.
جاعداي كەيدە ادامنان الدەقايدا كۇشتى بولادى. ول ەركىندىگىڭدى دە، قالىپتى ءومىرىڭدى دە، قوعامداعى ورنىڭدى دا تارتىپ الۋى مۇمكىن. ايتسە دە ءبىر نارسە بار: ونى ادام ءوزى بەرمەسە، ەشكىم تارتىپ الا المايدى. ول – ادامنىڭ ىشكى ار-نامىسى.
ءومىرىمنىڭ ەڭ اۋىر كەزەڭدەرىندە ماعان وتباسىم، دوستارىم، كىتاپتارىم جانە ەڭبەگىم سۇيەنىش بولدى. ەڭبەكتىڭ ادامدى قۇتقاراتىن عاجايىپ قاسيەتى بار. قالام ۇستاپ، جازا باستاعان ساتتە تاعدىرعا وكپە ايتۋدى دوعاراسىڭ. ونىڭ ورنىنا بولعان وقيعانىڭ ءمانىن ىزدەي باستايسىڭ.
ومىرىمدە جولىققان ۇلى تۇلعالاردىڭ ورنى ەرەكشە. تاعدىر مەنى ار-وجداندى ەشقاشان ادەمى سوزگە ايىرباستاماعان جازۋشىلارمەن، ويشىلدارمەن، قوعام قايراتكەرلەرىمەن جۇزدەستىردى. سول كىسىلەردىڭ ونەگەسى ماعان ادامنىڭ قادىرى قىزمەتىمەن دە، اتاعىمەن دە ولشەنبەيتىنىن، ونىڭ ەڭ قيىن ساتتە دە ءوز بولمىسىن ساقتاي الۋىمەن باعالاناتىنىن ۇقتىردى.
سوندىقتان دا مەن ەشقاشان ءوزىمدى جالعىز سەزىنگەن ەمەسپىن. قاسىمدا ءاردايىم ۇلگى تۇتار ادامدار بولدى.
تاعى ءبىر دەمەۋ بولعان نارسە – وقىرمان الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىك. ەگەر ءبىر ادام ساعان سەنىم ارتسا، سەن ەندى جارتىلاي شىندىقتى ايتۋعا دا، ءوزىڭ سەنبەيتىن ءسوزدى جازۋعا دا حاقىڭ جوق. مۇنداي جاۋاپكەرشىلىك ادامدى ۇنەمى سەرگەك ۇستايدى.
– سىزگە ءىلياس ەسەنبەرلين، باۋىرجان مومىشۇلى، ولجاس سۇلەيمەنوۆ، شىڭعىس ايتماتوۆ، ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ، ءابىش كەكىلباەۆ، ورالحان بوكەەۆ، ساكەن ءجۇنىسوۆ، سايىن مۇراتبەكوۆ، ءازىلحان نۇرشايىقوۆ، دۋلات يسابەكوۆ، گەرولد بەلگەر سىندى ادەبيەت الىپتارىمەن بىرگە قىزمەت ەتىپ، جاقىن ارالاسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. سول تۇلعالاردان العان ەڭ ۇلكەن تاعىلىم قانداي؟
– ەڭ الدىمەن تۇسىنگەنىم – شىنايى ۇلىلىقتىڭ ەڭ باستى بەلگىسى – قاراپايىمدىلىق.
جاس ادامنىڭ ماڭدايىنا سونداي الىپ تۇلعالاردىڭ ورتاسىندا ءجۇرۋ باقىتى بۇيىرسا، ول تەك ادەبيەتتىڭ عانا ەمەس، تۇتاس ءومىردىڭ مەكتەبىنەن وتەدى.
ولاردىڭ ارقايسىسى – دارا بولمىس، قايتالانباس تۇلعا. بىراق ەشقايسىسى ءوزىنىڭ بەدەلىمەن اڭگىمەلەسۋشىنى باسىپ-جانشۋعا تىرىسپايتىن. كەرىسىنشە، تىڭداي بىلەتىن. سوندا مەن ءبىر اقيقاتتى ۇقتىم: تالانت داڭعازا سوزدەن ەمەس، ادامنىڭ ىشكى مادەنيەتىنەن باستالادى.
ءىلياس ەسەنبەرليننەن تاريحي ويلاۋدىڭ كەڭ تىنىسىن، باۋىرجان مومىشۇلىنان سوزگە ادال بولۋدى، ولجاس سۇلەيمەنوۆتەن ينتەللەكتۋالدى باتىلدىقتى، شىڭعىس ايتماتوۆتان ادامگەرشىلىك تەرەڭدىگىن، ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆتەن جازىلعان ءار سوزگە دەگەن اسا قاتال تالاپتى، گەرولد بەلگەردەن وزگە حالىقتىڭ مادەنيەتىن قۇرمەتتەۋدى ۇيرەندىم.
دەگەنمەن ولاردىڭ بارىنەن العان ەڭ باستى ساباعىم باسقا ەدى. مەن شىنايى ادەبيەتتىڭ اتاق ءۇشىن ەمەس، ادامعا اقيقاتتى ايتۋعا دەگەن ىشكى قاجەتتىلىكتەن تۋاتىنىن ۇقتىم.
ارينە، ۇلى قالامگەردىڭ قولداۋى – جاس جازۋشى ءۇشىن باعا جەتپەس دەمەۋ. ول تەزىرەك ەسەيتۋى مۇمكىن، تالاي قاتەلىكتەن ساقتايدى، ءوز سوقپاعىڭدى تابۋعا جاردەمدەسەدى. الايدا مۇنىڭ ەكىنشى جاعى دا بار. ۇستازىڭا شەكتەن تىس ەلىكتەپ كەتسەڭ، ءوز ۇنىڭنەن ايىرىلىپ قالۋىڭ مۇمكىن. «ۇلىلاردان ۇيرەن، بىراق ولاردىڭ كولەڭكەسىنە اينالما»، – دەپ ۇنەمى ايتىپ وتىراتىنىمنىڭ سەبەبى دە وسىندا.
ءار جازۋشىنىڭ وزىنە عانا ءتان ءۇنى، وزىنە عانا ءتان تىنىسى بولۋى ءتيىس. ادەبيەتتى ماڭگى جاس ەتىپ تۇراتىن دا – سول.
– ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆتەن كەيىن قازاق پەن-كلۋبىنىڭ پرەزيدەنتى بولدىڭىز. الدىڭىزعا قانداي ماقسات قويدىڭىز؟ قازاق ادەبيەتىن الەمگە تانىتۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك دەپ ويلايسىز؟
– ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆتەي الەمدىك دەڭگەيدەگى سۋرەتكەردىڭ، ۇلتتىق ادەبيەتىمىزدىڭ رۋحاني تەمىرقازىعى بولعان تۇلعانىڭ ءىزىن جالعاپ، قازاق پەن-كلۋبىن باسقارۋ مەن ءۇشىن زور مارتەبە ەدى. الايدا مەن مۇنى لاۋازىم دەپ ەمەس، امانات دەپ قابىلدادىم. اۋەل باستان-اق ءبىر نارسە انىق بولدى: جازۋشىلاردى ءبىر ۇيىمنىڭ توڭىرەگىنە توپتاستىرۋ جەتكىلىكسىز. باستى مىندەت – قازاق ادەبيەتىن الەمدىك ادەبي ۇدەرىستەگى وزىنە لايىق ورنىنا شىعارۋ.
وكىنىشكە قاراي، بۇگىنگە دەيىن ءبىزدىڭ قالامگەرلەر قازاقستاننان تىس جەرلەردە كەڭىنەن تانىلا قويعان جوق. بۇل تالانتتىڭ ازدىعىنان ەمەس، كەرىسىنشە، قازاق ادەبيەتىندە الەمدىك دەڭگەيمەن يىق تىرەستىرە الاتىن شىعارمالار كوپ. وكىنىشتىسى – سول تۋىندىلاردىڭ شەتەل وقىرمانىنا جەتپەۋى.
وسى ماقساتتا ءبىز ءۇش مارتە حالىقارالىق ادەبي فورۋم وتكىزدىك. الەمنىڭ بەلگىلى جازۋشىلارىن، باسپاگەرلەرىن، اۋدارماشىلارىن شاقىردىق. ەركىن پىكىر الماسۋعا، شىعارماشىلىق بايلانىس ورناتۋعا مۇمكىندىك جاسادىق.
قازاقستاندىق قالامگەرلەردىڭ الەم ادەبيەتىنىڭ سىرتقى باقىلاۋشىسى ەمەس، ونىڭ تولىققاندى قاتىسۋشىسىنا اينالعانىن قالادىق. دەسە دە مۇنداي ءىستى جۇيەلى مەملەكەتتىك قولداۋسىز جۇزەگە اسىرۋ مۇمكىن ەمەس.
ماسەلەگە تەرەڭىرەك قاراساق، ۇلتتىق ادەبيەتتى الەمگە تانىتۋ – جەكەلەگەن جازۋشىلاردىڭ عانا باستاماسى ەمەس، مەملەكەتتىڭ مادەني ساياساتىنىڭ ماڭىزدى باعىتى ەكەنىن ايتقان ءجون.
قازىر مەملەكەتتەر تەك ەكونوميكاسىمەن نەمەسە تەحنولوگياسىمەن عانا ەمەس، ءوز يدەيالارىمەن، مادەنيەتىمەن، ادەبيەتىمەن دە باسەكەگە تۇسەدى. ەگەر الەم قازاقستاندى تەرەڭىرەك تانىسىن دەسەك، وندا ءبىز ءوزىمىز تۋرالى ۇلى ادەبيەتتىڭ تىلىمەن سويلەي ءبىلۋىمىز كەرەك.
– سوڭعى جىلدارى قازاق جازۋشىسىنىڭ نوبەل سىيلىعىن الۋى مۇمكىن دەگەن پىكىر ءجيى ايتىلا باستادى. سىزدىڭشە، بۇل قانشالىقتى شىندىققا جاناسادى؟
– مەنىڭ كامىل سەنەتىنىم – قازاق ادەبيەتى الەمدىك دەڭگەيدەگى ەڭ جوعارى ءارى شىنايى مويىنداۋعا الدەقاشان لايىق بولعان. بىراق ادەبي دارىن مەن نوبەل سىيلىعىنىڭ اراسىنا تەڭدىك بەلگىسىن قويۋ ابەستىك بولار ەدى.
نوبەل سىيلىعى – كوركەم شىعارمانىڭ عانا باعاسى ەمەس، ول – كوپتەگەن جاعدايلاردىڭ ءوزارا توعىسۋىنىڭ ناتيجەسى. ەڭ الدىمەن جازۋشى الەم ادەبيەتىنىڭ اجىراماس بولىگىنە اينالۋى قاجەت. سوندا زاڭدى ساۋال تۋادى…
قازاق قالامگەرلەرىنىڭ قانشا شىعارماسى اعىلشىن، فرانتسۋز، نەمىس نەمەسە يسپان تىلدەرىنە ساپالى اۋدارىلدى؟ ولاردىڭ قانشاسى الەمدەگى بەدەلدى باسپالاردان جارىق كوردى؟ قانشاسى حالىقارالىق ادەبي سىننىڭ بايىپتى تالقىسىنا ءتۇستى؟ وكىنىشكە قاراي، بۇل سۇراقتاردىڭ جاۋابى ازىرگە كوڭىل كونشىتپەيدى.
ءبىز ءوز جازۋشىلارىمىزدى شىن جۇرەكتەن قادىرلەيمىز. بۇل – تابيعي نارسە. الايدا دۇنيەجۇزى وقىرماندارى جازۋشىنى ونىڭ شىعارماسىن وقي العان كەزدە عانا تانيدى. ساپالى اۋدارماسىز حالىقارالىق مويىنداۋعا جەتۋ مۇمكىن ەمەس.
تاعى ءبىر ماسەلە بار.
ەۋروپانىڭ ادەبي كەڭىستىگىندە پوستكەڭەستىك ەلدەردىڭ ادەبيەتىنە دەگەن بەلگىلى ءبىر ساقتىق ءالى دە ساقتالىپ كەلەدى. كوپشىلىك ونى ءالى كۇنگە دەيىن وتكەن ءداۋىردىڭ يدەولوگيالىق كوزىلدىرىگى ارقىلى قابىلدايدى. بۇل – مويىنداۋعا تۋرا كەلەتىن شىندىق. سوعان قاراماستان، قازاق ادەبيەتىندە الەمدىك ەڭ بەدەلدى ماراپاتتارعا ابدەن لايىق شىعارمالار از ەمەس. مەن ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆتىڭ، دۋلات يسابەكوۆتىڭ، تولەن ابدىكتىڭ، ورالحان بوكەيدىڭ، مۇحتار ماعاۋيننىڭ، نۇرلان ءورازاليننىڭ، بەكسۇلتان نۇرجەكەۇلىنىڭ، ۇلىقبەك ەسداۋلەتتىڭ جانە تاعى باسقا دا تالاي كورنەكتى قالامگەرلەرىمىزدىڭ شىعارماشىلىعى حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ەڭ جوعارى باعالاۋعا ابدەن لايىق دەپ ەسەپتەيمىن.
سوعان قاراماستان بۇل ماسەلەنى مەملەكەتتىك قولداۋ توڭىرەگىندە عانا قاراستىرۋ قاتەلىك بولار ەدى. مەملەكەتتىڭ قامقورلىعى وزدىگىنەن الەمدىك مويىنداۋعا جەتكىزبەيدى. ەڭ الدىمەن، ادەبيەتتىڭ ءوزى زاماننىڭ جاڭا سىن-قاتەرلەرىنە قانشالىقتى جاۋاپ بەرە الاتىنى ماڭىزدى.
مەن قازىرگى قازاق ادەبيەتىنە ۇلكەن قۇرمەتپەن قارايمىن. ادەبيەتىمىز دامىپ كەلەدى. جاڭا ەسىمدەر، جاڭا تاقىرىپتار، جاڭا جانرلار پايدا بولۋدا. دارىندى پروزاشىلارىمىز دا، اقىندارىمىز دا، دراماتۋرگتەرىمىز دە بار. الەمدىك دەڭگەيدەگى باعالاۋعا لايىق شىعارمالار دا از ەمەس. سوندىقتان بۇگىنگى قازاق ادەبيەتى داعدارىسقا ۇشىرادى دەۋ ادىلەتسىزدىك بولار ەدى.
دەگەنمەن مەنى كوپتەن بەرى ءبىر وي مازالايدى. ءبىزدىڭ پروزامىز تىم ۇزاق ۋاقىت بويى ءبىر عانا كوركەمدىك كەڭىستىكتىڭ تۇتقىنىندا قالىپ قويعانداي اسەر قالدىرادى.
بەينەلەپ ايتساق، كوپتەگەن قازاق جازۋشىلارى ءالى كۇنگە دەيىن اۋىلدىڭ شاپانىن شەشە الماي كەلەدى. ولار جوعالىپ بارا جاتقان اۋىلدى جوقتاۋدان، تۋعان ولكەنى ساعىنۋدان، بالالىق شاققا قايتا-قايتا ورالۋدان ارى اسا الماي ءجۇر. مۇنىڭ ءبارى تۇسىنىكتى. ويتكەنى قازاق حالقىنىڭ رۋحاني كودى ءدال سول اۋىلدا قالىپتاستى.
بىراق ادەبيەت ماڭگىلىك ساعىنىشپەن عانا ءومىر سۇرە المايدى.
بۇگىنگى قازاقستان – اۋىل عانا ەمەس. بۇگىنگى قازاقستان – ەڭ الدىمەن قالا. ميلليونداعان قازاق الدەقاشان قالا تۇرعىنىنا اينالدى. ولار الماتىدا، استانادا، شىمكەنتتە، قاراعاندىدا، اتىراۋدا، وسكەمەندە جانە باسقا دا قالالاردا ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. ولار كۇن سايىن ۇلكەن قالانىڭ جالعىزدىعىن، جاڭا مورالدىق قايشىلىقتاردى، تەحنولوگيالاردىڭ شاپشاڭ دامۋىن، وتباسى قۇندىلىقتارىنىڭ وزگەرۋىن، جاساندى ينتەللەكتىنىڭ ىقپالىن، جاھاندانۋدىڭ قىسىمىن باستان كەشىرەدى. مىنە، وسىنىڭ ءبارى – ادەبيەت ءۇشىن سارقىلماس كوركەمدىك ماتەريال. وكىنىشكە قاراي، ءبىزدىڭ پروزادا بۇل الەم ءالى دە جەتكىلىكتى دارەجەدە كوركەم يگەرىلگەن جوق.
كەيدە ماعان كەيبىر قالامگەرلەر تۋعان اۋىلىنان تانىمەن كەتكەنىمەن، رۋحىمەن ءالى شىعا الماي جۇرگەندەي كورىنەدى. قالادا ءومىر سۇرگەنىمەن، ولاردىڭ شىعارماشىلىق ساناسى ءالى دە اۋىلدىڭ اياسىندا قالىپ قويعان. ال ۇلى ادەبيەت ءدال ءوز ءداۋىرىنىڭ تىنىسىن ەستي العان جەردە دۇنيەگە كەلەدى.
بۇل تۇرعىدان العاندا ورحان پامۋكتىڭ شىعارماشىلىق جولى ءبىز ءۇشىن ۇلكەن ساباق. ول جوعالعان وسمان يمپەرياسىن جوقتاپ نەمەسە وتكەندى عانا اڭساۋمەن شەكتەلگەن جوق. شىعارمالارىنىڭ باستى كەيىپكەرىنە قازىرگى ىستامبۇلدى اينالدىردى. شىعىس پەن باتىس، ءداستۇر مەن جاڭعىرۋ، دىندارلىق پەن زايىرلىلىق، وتكەن مەن كەلەشەك بەتپە-بەت كەلەتىن الىپ قالانى كوركەمدىك كەڭىستىككە اينالدىردى. قاراپايىم ادامداردىڭ تاعدىرى ارقىلى تۇتاس ءبىر وركەنيەتتىڭ دراماسىن كورسەتە ءبىلدى. ونىڭ شىعارمالارىن الەمگە تۇسىنىكتى ەتكەن دە، اقىرىندا نوبەل سىيلىعىنا جەتكىزگەن دە – وسى كوركەمدىك تەرەڭدىك.
مەن قازاق ادەبيەتىنىڭ دە بۇگىنگى قالانى، جاڭا ۇرپاقتى، جاڭا ادامدىق تارتىستاردى باتىلىراق سۋرەتتەگەنىن قالار ەدىم. ۇلتتىق تامىرىنان اجىراماي، ءدال بۇگىن ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ادامنىڭ جان دۇنيەسىن بەينەلەي العاندا عانا ادەبيەت جاڭا بيىككە كوتەرىلەدى.
ناعىز ادەبيەت كەشە وتكەندى جوقتاعان جەردە ەمەس، بۇگىنگى ادامدى تۇسىنگەن جەردە باستالادى.
مەن ءۇمىتىمدى ەشقاشان جوعالتقان ەمەسپىن. قازاق جازۋشىسىنىڭ نوبەل سىيلىعىن يەلەنەتىن كۇنى مىندەتتى تۇردە كەلەدى دەپ سەنەمىن. بىراق ول كۇندى جاقىنداتۋ – مەملەكەتكە دە، ادەبي قاۋىمعا دا، تۇتاس قوعامعا دا ورتاق جاۋاپكەرشىلىك.
– شىعارمالارىڭىزعا ءاردايىم ۋاقىتتىڭ ەڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن ارقاۋ ەتىپ كەلەسىز. سىزدىڭشە، بۇگىنگى جازۋشىنىڭ باستى ميسسياسى نەدە: ءوز ءداۋىرىن بەينەلەۋدە مە، الدە بولاشاقتى بولجاۋدا ما؟
– مەنىڭشە، ناعىز جازۋشى وسى ەكەۋىنىڭ ءبىرىن تاڭدامايدى. ەگەر ول ءوز ءداۋىرىنىڭ رۋحىن تەرەڭ تۇسىنە السا، ەرتەڭگى كۇننىڭ سۇلباسىن دا ەرىكسىز اڭعارا باستايدى.
ادەبيەت ەشقاشان ءومىردىڭ جاي عانا ايناسى بولعان ەمەس. گازەت جاڭالىقتى جەتكىزەدى. تاريحشى وقيعانىڭ سەبەپ-سالدارىن تۇسىندىرەدى. ال جازۋشى ادامنىڭ جان دۇنيەسىندە نە وزگەرگەنىن ۇعىنۋعا ۇمتىلادى. مەنى ءومىر بويى قىزىقتىرعانى دا – وسى.
بۇگىنگى الەم كوز ىلەسپەس جىلدامدىقپەن وزگەرىپ جاتىر. جاساندى ينتەللەكت، جاڭا تەحنولوگيالار، جاھاندىق قاقتىعىستار، رۋحاني قۇندىلىقتاردىڭ داعدارىسى – مۇنىڭ ءبارى ادامنىڭ ءوزىن ءبىز ويلاعاننان الدەقايدا تەز وزگەرتۋدە. سوندىقتان جازۋشىنىڭ مىندەتى – اقپارات اعىنىمەن جارىسۋ ەمەس، ءداۋىردىڭ ادامدىق ولشەمىن ساقتاپ قالۋ دەپ ەسەپتەيمىن.
شىنايى ادەبيەت ءوز زامانىنان ءاردايىم ءبىر ادىم الدا جۇرەدى. بۇندا دا جازۋشى كورىپكەل بولۋعا مىندەتتى ەمەس، ارينە. ول كوپشىلىك كەيىن عانا اڭعاراتىن ادامگەرشىلىك وزگەرىستەرىن ەرتەرەك سەزىنەدى. جازۋشى بولاشاقتى بولجاپ بەرۋگە مىندەتتى بولماسا دا، قوعامعا قاۋىپتىڭ جاقىنداپ كەلە جاتقانىن الدىن الا ەسكەرتۋگە بورىشتى. ويتكەنى وزگەلەر قولايلىلىقتى عانا كورىپ تۇرعان جەردە، جازۋشى قاۋىپتىڭ العاشقى بەلگىلەرىن بايقايدى. سونىمەن بىرگە جازۋشى – ايىپتاۋشى دا ەمەس، تورەشى دە ەمەس. ول ۇكىم شىعارمايدى. قاي كەزدە دە، ءتىپتى ءتۇسىنۋ وتە قيىن بولعان ساتتە دە قالام يەسى ادامدى تۇسىنۋگە تىرىسادى.
ادەبيەت بۇگىن ءۇشىن جازىلمايدى.
ول – ادام ءۇشىن جازىلادى. ەگەر ونداعان جىلدار وتكەن سوڭ وقىرمان كىتاپتى قايتا اشىپ، ونىڭ بەتتەرىنەن ءوز جانىن تانىسا، وندا جازۋشى ءوز ميسسياسىن ورىنداعانى.
– ءسىزدى جۇرتشىلىق پۋبليتسيست رەتىندە دە، جازۋشى رەتىندە دە جاقسى تانيدى. وسى ەكى جانردىڭ قايسىسى بۇگىنگى قازاقستان تۋرالى اقيقاتتى ايتۋعا كوبىرەك مۇمكىندىك بەرەدى؟
– ەكى جانردى ەشقاشان ءبىر-بىرىنە قارسى قويعان ەمەسپىن. مەن ءۇشىن ولار – قوعاممەن تىلدەسۋدىڭ ەكى ءتۇرلى جولى. ءبىرى، ەڭ الدىمەن، ادامنىڭ اقىل-ويىنا جۇگىنەدى. ەكىنشىسى – جۇرەگىنە جول ىزدەيدى.
پۋبليتسيستيكا ازاماتتىق جاۋاپكەرشىلىكتەن تۋادى. ول ناقتىلىقتى، دەرەككە ادالدىقتى، ايقىن ازاماتتىق ۇستانىمدى تالاپ ەتەدى. ونىڭ مىندەتى – زاماننىڭ سىن-قاتەرىنە دەر كەزىندە ءۇن قوسۋ، قوعامنىڭ ادىلەتسىزدىككە دە، سەلقوستىققا دا بوي ۇيرەتۋىنە جول بەرمەۋ. الايدا پۋبليتسيستيكا كوبىنە بۇگىنمەن بىرگە ءومىر سۇرەدى. ال ادەبيەتتىڭ عۇمىرى الدەقايدا ۇزاق.
گازەت ماقالاسىمەن جاۋاپ بەرۋ مۇمكىن ەمەس ساۋالدار بولادى…
ادام نەگە ءوز بولمىسىنا وپاسىزدىق جاسايدى؟ بيلىك نەگە كەيدە حالىقتىڭ ءۇنىن ەستىمەي قالادى؟ نەلىكتەن تاريحي جادى ساياسي احۋالدان الدەقايدا قۋاتتى بولىپ شىعادى؟ ءبىر-بىرىنە ىرگەلەس ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ادامدار نەگە ءبىر كۇنى ءبىر-بىرىنە بوتەن بولىپ كەتەدى؟
وسىنداي سۇراقتارعا كوركەم ادەبيەت جاۋاپ ىزدەيدى. ويتكەنى ادەبيەت ادامنىڭ سىرتقى تاعدىرىن ەمەس، ىشكى الەمىن زەرتتەيدى.
پۋبليتسيستيكا بولعان وقيعانى تۇسىنۋگە كومەكتەسسە، ادەبيەت سول وقيعانى جۇرەكپەن قابىلداپ، ءوز باسىڭنان وتكىزگەندەي كۇي كەشۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. سوندىقتان ەكەۋى دە مەن ءۇشىن بىردەي قىمبات.
قوعامنىڭ بۇگىنگى ماسەلەلەرى تۋرالى اشىق ايتۋ قاجەت بولعاندا – پۋبليتسيستيكاعا جۇگىنەمىن. ال ءومىر قۇبىلىستارىنىڭ تەرەڭ سەبەپتەرىن ۇعىنۋعا تالپىنعان كەزدە كوركەم شىعارما دۇنيەگە كەلەدى.
اقيقات ەشقاشان ءبىر عانا قىرىنان كورىنبەيدى. ول دالەلدى دە، ءتىرى ادامنىڭ جان جىلۋىن دا قاجەت ەتەدى.
– ءسوز بوستاندىعى مەن جازۋشى ەتيكاسىنىڭ اراسى قاي جەردەن اجىرايدى؟ پۋبليتسيست ءۇشىن قانداي «قىزىل سىزىقتار» بار؟
– بىردە مەن وسى ساۋالدى شىڭعىس ايتماتوۆقا قويعان ەدىم. مەنى ادامزات ادەبيەتىندەگى ماڭگىلىك تاقىرىپتاردىڭ ءبىرى – سۋرەتكەر مەن بيلىكتىڭ اراقاتىناسى قالاي قالىپتاساتىنى قىزىقتىرعان.
ول بىردەن جاۋاپ بەرگەن جوق. ۇزاق ءۇنسىز وتىردى. ءار ءسوزىن سالماقتاپ، كوڭىل تارازىسىنان وتكىزىپ وتىرعانى انىق سەزىلدى. بۇل تاقىرىپتىڭ ءوزى ءۇشىن دە تىم تەرەڭ ءارى جەكە ءوزى ءۇشىن دە تىم ماڭىزدى ەكەنىن اڭعاردىم. سودان كەيىن عانا بىلاي دەدى: «ادام رۋحى قاي داۋىردە دە ەركىندىككە ۇمتىلادى. ەركىندىك – سۋرەتكەردىڭ تەمىرقازىعى. بىراق سول ەركىندىككە بارار جولدا بيلىك مىندەتتى تۇردە قارسى ۇشىراسادى. بيلىك ءاردايىم تالانتتى ءوز جاعىنا شىعارۋعا، ءوز مۇددەسىنە قىزمەت ەتكىزۋگە ۇمتىلادى. ال ناعىز سۋرەتكەر وعان ىشتەي قارسى تۇرادى…».
مەن بۇل سوزدەردى ءومىر بويى جادىمنان شىعارعان ەمەسپىن. ويتكەنى ول ماعان دا كوپ نارسەنى ۇقتىردى.
ءسوز بوستاندىعى – ويىڭا كەلگەننىڭ ءبارىن ايتۋ قۇقىعى ەمەس، ول – ەڭ الدىمەن، ايتىلعان ءاربىر ءسوز ءۇشىن جاۋاپ بەرە ءبىلۋ.
ءپۋبليتسيستتىڭ قوعامدى ادەيى جاڭىلىستىرۋعا، جالعان جالا جابۋعا، وشپەندىلىكتى قوزدىرۋعا نەمەسە ادامنىڭ ار-نامىسىن اياقاستى ەتۋگە ەشقانداي قۇقىعى جوق. بىراق ونىڭ ءۇنسىز قالۋعا دا قۇقىعى جوق. سەبەبى ۇنسىزدىك كەيدە ادىلەتسىزدىككە ورتاقتاسۋدىڭ ەڭ قاۋىپتى تۇرىنە اينالادى.
جازۋشى ءۇشىن ەڭ باستى شەكارا – ءوزىنىڭ ار-وجدانى. ادام قاتەلەسۋى مۇمكىن. كوزقاراسىن وزگەرتۋى مۇمكىن. ءوزىنىڭ بۇرىنعى جاڭساق پىكىرىن مويىنداۋى مۇمكىن. الايدا ار-ۇجدانىنا قارسى جازۋعا ەشقانداي حاقى جوق. شىنايى ادەبيەت ادام وزىنە اقتاۋ ىزدەگەن جەردەن ەمەس، اقيقاتتى ىزدەگەن جەردەن باستالاتىن شىعار.
– جاساندى ينتەللەكت داۋىرىندە جازۋشىنىڭ، كەزىندە ايتىلعانداي، «ادام جانىنىڭ ينجەنەرى» رەتىندەگى ءرولى ساقتالا ما؟
– مەنىڭشە، ساقتالىپ قانا قويمايدى، بۇرىنعىدان دا ماڭىزدى بولا تۇسەدى. جاساندى ينتەللەكت ساناۋلى سەكۋندتىڭ ىشىندە ءماتىن جازا الادى، ۇشان-تەڭىز اقپاراتتى وڭدەيدى، اسا كۇردەلى زياتكەرلىك مىندەتتەردى ورىندايدى. بىراق ونىڭ مۇمكىندىگى جەتپەيتىن ءبىر نارسە بار. ول ادام عۇمىرىن ءسۇرىپ كورگەن جوق.
ماحابباتتىڭ نە ەكەنىن دە، ايىرىلىسۋدىڭ اششى ءدامىن دە، قورقىنىشتىڭ سالماعىن دا، ءۇمىتتىڭ ساۋلەسىن دە، كىنا سەزىمىنىڭ كۇيىگىن دە، كەشىرىمنىڭ شيپاسىن دا سەزىنە المايدى.
ءيا، ول وسى سەزىمدەردىڭ ءبارىن وتە نانىمدى ەتىپ سيپاتتاي العانىمەن، ولاردى باستان وتكەرە المايدى. ال شىنايى ادەبيەت ءدال سول باستان كەشكەن ومىردەن تۋادى.
مەنىڭشە، الداعى جىلدارى جازۋشى ەڭبەگىنىڭ قادىر-قاسيەتى دە وزگەرە باستايدى. بۇرىن وقىرماندى ەڭ الدىمەن ءسوز شەبەرلىگى تاڭعالدىرسا، ەندى ەڭ قىمبات قاسيەت – شىعارمانىڭ شىنايىلىعى بولادى.
الگوريتمدەر جازعان ماتىندەر كوبەيگەن سايىن ادامدار ءتىرى ادامنىڭ ءۇنىن، جۇرەك سوعىسىن، جان جىلۋىن ىزدەي باستايدى. سوندىقتان مەن جاساندى ينتەللەكتتەن قورىقپايمىن. ول ادامعا جاقسى كومەكشى بولا الادى. بىراق ەشقاشان ايالاي بىلەتىن، جاناشىرلىق تانىتاتىن، كۇمانداناتىن، ار الدىندا جاۋاپ بەرە الاتىن ادامدى الماستىرا المايدى. تەحنولوگيالار ءومىردى جەڭىلدەتۋى مۇمكىن. ايتسە دە ءومىردىڭ ءمانى الگوريتمدەردەن ەمەس، ادامنىڭ جان دۇنيەسىنەن باستاۋ الادى.
– ءسىز ءومىرىڭىزدىڭ بىرنەشە ونداعان جىلىن جۋرناليستيكاعا ارنادىڭىز. بەلگىلى باسىلىمداردى قۇردىڭىز، باسقاردىڭىز، تالاي جاس ءجۋرناليستىڭ قاناتىن قاتايتتىڭىز. بۇگىنگى جۋرناليستيكانىڭ جاي-كۇيىنە قانداي باعا بەرەر ەدىڭىز؟
– مەنىڭشە، جۋرناليستيكا ءوز تاريحىنداعى ەڭ كۇردەلى كەزەڭدەردىڭ ءبىرىن باستان كەشىرىپ جاتىر. بۇگىنگى تەحنولوگيالار ادامزاتقا بۇرىن-سوڭدى بولماعان مۇمكىندىك اشتى. سونىمەن بىرگە بۇرىن بولماعان قاتەردى دە الا كەلدى.
ءبىز ينتەرنەتكە شەكتەن تىس سەنىپ كەتتىك. كەيدە ونىڭ اقيقاتتىڭ قاينار كوزى ەمەس، شىندىق پەن جاڭساق پىكىر، ادال اقپارات پەن اشىق وتىرىك قاتار ءومىر سۇرەتىن كەڭىستىك ەكەنىن ۇمىتىپ كەتەمىز. ال ناعىز جۋرناليستيكا ەشقاشان كومپيۋتەردەن باستالمايدى، ءجۋرناليستىڭ وزىنەن باستالادى. ونىڭ بىلىمىنەن، مادەنيەتىنەن، كۇماندانا ءبىلۋ قابىلەتىنەن، تۇپنۇسقا دەرەكتى ىزدەۋگە دەگەن تاباندىلىعىنان، فاكتىلەردى سالىستىرىپ، ەشكىم قويۋعا باتپايتىن سۇراقتاردى قويا الۋىنان تۋىندايدى.
مەنى ءبىر نارسە قاتتى الاڭداتادى. جاس جۋرناليستەر كىتاپتى بۇرىنعىدان الدەقايدا از وقيدى. ولار دايىن جاۋاپتى ىزدەۋگە بەيىم. ال شىنايى جۋرناليستيكا دايىن جاۋاپ جوق جەردەن باستالادى. ادام كىتاپ وقۋدى توقتاتقان ساتتەن باستاپ ءوز بەتىنشە ويلاۋ قابىلەتىن بىرتىندەپ جوعالتا باستايدى. ال وزدىگىنەن ويلاي المايتىن ادامنان ناعىز جۋرناليست شىقپايدى.
سوندىقتان جۋرناليستىك ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن تۇبەگەيلى قايتا قاراۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيمىن. ءبىز ۇلتتىق جۋرناليستيكانىڭ كلاسسيكالىق مەكتەبىنە دەگەن قۇرمەتتى قايتا جاڭعىرتۋىمىز كەرەك.
ينتەللەكتۋالدىق پۋبليتسيستيكانىڭ ءداستۇرىن قايتا باعالاۋىمىز كەرەك. الاش ءباسپاسوزىنىڭ رۋحاني مۇراسىن قازىرگى تسيفرلىق تەحنولوگيالارمەن تابيعي ساباقتاستىرا ءبىلۋىمىز قاجەت. ويتكەنى جۋرناليستيكا ەشقاشان جاي كاسىپ بولعان ەمەس. ول – ەڭ الدىمەن ويلاۋ مادەنيەتى. وكىنىشكە قاراي، بۇگىندە جۋرناليستيكانى بلوگەرلىكپەن شاتاستىرۋ جيىلەپ كەتتى.
مەن تالانتتى بلوگەرلەردى قۇرمەتتەيمىن. دەسە دە بلوگەر مەن جۋرناليست – ەكى بولەك ۇعىم. بلوگەر، ەڭ الدىمەن، ءوز پىكىرىن بىلدىرەدى. ال جۋرناليست قوعامدىق مۇددەگە قىزمەت ەتۋگە مىندەتتى. ول ءاربىر جاريالاعان دەرەگىنىڭ اقيقاتتىعىنا، ءاربىر ءسوزىنىڭ سالدارىنا جانە وقىرمان سەنىمىنە جاۋاپ بەرەدى.
تاعى ءبىر الاڭداتاتىن جايت بار. كەيبىر جاستار جۋرناليستيكاعا مامان بولۋ ءۇشىن ەمەس، تانىمال بولۋ ءۇشىن كەلەدى. ولار ءۇشىن كاسىبي بەدەلدەن گورى مەدياداعى اتاق ماڭىزدىراق. بىراق اتاق پەن ابىروي – ەكى باسقا ۇعىم. ناعىز جۋرناليست جۇلدىز بولۋعا ەمەس، قوعامعا پايدالى بولۋعا ۇمتىلادى.
ءباسپاسوزدىڭ ەڭ قۋاتتى قارۋى – ءسوز. ەگەر جۋرناليست ادال، كاسىبي جانە تاۋەلسىز بولسا، ونىڭ سوزىنە ەڭ جوعارى لاۋازىمدى ادامداردىڭ ءوزى قۇلاق اسۋعا ءماجبۇر بولادى. سوندىقتان جۋرناليستيكا قوعامداعى ەڭ ماڭىزدى ماماندىقتاردىڭ ءبىرى بولىپ قالا بەرەدى. ول ءۇشىن جۋرناليست ءوز قادىر-قاسيەتىن، ينتەللەكتىن جانە جاۋاپكەرشىلىك سەزىمىن جوعالتپاۋعا مىندەتتى.
– سوڭعى سۇراق. بۇگىندە وزىڭىزگە ەڭ ءجيى قوياتىن ساۋال قانداي؟ كوڭىلىڭىزدى نە الاڭداتادى؟
– كەيىنگى كەزدە مەن وتكەن ومىردەن گورى بولاشاق تۋرالى كوبىرەك ويلاناتىن بولدىم. ءوز تاعدىرىمنان بۇرىن ەلدىڭ تاعدىرى مازالايدى.
ءبىزدىڭ بۋىنعا الماعايىپ زاماننىڭ كۋاسى بولۋ جازىلىپتى. ءبىز الىپ دەرجاۆانىڭ ىدىراۋىن دا، تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ دۇنيەگە كەلگەنىن دە كوردىك. ەكونوميكالىق كۇيزەلىستەردى دە باستان وتكەردىك. ۇلكەن ۇمىتتەردىڭ دە، سول ۇمىتپەن قاتار كەلگەن ۇلكەن كۇيىنىشتەردىڭ دە ءدامىن تاتتىق. ءار ءداۋىر ۇلكەن وزگەرىستەردى العا تارتادى.
ال بۇگىندە مەنى باسقا ءبىر ساۋال تولعاندىرادى. ءبىز ۇرپاعىمىزعا ەڭ قىمبات بايلىعى مۇناي، ۋران، سيرەك كەزدەسەتىن مەتالدار ەمەس، ەركىن ويلايتىن، ءبىلىمدى ءارى جاۋاپكەرشىلىگى جوعارى ازامات بولاتىن مەملەكەت قالدىرا الامىز با؟
مەنىڭشە، قازاقستاننىڭ ەرتەڭىن ءدال وسى ساۋالدىڭ جاۋابى ايقىندايدى. ءبىز ۇزاق ۋاقىت بويى بارلىق ماسەلەنى ەكونوميكالىق رەفورمالار عانا شەشەدى دەپ سەنىپ كەلدىك. الايدا مەملەكەت بيۋدجەتتەن باستالمايدى. ول جەر قويناۋىنداعى بايلىقتان دا باستالمايدى. مەملەكەت مادەنيەتتەن باستالادى. بىلىمنەن باستالادى. زاڭعا دەگەن قۇرمەتتەن باستالادى. ەڭ باستىسى – ادامنىڭ ار-نامىسىنا دەگەن قۇرمەتتەن باستالادى.
مەنى قوعامنىڭ رۋحاني احۋالى الاڭداتادى. كەيدە نەمقۇرايدىلىقتىڭ قالىپتى مىنەزگە اينالىپ بارا جاتقانى الاڭداتادى. وزگە پىكىرگە توزبەۋشىلىكتىڭ كۇشەيگەنى الاڭداتادى.
جاستاردىڭ ۇلگى تۇتار تۇلعالاردى عالىمدار مەن جازۋشىلاردىڭ، ويشىلداردىڭ اراسىنان ەمەس، الەۋمەتتىك جەلىدەگى كەزدەيسوق تانىمال ادامداردىڭ اراسىنان ىزدەي باستاعانى الاڭداتادى.
سوعان قاراماستان، مەن ءۇمىتىمدى ۇزگەن ەمەسپىن.
ءبىر اقيقاتتى انىق ءتۇسىندىم. تاريح ەشقاشان ءتۇزۋ سىزىقپەن جۇرمەيدى. توقىراۋدىڭ سوڭىنان مىندەتتى تۇردە جاڭارۋ كەلەدى.
ەڭ باستىسى – ادام ءوزىنىڭ رۋحاني تەمىرقازىعىنان ايىرىلىپ قالماۋى كەرەك.
مەن ءومىر بويى ايتىپ كەلەمىن. بۇگىن دە سول ءسوزىمدى قايتالايمىن: مەملەكەتتىڭ ەڭ قىمبات قازىناسى – ونىڭ جەرى دە ەمەس، تابيعي بايلىعى دا ەمەس. ەڭ ۇلى بايلىق – ادام.
ەگەر ءبىز ادامدى قادىرلەۋدى ۇيرەنسەك… ەگەر ونىڭ ار-نامىسىن قۇرمەتتەي الساق… ەگەر ونىڭ ەركىندىگى مەن شىندىقتى ايتۋ قۇقىعىن قاسيەت تۇتساق… وندا قازاقستاننىڭ كەلەشەگى دە بەرىك بولادى.
مەنىڭ سەنەتىنىم – وسى. مەنىڭ قالام ۇستاپ كەلە جاتقانداعى ماقساتىم دا – وسى.
اڭگىمەلەسكەن كەنجە ءتاتيليا
