«Men adal sözdıŋ qorqynyştan ärdaiym üstem ekenıne senıp keldım», – deidı jazuşy. Ömır joly adam taǧdyrynyŋ ärqaisysy özınşe bır tylsym älem ekenın däleldep tūrǧan janmen syrlasuǧa niet ettık. Taǧdyrdyŋ alǧaşqy nūsqasy bolmaidy: är adam öz ǧūmyryn bırden aq qaǧazǧa jazady. Keide ömırdıŋ dauylyna qarsy jüzıp, keide zamannyŋ yǧyna könbei, öz jolyn özı salady.
Bigeldı Ǧabdullinnıŋ mınezı men azamattyq bolmysyn qalyptastyrǧan da – däl osy taǧdyrǧa qarsy tūra bılu qasietı. Aldaryŋyzda jai ǧana sūhbat emes… Būl – tūtas bır däuırdıŋ kuäsı ärı qatysuşysy bolǧan, Qazaqstan tarihyndaǧy talai betbūrysty kezeŋderdı bastan ötkergen adamnyŋ jan düniesıne jasalǧan saiahat. Jazuşymen äŋgımelese otyryp, jazuǧa degen jauapkerşılıktıŋ, zaman tynysy men qalamger ünınıŋ mänın zerdelep kördık.
– Bigeldı myrza, ömırıŋız jeŋıl bolǧan joq. Özıŋızge jasalǧan qastandyq, redaksiianyŋ jaryluy, saiasi emigrasiia, türme… Osyndai taǧdyr jolyna bügın ökınışpen qaraisyz ba? Äŋgımemızdı osydan bastasaq.
– Joq. Eşqaşan ökıngen emespın. Ärine, kez kelgen adam siiaqty menıŋ de taǧdyrymnyŋ keibır betterın özgertkım kelgen sätter boldy. Bıraq ötken ömırıme bügın köz jügırtsem, däl sol synaqtar menı bügıngı Bigeldı Ǧabdullin etıp qalyptastyrǧanyn anyq köremın. Ömır adamǧa jailylyq syilauǧa mındettı emes. Ol eŋ aldymen adamdy adaldyqqa tärbieleuı kerek.
Kürdelı kezeŋde ömır sürdım. Eldıŋ qalai özgergenın, bır däuırdıŋ qūlap, ekınşısınıŋ boi kötergenın közımmen kördım. Keide ötemı öte qymbatqa tüsken şeşımder qabyldauǧa tura keldı. Bıraq men eşqaşan jan tynyştyǧy üşın ar-ūjdannan, öz ūstanymymnan bas tartuǧa bolady degen oimen kelısken emespın.
m
İä, ömırımde qastandyq ta boldy, redaksiianyŋ jarylysy da boldy, mäjbürlı emigrasiiany da, türmenı de ötkerdım. Mūnyŋ bärı ömırbaianymnyŋ ajyramas bölıgıne ainaldy.
Alaida ömırdı tek qaiǧy-qasıretten qūralǧan oqiǧalar tızbegı dep qabyldaityn bolsaq, onda eŋ basty närseden aiyrylyp qalamyz. Ol – «osynyŋ bärı ne üşın bastan ötkerıldı?» degen sūraqtyŋ jauaby.
Ärbır synaq men üşın bır sabaq boldy. Ol adamdardy tereŋırek tanuǧa, şynaiylyq pen ekıjüzdılıktıŋ ara jıgın ajyratuǧa, dostyqtyŋ, satqyndyqtyŋ jäne öz sözıŋnıŋ şynaiy baǧasyn tüsınuge üirettı.
Bügınde taǧdyr maǧan qatal bolǧanymen, ömırlık täjıribesın aiamai syilaǧanyn jaqsy tüsınemın. Sondyqtan ötkenıme ökınışpen qaramaimyn. Kerısınşe, öz-özımmen üilesımde ömır süruge mümkındık bergen taǧdyryma rizamyn.
– Osynşa auyr synaqtardyŋ arasynda özıŋızdı joǧaltpai alyp şyǧuǧa ne küş berdı?
– Eŋ aldymen, adamnyŋ öz-özıne opasyzdyq jasauǧa qaqysy joq degen senım.
Jaǧdai keide adamnan äldeqaida küştı bolady. Ol erkındıgıŋdı de, qalypty ömırıŋdı de, qoǧamdaǧy ornyŋdy da tartyp aluy mümkın. Äitse de bır närse bar: ony adam özı bermese, eşkım tartyp ala almaidy. Ol – adamnyŋ ışkı ar-namysy.
Ömırımnıŋ eŋ auyr kezeŋderınde maǧan otbasym, dostarym, kıtaptarym jäne eŋbegım süienış boldy. Eŋbektıŋ adamdy qūtqaratyn ǧajaiyp qasietı bar. Qalam ūstap, jaza bastaǧan sätte taǧdyrǧa ökpe aitudy doǧarasyŋ. Onyŋ ornyna bolǧan oqiǧanyŋ mänın ızdei bastaisyŋ.
Ömırımde jolyqqan ūly tūlǧalardyŋ orny erekşe. Taǧdyr menı ar-ojdandy eşqaşan ädemı sözge aiyrbastamaǧan jazuşylarmen, oişyldarmen, qoǧam qairatkerlerımen jüzdestırdı. Sol kısılerdıŋ önegesı maǧan adamnyŋ qadırı qyzmetımen de, ataǧymen de ölşenbeitının, onyŋ eŋ qiyn sätte de öz bolmysyn saqtai aluymen baǧalanatynyn ūqtyrdy.
Sondyqtan da men eşqaşan özımdı jalǧyz sezıngen emespın. Qasymda ärdaiym ülgı tūtar adamdar boldy.
Taǧy bır demeu bolǧan närse – oqyrman aldyndaǧy jauapkerşılık. Eger bır adam saǧan senım artsa, sen endı jartylai şyndyqty aituǧa da, özıŋ senbeitın sözdı jazuǧa da haqyŋ joq. Mūndai jauapkerşılık adamdy ünemı sergek ūstaidy.
– Sızge Iliias Esenberlin, Bauyrjan Momyşūly, Oljas Süleimenov, Şyŋǧys Aitmatov, Äbdıjämıl Nūrpeiısov, Äbış Kekılbaev, Oralhan Bökeev, Säken Jünısov, Saiyn Mūratbekov, Äzılhan Nūrşaiyqov, Dulat İsabekov, Gerold Belger syndy ädebiet alyptarymen bırge qyzmet etıp, jaqyn aralasudyŋ sätı tüstı. Sol tūlǧalardan alǧan eŋ ülken taǧylym qandai?
– Eŋ aldymen tüsıngenım – şynaiy ūlylyqtyŋ eŋ basty belgısı – qarapaiymdylyq.
Jas adamnyŋ maŋdaiyna sondai alyp tūlǧalardyŋ ortasynda jüru baqyty būiyrsa, ol tek ädebiettıŋ ǧana emes, tūtas ömırdıŋ mektebınen ötedı.
Olardyŋ ärqaisysy – dara bolmys, qaitalanbas tūlǧa. Bıraq eşqaisysy özınıŋ bedelımen äŋgımelesuşını basyp-janşuǧa tyryspaityn. Kerısınşe, tyŋdai bıletın. Sonda men bır aqiqatty ūqtym: talant daŋǧaza sözden emes, adamnyŋ ışkı mädenietınen bastalady.
Iliias Esenberlinnen tarihi oilaudyŋ keŋ tynysyn, Bauyrjan Momyşūlynan sözge adal boludy, Oljas Süleimenovten intellektualdy batyldyqty, Şyŋǧys Aitmatovtan adamgerşılık tereŋdıgın, Äbdıjämıl Nūrpeiısovten jazylǧan är sözge degen asa qatal talapty, Gerold Belgerden özge halyqtyŋ mädenietın qūrmetteudı üirendım.
Degenmen olardyŋ bärınen alǧan eŋ basty sabaǧym basqa edı. Men şynaiy ädebiettıŋ ataq üşın emes, adamǧa aqiqatty aituǧa degen ışkı qajettılıkten tuatynyn ūqtym.
Ärine, ūly qalamgerdıŋ qoldauy – jas jazuşy üşın baǧa jetpes demeu. Ol tezırek eseituı mümkın, talai qatelıkten saqtaidy, öz soqpaǧyŋdy tabuǧa järdemdesedı. Alaida mūnyŋ ekınşı jaǧy da bar. Ūstazyŋa şekten tys elıktep ketseŋ, öz ünıŋnen aiyrylyp qaluyŋ mümkın. «Ūlylardan üiren, bıraq olardyŋ köleŋkesıne ainalma», – dep ünemı aityp otyratynymnyŋ sebebı de osynda.
Är jazuşynyŋ özıne ǧana tän ünı, özıne ǧana tän tynysy boluy tiıs. Ädebiettı mäŋgı jas etıp tūratyn da – sol.
– Äbdıjämıl Nūrpeiısovten keiın Qazaq PEN-klubynyŋ prezidentı boldyŋyz. Aldyŋyzǧa qandai maqsat qoidyŋyz? Qazaq ädebietın älemge tanytu üşın ne ısteu kerek dep oilaisyz?
– Äbdıjämıl Nūrpeiısovtei älemdık deŋgeidegı suretkerdıŋ, ūlttyq ädebietımızdıŋ ruhani temırqazyǧy bolǧan tūlǧanyŋ ızın jalǧap, Qazaq PEN-klubyn basqaru men üşın zor märtebe edı. Alaida men mūny lauazym dep emes, amanat dep qabyldadym. Äuel bastan-aq bır närse anyq boldy: jazuşylardy bır ūiymnyŋ töŋıregıne toptastyru jetkılıksız. Basty mındet – qazaq ädebietın älemdık ädebi üderıstegı özıne laiyq ornyna şyǧaru.
Ökınışke qarai, bügınge deiın bızdıŋ qalamgerler Qazaqstannan tys jerlerde keŋınen tanyla qoiǧan joq. Būl talanttyŋ azdyǧynan emes, kerısınşe, qazaq ädebietınde älemdık deŋgeimen iyq tırestıre alatyn şyǧarmalar köp. Ökınıştısı – sol tuyndylardyŋ şetel oqyrmanyna jetpeuı.
Osy maqsatta bız üş märte halyqaralyq ädebi forum ötkızdık. Älemnıŋ belgılı jazuşylaryn, baspagerlerın, audarmaşylaryn şaqyrdyq. Erkın pıkır almasuǧa, şyǧarmaşylyq bailanys ornatuǧa mümkındık jasadyq.
Qazaqstandyq qalamgerlerdıŋ älem ädebietınıŋ syrtqy baqylauşysy emes, onyŋ tolyqqandy qatysuşysyna ainalǧanyn qaladyq. Dese de mūndai ıstı jüielı memlekettık qoldausyz jüzege asyru mümkın emes.
Mäselege tereŋırek qarasaq, ūlttyq ädebiettı älemge tanytu – jekelegen jazuşylardyŋ ǧana bastamasy emes, memlekettıŋ mädeni saiasatynyŋ maŋyzdy baǧyty ekenın aitqan jön.
Qazır memleketter tek ekonomikasymen nemese tehnologiiasymen ǧana emes, öz ideialarymen, mädenietımen, ädebietımen de bäsekege tüsedı. Eger älem Qazaqstandy tereŋırek tanysyn desek, onda bız özımız turaly ūly ädebiettıŋ tılımen söilei bıluımız kerek.
– Soŋǧy jyldary qazaq jazuşysynyŋ Nobel syilyǧyn aluy mümkın degen pıkır jiı aityla bastady. Sızdıŋşe, būl qanşalyqty şyndyqqa janasady?
– Menıŋ kämıl senetınım – qazaq ädebietı älemdık deŋgeidegı eŋ joǧary ärı şynaiy moiyndauǧa äldeqaşan laiyq bolǧan. Bıraq ädebi daryn men Nobel syilyǧynyŋ arasyna teŋdık belgısın qoiu äbestık bolar edı.
Nobel syilyǧy – körkem şyǧarmanyŋ ǧana baǧasy emes, ol – köptegen jaǧdailardyŋ özara toǧysuynyŋ nätijesı. Eŋ aldymen jazuşy älem ädebietınıŋ ajyramas bölıgıne ainaluy qajet. Sonda zaŋdy saual tuady…
Qazaq qalamgerlerınıŋ qanşa şyǧarmasy aǧylşyn, fransuz, nemıs nemese ispan tılderıne sapaly audaryldy? Olardyŋ qanşasy älemdegı bedeldı baspalardan jaryq kördı? Qanşasy halyqaralyq ädebi synnyŋ baiypty talqysyna tüstı? Ökınışke qarai, būl sūraqtardyŋ jauaby äzırge köŋıl könşıtpeidı.
Bız öz jazuşylarymyzdy şyn jürekten qadırleimız. Būl – tabiǧi närse. Alaida düniejüzı oqyrmandary jazuşyny onyŋ şyǧarmasyn oqi alǧan kezde ǧana tanidy. Sapaly audarmasyz halyqaralyq moiyndauǧa jetu mümkın emes.
Taǧy bır mäsele bar.
Europanyŋ ädebi keŋıstıgınde postkeŋestık elderdıŋ ädebietıne degen belgılı bır saqtyq älı de saqtalyp keledı. Köpşılık ony älı künge deiın ötken däuırdıŋ ideologiialyq közıldırıgı arqyly qabyldaidy. Būl – moiyndauǧa tura keletın şyndyq. Soǧan qaramastan, qazaq ädebietınde älemdık eŋ bedeldı marapattarǧa äbden laiyq şyǧarmalar az emes. Men Äbdıjämıl Nūrpeiısovtıŋ, Dulat İsabekovtıŋ, Tölen Äbdıktıŋ, Oralhan Bökeidıŋ, Mūhtar Maǧauinnyŋ, Nūrlan Orazalinnıŋ, Beksūltan Nūrjekeūlynyŋ, Ūlyqbek Esdäulettıŋ jäne taǧy basqa da talai körnektı qalamgerlerımızdıŋ şyǧarmaşylyǧy halyqaralyq deŋgeidegı eŋ joǧary baǧalauǧa äbden laiyq dep esepteimın.
Soǧan qaramastan būl mäselenı memlekettık qoldau töŋıregınde ǧana qarastyru qatelık bolar edı. Memlekettıŋ qamqorlyǧy özdıgınen älemdık moiyndauǧa jetkızbeidı. Eŋ aldymen, ädebiettıŋ özı zamannyŋ jaŋa syn-qaterlerıne qanşalyqty jauap bere alatyny maŋyzdy.
Men qazırgı qazaq ädebietıne ülken qūrmetpen qaraimyn. Ädebietımız damyp keledı. Jaŋa esımder, jaŋa taqyryptar, jaŋa janrlar paida boluda. Daryndy prozaşylarymyz da, aqyndarymyz da, dramaturgterımız de bar. Älemdık deŋgeidegı baǧalauǧa laiyq şyǧarmalar da az emes. Sondyqtan bügıngı qazaq ädebietı daǧdarysqa ūşyrady deu ädıletsızdık bolar edı.
Degenmen menı köpten berı bır oi mazalaidy. Bızdıŋ prozamyz tym ūzaq uaqyt boiy bır ǧana körkemdık keŋıstıktıŋ tūtqynynda qalyp qoiǧandai äser qaldyrady.
Beinelep aitsaq, köptegen qazaq jazuşylary älı künge deiın auyldyŋ şapanyn şeşe almai keledı. Olar joǧalyp bara jatqan auyldy joqtaudan, tuǧan ölkenı saǧynudan, balalyq şaqqa qaita-qaita oraludan ary asa almai jür. Mūnyŋ bärı tüsınıktı. Öitkenı qazaq halqynyŋ ruhani kody däl sol auylda qalyptasty.
Bıraq ädebiet mäŋgılık saǧynyşpen ǧana ömır süre almaidy.
Bügıngı Qazaqstan – auyl ǧana emes. Bügıngı Qazaqstan – eŋ aldymen qala. Milliondaǧan qazaq äldeqaşan qala tūrǧynyna ainaldy. Olar Almatyda, Astanada, Şymkentte, Qaraǧandyda, Atyrauda, Öskemende jäne basqa da qalalarda ömır sürıp jatyr. Olar kün saiyn ülken qalanyŋ jalǧyzdyǧyn, jaŋa moraldyq qaişylyqtardy, tehnologiialardyŋ şapşaŋ damuyn, otbasy qūndylyqtarynyŋ özgeruın, jasandy intellektınıŋ yqpalyn, jahandanudyŋ qysymyn bastan keşıredı. Mıne, osynyŋ bärı – ädebiet üşın sarqylmas körkemdık material. Ökınışke qarai, bızdıŋ prozada būl älem älı de jetkılıktı därejede körkem igerılgen joq.
Keide maǧan keibır qalamgerler tuǧan auylynan tänımen ketkenımen, ruhymen älı şyǧa almai jürgendei körınedı. Qalada ömır sürgenımen, olardyŋ şyǧarmaşylyq sanasy älı de auyldyŋ aiasynda qalyp qoiǧan. Al ūly ädebiet däl öz däuırınıŋ tynysyn esti alǧan jerde düniege keledı.
Būl tūrǧydan alǧanda Orhan Pamuktyŋ şyǧarmaşylyq joly bız üşın ülken sabaq. Ol joǧalǧan Osman imperiiasyn joqtap nemese ötkendı ǧana aŋsaumen şektelgen joq. Şyǧarmalarynyŋ basty keiıpkerıne qazırgı Ystambūldy ainaldyrdy. Şyǧys pen Batys, dästür men jaŋǧyru, dındarlyq pen zaiyrlylyq, ötken men keleşek betpe-bet keletın alyp qalany körkemdık keŋıstıkke ainaldyrdy. Qarapaiym adamdardyŋ taǧdyry arqyly tūtas bır örkeniettıŋ dramasyn körsete bıldı. Onyŋ şyǧarmalaryn älemge tüsınıktı etken de, aqyrynda Nobel syilyǧyna jetkızgen de – osy körkemdık tereŋdık.
Men qazaq ädebietınıŋ de bügıngı qalany, jaŋa ūrpaqty, jaŋa adamdyq tartystardy batylyraq surettegenın qalar edım. Ūlttyq tamyrynan ajyramai, däl bügın ömır sürıp jatqan adamnyŋ jan düniesın beinelei alǧanda ǧana ädebiet jaŋa biıkke köterıledı.
Naǧyz ädebiet keşe ötkendı joqtaǧan jerde emes, bügıngı adamdy tüsıngen jerde bastalady.
Men ümıtımdı eşqaşan joǧaltqan emespın. Qazaq jazuşysynyŋ Nobel syilyǧyn ielenetın künı mındettı türde keledı dep senemın. Bıraq ol kündı jaqyndatu – memleketke de, ädebi qauymǧa da, tūtas qoǧamǧa da ortaq jauapkerşılık.
– Şyǧarmalaryŋyzǧa ärdaiym uaqyttyŋ eŋ özektı mäselelerın arqau etıp kelesız. Sızdıŋşe, bügıngı jazuşynyŋ basty missiiasy nede: öz däuırın beineleude me, älde bolaşaqty boljauda ma?
– Menıŋşe, naǧyz jazuşy osy ekeuınıŋ bırın taŋdamaidy. Eger ol öz däuırınıŋ ruhyn tereŋ tüsıne alsa, erteŋgı künnıŋ sūlbasyn da erıksız aŋǧara bastaidy.
Ädebiet eşqaşan ömırdıŋ jai ǧana ainasy bolǧan emes. Gazet jaŋalyqty jetkızedı. Tarihşy oqiǧanyŋ sebep-saldaryn tüsındıredı. Al jazuşy adamnyŋ jan düniesınde ne özgergenın ūǧynuǧa ūmtylady. Menı ömır boiy qyzyqtyrǧany da – osy.
Bügıngı älem köz ılespes jyldamdyqpen özgerıp jatyr. Jasandy intellekt, jaŋa tehnologiialar, jahandyq qaqtyǧystar, ruhani qūndylyqtardyŋ daǧdarysy – mūnyŋ bärı adamnyŋ özın bız oilaǧannan äldeqaida tez özgertude. Sondyqtan jazuşynyŋ mındetı – aqparat aǧynymen jarysu emes, däuırdıŋ adamdyq ölşemın saqtap qalu dep esepteimın.
Şynaiy ädebiet öz zamanynan ärdaiym bır adym alda jüredı. Būnda da jazuşy körıpkel boluǧa mındettı emes, ärine. Ol köpşılık keiın ǧana aŋǧaratyn adamgerşılık özgerısterın erterek sezınedı. Jazuşy bolaşaqty boljap beruge mındettı bolmasa da, qoǧamǧa qauıptıŋ jaqyndap kele jatqanyn aldyn ala eskertuge boryşty. Öitkenı özgeler qolailylyqty ǧana körıp tūrǧan jerde, jazuşy qauıptıŋ alǧaşqy belgılerın baiqaidy. Sonymen bırge jazuşy – aiyptauşy da emes, töreşı de emes. Ol ükım şyǧarmaidy. Qai kezde de, tıptı tüsınu öte qiyn bolǧan sätte de qalam iesı adamdy tüsınuge tyrysady.
Ädebiet bügın üşın jazylmaidy.
Ol – adam üşın jazylady. Eger ondaǧan jyldar ötken soŋ oqyrman kıtapty qaita aşyp, onyŋ betterınen öz janyn tanysa, onda jazuşy öz missiiasyn oryndaǧany.
– Sızdı jūrtşylyq publisist retınde de, jazuşy retınde de jaqsy tanidy. Osy ekı janrdyŋ qaisysy bügıngı Qazaqstan turaly aqiqatty aituǧa köbırek mümkındık beredı?
– Ekı janrdy eşqaşan bır-bırıne qarsy qoiǧan emespın. Men üşın olar – qoǧammen tıldesudıŋ ekı türlı joly. Bırı, eŋ aldymen, adamnyŋ aqyl-oiyna jügınedı. Ekınşısı – jüregıne jol ızdeidı.
Publisistika azamattyq jauapkerşılıkten tuady. Ol naqtylyqty, derekke adaldyqty, aiqyn azamattyq ūstanymdy talap etedı. Onyŋ mındetı – zamannyŋ syn-qaterıne der kezınde ün qosu, qoǧamnyŋ ädıletsızdıkke de, selqostyqqa da boi üiretuıne jol bermeu. Alaida publisistika köbıne bügınmen bırge ömır süredı. Al ädebiettıŋ ǧūmyry äldeqaida ūzaq.
Gazet maqalasymen jauap beru mümkın emes saualdar bolady…
Adam nege öz bolmysyna opasyzdyq jasaidy? Bilık nege keide halyqtyŋ ünın estımei qalady? Nelıkten tarihi jady saiasi ahualdan äldeqaida quatty bolyp şyǧady? Bır-bırıne ırgeles ömır sürıp jatqan adamdar nege bır künı bır-bırıne böten bolyp ketedı?
Osyndai sūraqtarǧa körkem ädebiet jauap ızdeidı. Öitkenı ädebiet adamnyŋ syrtqy taǧdyryn emes, ışkı älemın zertteidı.
Publisistika bolǧan oqiǧany tüsınuge kömektesse, ädebiet sol oqiǧany jürekpen qabyldap, öz basyŋnan ötkızgendei küi keşuge mümkındık beredı. Sondyqtan ekeuı de men üşın bırdei qymbat.
Qoǧamnyŋ bügıngı mäselelerı turaly aşyq aitu qajet bolǧanda – publisistikaǧa jügınemın. Al ömır qūbylystarynyŋ tereŋ sebepterın ūǧynuǧa talpynǧan kezde körkem şyǧarma düniege keledı.
Aqiqat eşqaşan bır ǧana qyrynan körınbeidı. Ol däleldı de, tırı adamnyŋ jan jyluyn da qajet etedı.
– Söz bostandyǧy men jazuşy etikasynyŋ arasy qai jerden ajyraidy? Publisist üşın qandai «qyzyl syzyqtar» bar?
– Bırde men osy saualdy Şyŋǧys Aitmatovqa qoiǧan edım. Menı adamzat ädebietındegı mäŋgılık taqyryptardyŋ bırı – suretker men bilıktıŋ araqatynasy qalai qalyptasatyny qyzyqtyrǧan.
Ol bırden jauap bergen joq. Ūzaq ünsız otyrdy. Är sözın salmaqtap, köŋıl tarazysynan ötkızıp otyrǧany anyq sezıldı. Būl taqyryptyŋ özı üşın de tym tereŋ ärı jeke özı üşın de tym maŋyzdy ekenın aŋǧardym. Sodan keiın ǧana bylai dedı: «Adam ruhy qai däuırde de erkındıkke ūmtylady. Erkındık – suretkerdıŋ temırqazyǧy. Bıraq sol erkındıkke barar jolda bilık mındettı türde qarsy ūşyrasady. Bilık ärdaiym talantty öz jaǧyna şyǧaruǧa, öz müddesıne qyzmet etkızuge ūmtylady. Al naǧyz suretker oǧan ıştei qarsy tūrady…».
Men būl sözderdı ömır boiy jadymnan şyǧarǧan emespın. Öitkenı ol maǧan da köp närsenı ūqtyrdy.
Söz bostandyǧy – oiyŋa kelgennıŋ bärın aitu qūqyǧy emes, ol – eŋ aldymen, aitylǧan ärbır söz üşın jauap bere bılu.
Publisisttıŋ qoǧamdy ädeiı jaŋylystyruǧa, jalǧan jala jabuǧa, öşpendılıktı qozdyruǧa nemese adamnyŋ ar-namysyn aiaqasty etuge eşqandai qūqyǧy joq. Bıraq onyŋ ünsız qaluǧa da qūqyǧy joq. Sebebı ünsızdık keide ädıletsızdıkke ortaqtasudyŋ eŋ qauıptı türıne ainalady.
Jazuşy üşın eŋ basty şekara – özınıŋ ar-ojdany. Adam qatelesuı mümkın. Közqarasyn özgertuı mümkın. Özınıŋ būrynǧy jaŋsaq pıkırın moiyndauy mümkın. Alaida ar-ūjdanyna qarsy jazuǧa eşqandai haqy joq. Şynaiy ädebiet adam özıne aqtau ızdegen jerden emes, aqiqatty ızdegen jerden bastalatyn şyǧar.
– Jasandy intellekt däuırınde jazuşynyŋ, kezınde aitylǧandai, «adam janynyŋ injenerı» retındegı rölı saqtala ma?
– Menıŋşe, saqtalyp qana qoimaidy, būrynǧydan da maŋyzdy bola tüsedı. Jasandy intellekt sanauly sekundtyŋ ışınde mätın jaza alady, ūşan-teŋız aqparatty öŋdeidı, asa kürdelı ziiatkerlık mındetterdı oryndaidy. Bıraq onyŋ mümkındıgı jetpeitın bır närse bar. Ol adam ǧūmyryn sürıp körgen joq.
Mahabbattyŋ ne ekenın de, aiyrylysudyŋ aşy dämın de, qorqynyştyŋ salmaǧyn da, ümıttıŋ säulesın de, kınä sezımınıŋ küiıgın de, keşırımnıŋ şipasyn da sezıne almaidy.
İä, ol osy sezımderdıŋ bärın öte nanymdy etıp sipattai alǧanymen, olardy bastan ötkere almaidy. Al şynaiy ädebiet däl sol bastan keşken ömırden tuady.
Menıŋşe, aldaǧy jyldary jazuşy eŋbegınıŋ qadır-qasietı de özgere bastaidy. Būryn oqyrmandy eŋ aldymen söz şeberlıgı taŋǧaldyrsa, endı eŋ qymbat qasiet – şyǧarmanyŋ şynaiylyǧy bolady.
Algoritmder jazǧan mätınder köbeigen saiyn adamdar tırı adamnyŋ ünın, jürek soǧysyn, jan jyluyn ızdei bastaidy. Sondyqtan men jasandy intellektten qoryqpaimyn. Ol adamǧa jaqsy kömekşı bola alady. Bıraq eşqaşan aialai bıletın, janaşyrlyq tanytatyn, kümändanatyn, ar aldynda jauap bere alatyn adamdy almastyra almaidy. Tehnologiialar ömırdı jeŋıldetuı mümkın. Äitse de ömırdıŋ mänı algoritmderden emes, adamnyŋ jan düniesınen bastau alady.
– Sız ömırıŋızdıŋ bırneşe ondaǧan jylyn jurnalistikaǧa arnadyŋyz. Belgılı basylymdardy qūrdyŋyz, basqardyŋyz, talai jas jurnalistıŋ qanatyn qataittyŋyz. Bügıngı jurnalistikanyŋ jai-küiıne qandai baǧa berer edıŋız?
– Menıŋşe, jurnalistika öz tarihyndaǧy eŋ kürdelı kezeŋderdıŋ bırın bastan keşırıp jatyr. Bügıngı tehnologiialar adamzatqa būryn-soŋdy bolmaǧan mümkındık aşty. Sonymen bırge būryn bolmaǧan qaterdı de ala keldı.
Bız internetke şekten tys senıp kettık. Keide onyŋ aqiqattyŋ qainar közı emes, şyndyq pen jaŋsaq pıkır, adal aqparat pen aşyq ötırık qatar ömır süretın keŋıstık ekenın ūmytyp ketemız. Al naǧyz jurnalistika eşqaşan kompiuterden bastalmaidy, jurnalistıŋ özınen bastalady. Onyŋ bılımınen, mädenietınen, kümändana bılu qabıletınen, tüpnūsqa derektı ızdeuge degen tabandylyǧynan, faktılerdı salystyryp, eşkım qoiuǧa batpaityn sūraqtardy qoia aluynan tuyndaidy.
Menı bır närse qatty alaŋdatady. Jas jurnalister kıtapty būrynǧydan äldeqaida az oqidy. Olar daiyn jauapty ızdeuge beiım. Al şynaiy jurnalistika daiyn jauap joq jerden bastalady. Adam kıtap oqudy toqtatqan sätten bastap öz betınşe oilau qabıletın bırtındep joǧalta bastaidy. Al özdıgınen oilai almaityn adamnan naǧyz jurnalist şyqpaidy.
Sondyqtan jurnalistık bılım beru jüiesın tübegeilı qaita qarau qajet dep esepteimın. Bız ūlttyq jurnalistikanyŋ klassikalyq mektebıne degen qūrmettı qaita jaŋǧyrtuymyz kerek.
İntellektualdyq publisistikanyŋ dästürın qaita baǧalauymyz kerek. Alaş baspasözınıŋ ruhani mūrasyn qazırgı sifrlyq tehnologiialarmen tabiǧi sabaqtastyra bıluımız qajet. Öitkenı jurnalistika eşqaşan jai käsıp bolǧan emes. Ol – eŋ aldymen oilau mädenietı. Ökınışke qarai, bügınde jurnalistikany blogerlıkpen şatastyru jiılep kettı.
Men talantty blogerlerdı qūrmetteimın. Dese de bloger men jurnalist – ekı bölek ūǧym. Bloger, eŋ aldymen, öz pıkırın bıldıredı. Al jurnalist qoǧamdyq müddege qyzmet etuge mındettı. Ol ärbır jariialaǧan deregınıŋ aqiqattyǧyna, ärbır sözınıŋ saldaryna jäne oqyrman senımıne jauap beredı.
Taǧy bır alaŋdatatyn jait bar. Keibır jastar jurnalistikaǧa maman bolu üşın emes, tanymal bolu üşın keledı. Olar üşın käsıbi bedelden görı mediadaǧy ataq maŋyzdyraq. Bıraq ataq pen abyroi – ekı basqa ūǧym. Naǧyz jurnalist jūldyz boluǧa emes, qoǧamǧa paidaly boluǧa ūmtylady.
Baspasözdıŋ eŋ quatty qaruy – söz. Eger jurnalist adal, käsıbi jäne täuelsız bolsa, onyŋ sözıne eŋ joǧary lauazymdy adamdardyŋ özı qūlaq asuǧa mäjbür bolady. Sondyqtan jurnalistika qoǧamdaǧy eŋ maŋyzdy mamandyqtardyŋ bırı bolyp qala beredı. Ol üşın jurnalist öz qadır-qasietın, intellektın jäne jauapkerşılık sezımın joǧaltpauǧa mındettı.
– Soŋǧy sūraq. Bügınde özıŋızge eŋ jiı qoiatyn saual qandai? Köŋılıŋızdı ne alaŋdatady?
– Keiıngı kezde men ötken ömırden görı bolaşaq turaly köbırek oilanatyn boldym. Öz taǧdyrymnan būryn eldıŋ taǧdyry mazalaidy.
Bızdıŋ buynǧa almaǧaiyp zamannyŋ kuäsı bolu jazylypty. Bız alyp derjavanyŋ ydyrauyn da, täuelsız Qazaqstannyŋ düniege kelgenın de kördık. Ekonomikalyq küizelısterdı de bastan ötkerdık. Ülken ümıtterdıŋ de, sol ümıtpen qatar kelgen ülken küiınışterdıŋ de dämın tattyq. Är däuır ülken özgerısterdı alǧa tartady.
Al bügınde menı basqa bır saual tolǧandyrady. Bız ūrpaǧymyzǧa eŋ qymbat bailyǧy mūnai, uran, sirek kezdesetın metaldar emes, erkın oilaityn, bılımdı ärı jauapkerşılıgı joǧary azamat bolatyn memleket qaldyra alamyz ba?
Menıŋşe, Qazaqstannyŋ erteŋın däl osy saualdyŋ jauaby aiqyndaidy. Bız ūzaq uaqyt boiy barlyq mäselenı ekonomikalyq reformalar ǧana şeşedı dep senıp keldık. Alaida memleket biudjetten bastalmaidy. Ol jer qoinauyndaǧy bailyqtan da bastalmaidy. Memleket mädenietten bastalady. Bılımnen bastalady. Zaŋǧa degen qūrmetten bastalady. Eŋ bastysy – adamnyŋ ar-namysyna degen qūrmetten bastalady.
Menı qoǧamnyŋ ruhani ahualy alaŋdatady. Keide nemqūraidylyqtyŋ qalypty mınezge ainalyp bara jatqany alaŋdatady. Özge pıkırge tözbeuşılıktıŋ küşeigenı alaŋdatady.
Jastardyŋ ülgı tūtar tūlǧalardy ǧalymdar men jazuşylardyŋ, oişyldardyŋ arasynan emes, äleumettık jelıdegı kezdeisoq tanymal adamdardyŋ arasynan ızdei bastaǧany alaŋdatady.
Soǧan qaramastan, men ümıtımdı üzgen emespın.
Bır aqiqatty anyq tüsındım. Tarih eşqaşan tüzu syzyqpen jürmeidı. Toqyraudyŋ soŋynan mındettı türde jaŋaru keledı.
Eŋ bastysy – adam özınıŋ ruhani temırqazyǧynan aiyrylyp qalmauy kerek.
Men ömır boiy aityp kelemın. Bügın de sol sözımdı qaitalaimyn: memlekettıŋ eŋ qymbat qazynasy – onyŋ jerı de emes, tabiǧi bailyǧy da emes. Eŋ ūly bailyq – Adam.
Eger bız adamdy qadırleudı üirensek… Eger onyŋ ar-namysyn qūrmettei alsaq… Eger onyŋ erkındıgı men şyndyqty aitu qūqyǧyn qasiet tūtsaq… Onda Qazaqstannyŋ keleşegı de berık bolady.
Menıŋ senetınım – osy. Menıŋ qalam ūstap kele jatqandaǧy maqsatym da – osy.
Äŋgımelesken Kenje TÄTİLIа
