سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىنىڭ جابىلعانىنا 35 جىل تولسا دا، ونىڭ زاردابىن تارتقان مىڭداعان ادامنىڭ ماسەلەسى ءالى تولىق شەشىلگەن جوق. بۇل تۋرالى “ادىرنا” ۇلتتىق پورتالىنا قۇقىق قورعاۋشى، ء«ۇي» قوعامدىق ۇيىمىنىڭ ءتورايىمى مايرا ابەنوۆا ايتىپ بەردى.
6 تامىز – بۇكىلالەمدىك يادرولىق قارۋعا تىيىم سالۋ كۇنى. 1991 جىلدىڭ 29 تامىزىندا سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونى رەسمي تۇردە جابىلدى. بۇل – قازاقستان تاريحىنداعى عانا ەمەس، الەمدىك يادرولىق قارۋسىزدانۋ قوزعالىسىنداعى ەڭ ماڭىزدى وقيعالاردىڭ ءبىرى. بىراق سىناقتان زارداپ شەككەندەردىڭ ماسەلەسىندە نە ماڭىزدا؟ بۇل قانشالىقتى ەسكەرىلدى. بەلسەندىمەن سۇحبات وسى سارىندا ءوربىدى.
«وتەماقى كولەمى قازىرگى ءومىر تالابىنا ساي ەمەس»
– سەمەي يادرولىق پوليگونىنىڭ جابىلعانىنا 35 جىل ءوتتى. وسى ۋاقىت ىشىندە ەڭ ۇلكەن جەتىستىك پەن ەڭ ۇلكەن ورىندالماعان مىندەت قانداي دەپ ەسەپتەيسىز؟
– ەڭ ۇلكەن جەتىستىك – پوليگوننىڭ جابىلۋى جانە قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋدان باس تارتۋى. بۇل – حالقىمىزدىڭ، ازاماتتىق قوعامنىڭ جانە «نەۆادا – سەمەي» قوزعالىسىنىڭ تاريحي جەڭىسى.
ال ەڭ ۇلكەن ورىندالماعان مىندەت – پوليگون زاردابىن تارتقان ادامداردىڭ قۇقىقتارى مەن قاجەتتىلىكتەرىنىڭ تولىق قامتاماسىز ەتىلمەۋى. 35 جىل وتسە دە ولاردىڭ دەنساۋلىعى، الەۋمەتتىك جاعدايى، لايىقتى وتەماقىسى مەن كەيىنگى ۇرپاقتارىنىڭ تاعدىرى تولىق شەشىلگەن جوق.
– ءبىز پوليگون جابىلدى دەپ ايتامىز. بىراق ونىڭ سالدارى دا جويىلدى دەپ ايتا المايمىز عوي سوندا؟
– جوق. پوليگوننىڭ قاقپاسى جابىلعانىمەن، ونىڭ سالدارى جابىلعان جوق. رادياتسيانىڭ ادام دەنساۋلىعىنا، كەيىنگى ۇرپاققا، جەر مەن سۋعا تيگىزگەن اسەرى ءالى كۇنگە دەيىن جالعاسىپ كەلەدى.
سوندىقتان پوليگوندى وتكەننىڭ عانا تاريحى رەتىندە ەمەس، بۇگىن دە سالدارى سەزىلىپ وتىرعان ۇزاق مەرزىمدى گۋمانيتارلىق، مەديتسينالىق جانە ەكولوگيالىق ماسەلە رەتىندە قاراستىرۋىمىز كەرەك.
– پوليگوننان زارداپ شەككەن ازاماتتارعا قاتىستى قابىلدانعان زاڭدار مەن الەۋمەتتىك قولداۋ شارالارى بۇگىنگى كۇنى ولاردىڭ ناقتى ماسەلەسىن شەشىپ وتىر ما؟
– ءوز ۋاقىتىندا قابىلدانعان زاڭ ماڭىزدى ءرول اتقاردى. ول زارداپ شەككەن ازاماتتاردىڭ مارتەبەسىن ايقىنداپ، بەلگىلى ءبىر الەۋمەتتىك جەڭىلدىكتەر بەردى.
الايدا بۇگىنگى كۇنى بۇل زاڭ كوپتەگەن ماسەلەنى تولىق شەشىپ وتىرعان جوق. وتەماقى كولەمى قازىرگى ءومىر تالابىنا ساي ەمەس، مەديتسينالىق كومەك جۇيەلى ءارى قولجەتىمدى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرىلماعان. سونىمەن قاتار زارداپ شەككەن ازاماتتاردىڭ كەيبىر ساناتتارى زاڭ اياسىنان تىس قالىپ وتىر.
زاڭدى قازىرگى زامان تالاپتارىنا بەيىمدەپ، ونىڭ نەگىزىنە فورمالدى جەڭىلدىكتەردى ەمەس، ادامنىڭ ناقتى قاجەتتىلىگىن قويۋ قاجەت.
«وتەلمەگەن مىندەت كوپ»
– قالاي ويلايسىز، مەملەكەت زارداپ شەككەن حالىق الدىنداعى تاريحي جاۋاپكەرشىلىگىن تولىق ورىندادى ما؟ الدە ءالى دە وتەلمەگەن مىندەتتەر بار ما؟
– مەملەكەت پوليگوندى جابۋ جانە يادرولىق قارۋسىزدانۋ باعىتىندا تاريحي شەشىمدەر قابىلدادى. بىراق زارداپ شەككەن حالىق الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىك تولىق ورىندالدى دەپ ايتا المايمىز.وتەلمەگەن مىندەتتەر ءالى كوپ.
ولاردىڭ قاتارىندا ءادىل وتەماقى، ساپالى مەديتسينالىق باقىلاۋ، ارنايى الەۋمەتتىك باعدارلامالار، ەكولوگيالىق قالپىنا كەلتىرۋ جانە كەيىنگى ۇرپاقتارعا قاتىستى زەرتتەۋلەر بار.
تاريحي جاۋاپكەرشىلىك تەك ەسكە الۋ شارالارىمەن شەكتەلمەۋى ءتيىس. ول ناقتى مەملەكەتتىك ساياساتپەن كورىنۋى كەرەك.
– قازىر پوليگون ايماعىندا تۇراتىن نەمەسە سول جەردە تۋعان ادامدار قانداي ماسەلەلەرمەن ءجيى ۇشىراسادى؟ دەنساۋلىق، الەۋمەتتىك قولداۋ، جۇمىس، ەكولوگيا – قايسىسى ەڭ وزەكتى؟
– بۇل ماسەلەلەردىڭ بارلىعى ءوزارا بايلانىستى. بىراق ەڭ وزەكتىسى – دەنساۋلىق ماسەلەسى.
ونكولوگيالىق، جۇرەك-قان تامىرلارى، جۇيكە جۇيەسى اۋرۋلارى مەن ءتۇرلى سوزىلمالى سىرقاتتار ءالى كۇنگە دەيىن ءجيى كەزدەسەدى. سونىمەن قاتار ساپالى دياگنوستيكاعا، بىلىكتى ماماندارعا جانە ءتيىمدى ەمگە قول جەتكىزۋ وڭاي ەمەس.
وكىنىشكە قاراي، پوليگوننىڭ ەڭ اۋىر زاردابىن ءوز كوزىمەن كورگەن العاشقى بۋىننىڭ قاتارى جىل سايىن سيرەپ بارادى.
سوندىقتان حالىق ءجيى كوتەرەتىن ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – زەينەتكەرلىك جاسىن قايتا قاراۋ. بۇل جاي عانا الەۋمەتتىك جەڭىلدىك ەمەس، دەنساۋلىعىنا ورنى تولماس زيان كەلگەن ازاماتتاردىڭ تاعدىرىن جانە مەملەكەت الدىنداعى تاريحي جاۋاپكەرشىلىكتى مويىنداۋدىڭ بەلگىسى.
ادىلەتسىزدىك، الەۋمەتتىك قولداۋدىڭ جەتكىلىكسىزدىگى، جۇمىسسىزدىق، كەدەيلىك جانە ەكولوگيالىق قاۋىپ زارداپ شەككەن ادامداردىڭ ءومىرىن ودان ءارى اۋىرلاتادى. سوندىقتان ءبىر عانا باعىتتى ءبولىپ قاراماي، كەشەندى باعدارلاما قاجەت.
«زەرتتەۋلەر عىلىمي ەسەپ بولىپ قانا قالماسا ەكەن»
– پوليگون قۇرباندارىنىڭ كەيىنگى ۇرپاقتارىنا قاتىستى زەرتتەۋلەر مەن مەديتسينالىق باقىلاۋ جەتكىلىكتى دەڭگەيدە جۇرگىزىلىپ جاتىر ما؟
– ولاي دەپ ايتۋ قيىن. جەكەلەگەن زەرتتەۋلەر بولعانىمەن، ولار جۇيەلى ءارى ۇزاق مەرزىمدى سيپاتقا يە ەمەس.
بۇگىندە بىرىڭعاي مەديتسينالىق تىركەلىم قۇرىپ، كەيىنگى ۇرپاقتىڭ دەنساۋلىعىن تۇراقتى باقىلاۋعا الىپ، گەنەتيكالىق جانە ەپيدەميولوگيالىق زەرتتەۋلەردى كەڭەيتۋ قاجەت.
ەڭ باستىسى – بۇل زەرتتەۋلەر عىلىمي ەسەپ بولىپ قانا قالماسا ەكەن. ولار ناقتى مەديتسينالىق جانە الەۋمەتتىك شەشىمدەردىڭ نەگىزىنە اينالۋى ءتيىس.
– كوپشىلىك پوليگون ماسەلەسىن وتكەن تاريح رەتىندە قابىلداي باستادى. بۇل قاۋىپتى كوزقاراس ەمەس پە؟
– ارينە، بۇل – وتە قاۋىپتى كوزقاراس. وتكەندى ۇمىتۋ – سول قاتەلىكتى قايتالاۋعا جول اشۋ.
پوليگون تاريحى تەك سەمەي ءوڭىرىنىڭ عانا ەمەس، بۇكىل ادامزاتتىڭ ساباعى بولۋى ءتيىس. جاس ۇرپاق يادرولىق سىناقتاردىڭ قانداي زارداپ اكەلگەنىن ءبىلۋى كەرەك. سوندىقتان بۇل تاقىرىپ ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە، عىلىمدا، مادەنيەتتە جانە قوعامدىق كەڭىستىكتە تۇراقتى تۇردە ايتىلىپ وتىرۋى قاجەت.
– قازاقستان ءوزىن يادرولىق قارۋسىزدانۋدىڭ كوشباسشىسى رەتىندە تانىتادى. بىراق وسى حالىقارالىق بەدەل پوليگوننان زارداپ شەككەن حالىقتىڭ ومىرىنە ناقتى پايدا اكەلدى مە؟
– قازاقستاننىڭ حالىقارالىق بەدەلى وتە جوعارى. بۇل – ەلىمىزدىڭ ۇلكەن جەتىستىگى. الايدا وسى بەدەل پوليگوننان زارداپ شەككەن حالىقتىڭ كۇندەلىكتى ومىرىنە تولىق ىقپال ەتتى دەپ ايتا المايمىن.
حالىقارالىق باستامالار وڭىرلىك مەديتسينالىق باعدارلامالارعا، ەكولوگيالىق جوبالارعا، عىلىمي زەرتتەۋلەرگە جانە ناقتى كومەك كورسەتۋ تەتىكتەرىنە ۇلاسۋى كەرەك. حالىقارالىق مىنبەرلەردە ايتىلاتىن باستامالار ناقتى وڭىرلىك باعدارلامالارمەن جالعاسۋى كەرەك.
– سەمەي ءوڭىرىنىڭ تۇرعىندارى سىزگە كوبىنە قانداي وتىنىشپەن نەمەسە ماسەلەمەن كەلەدى؟ سوڭعى جىلدارى ولاردىڭ سۇرانىسى وزگەردى مە؟
– نەگىزىنەن دەنساۋلىق ساقتاۋ، الەۋمەتتىك تولەمدەر، زاڭداعى مارتەبە، جەڭىلدىكتەر مەن وتەماقى ماسەلەلەرى بويىنشا كوپ كەلەدى.
سوڭعى جىلدارى ولاردىڭ سۇرانىسى وزگەرىپ كەلەدى. بۇرىن كوبىنە ءبىر رەتتىك كومەك سۇراسا، بۇگىندە جۇيەلى وزگەرىستەردى تالاپ ەتەدى. ولار زاڭدى جاڭارتۋدى، ساپالى مەديتسينالىق باقىلاۋدى جانە ءوز قۇقىقتارىنىڭ تولىق مويىندالۋىن قالايدى.
«پوليگون ماسەلەسىنە ءبىر رەتتىك شارا رەتىندە قاراماۋ كەرەك»
– پوليگوننان زارداپ شەككەندەردىڭ ماسەلەسىن شەشۋگە كەدەرگى بولىپ وتىرعان ەڭ ۇلكەن فاكتور نە؟ قارجى ما، زاڭ با، الدە ساياسي ەرىك پە؟
– قارجى دا، زاڭ دا ماڭىزدى. بىراق ەڭ باستىسى – ساياسي ەرىك پەن مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى ناقتى باسىمدىق. ەگەر ساياسي شەشىم قابىلدانسا، زاڭدى دا وزگەرتۋگە، قاجەتتى قارجىنى دا تابۋعا بولادى.تقازىر بۇل ماسەلە ءتۇرلى ۆەدومستۆو اراسىندا ءبولىنىپ كەتكەن، بىرىڭعاي جاۋاپكەرشىلىك پەن ۇيلەستىرۋ جەتكىلىكسىز.
سەمەي پوليگونى جانە ودان زارداپ شەككەندەر ماسەلەسىنە ءبىر رەتتىك مەرەيتويلىق شارا رەتىندە ەمەس، ۇزاق مەرزىمدى ۇلتتىق باعدارلاما رەتىندە قاراۋ قاجەت.
– 35 جىلدان كەيىن سەمەي تۋرالى ايتقاندا سىزدە ءۇمىت باسىم با، الدە وكىنىش باسىم با؟ نەلىكتەن؟
– ەكەۋى دە بار. وكىنىشىم – وسى ۋاقىت ىشىندە شەشىلۋى ءتيىس كوپتەگەن ماسەلە كەيىنگە قالدىرىلدى. كوپتەگەن ادام ادىلدىككە جەتە الماي ومىردەن ءوتتى. ۋاقىت جوعالتتىق.
بىراق ءۇمىتىم باسىم. سەبەبى بۇل ماسەلەگە بەيجاي قارامايتىن جاستار بار، ازاماتتىق قوعام كۇشەيىپ كەلەدى، حالىقارالىق سەرىكتەستەردىڭ دە قىزىعۋشىلىعى ارتىپ وتىر. مەملەكەت پەن قوعام بىرلەسىپ ارەكەت ەتسە، ءالى دە كوپ نارسەنى وزگەرتۋگە بولادى.
«ءار كەيىنگە قالدىرىلعان شەشىم – ءبىر ادامنىڭ ادىلەتتىلىكتى كورمەي كەتۋىنە اكەلەدى»
– سەمەي پوليگونى – وتكەننىڭ قاسىرەتى عانا ەمەس، بولاشاققا بەرىلگەن ساباق. قازاقستان بۇل ساباقتان تولىق قورىتىندى شىعارا الدى ما؟
– قازاقستان يادرولىق قارۋدان باس تارتۋ ارقىلى الەمگە ۇلكەن ۇلگى كورسەتتى. بىراق پوليگوننان زارداپ شەككەن ادامداردىڭ ماسەلەسى تولىق شەشىلمەيىنشە، تاريحي ادىلەتتىلىك تولىق ورنادى دەپ ايتۋعا بولمايدى.
نەگىزگى ساباق – ادام ءومىرى مەن دەنساۋلىعى كەز كەلگەن اسكەري نەمەسە ساياسي ماقساتتان جوعارى تۇرۋى ءتيىس. بۇل قاعيدا حالىقارالىق مىنبەرلەردە عانا ەمەس، ەلىمىزدىڭ ىشكى ساياساتىندا دا ناقتى كورىنىس تابۋى قاجەت.
وكىنىشكە قاراي، ۋاقىت ءبىزدىڭ پايدامىزعا جۇمىس ىستەمەيدى. بۇگىن ءبىز زاڭمەن ەمەس، ۋاقىتپەن جارىسىپ كەلەمىز. پوليگوننىڭ ءتىرى كۋاگەرلەرى جىل سايىن ازايىپ بارادى. سوندىقتان ءار كەيىنگە قالدىرىلعان شەشىم – ءبىر ادامنىڭ ادىلەتتىلىكتى كورمەي كەتۋىنە اكەلەدى.
– سۇحباتتاسقانىڭىزعا راحمەت!
دانا نۇرمۇحانبەت
