Semei iadrolyq synaq poligonynyŋ jabylǧanyna 35 jyl tolsa da, onyŋ zardabyn tartqan myŋdaǧan adamnyŋ mäselesı älı tolyq şeşılgen joq. Būl turaly “Adyrna” ūlttyq portalyna qūqyq qorǧauşy, «Üi» qoǧamdyq ūiymynyŋ töraiymy Maira Äbenova aityp berdı.
6 tamyz – Bükılälemdık iadrolyq qaruǧa tyiym salu künı. 1991 jyldyŋ 29 tamyzynda Semei iadrolyq synaq poligony resmi türde jabyldy. Būl – Qazaqstan tarihyndaǧy ǧana emes, älemdık iadrolyq qarusyzdanu qozǧalysyndaǧy eŋ maŋyzdy oqiǧalardyŋ bırı. Bıraq synaqtan zardap şekkenderdıŋ mäselesınde ne maŋyzda? Būl qanşalyqty eskerıldı. Belsendımen sūhbat osy sarynda örbıdı.
«ÖTEMAQY KÖLEMI QAZIRGI ÖMIR TALABYNA SAI EMES»
– Semei iadrolyq poligonynyŋ jabylǧanyna 35 jyl öttı. Osy uaqyt ışınde eŋ ülken jetıstık pen eŋ ülken oryndalmaǧan mındet qandai dep esepteisız?
– Eŋ ülken jetıstık – poligonnyŋ jabyluy jäne Qazaqstannyŋ iadrolyq qarudan bas tartuy. Būl – halqymyzdyŋ, azamattyq qoǧamnyŋ jäne «Nevada – Semei» qozǧalysynyŋ tarihi jeŋısı.
Al eŋ ülken oryndalmaǧan mındet – poligon zardabyn tartqan adamdardyŋ qūqyqtary men qajettılıkterınıŋ tolyq qamtamasyz etılmeuı. 35 jyl ötse de olardyŋ densaulyǧy, äleumettık jaǧdaiy, laiyqty ötemaqysy men keiıngı ūrpaqtarynyŋ taǧdyry tolyq şeşılgen joq.
– Bız poligon jabyldy dep aitamyz. Bıraq onyŋ saldary da joiyldy dep aita almaimyz ǧoi sonda?
– Joq. Poligonnyŋ qaqpasy jabylǧanymen, onyŋ saldary jabylǧan joq. Radiasiianyŋ adam densaulyǧyna, keiıngı ūrpaqqa, jer men suǧa tigızgen äserı älı künge deiın jalǧasyp keledı.
Sondyqtan poligondy ötkennıŋ ǧana tarihy retınde emes, bügın de saldary sezılıp otyrǧan ūzaq merzımdı gumanitarlyq, medisinalyq jäne ekologiialyq mäsele retınde qarastyruymyz kerek.
– Poligonnan zardap şekken azamattarǧa qatysty qabyldanǧan zaŋdar men äleumettık qoldau şaralary bügıngı künı olardyŋ naqty mäselesın şeşıp otyr ma?
– Öz uaqytynda qabyldanǧan zaŋ maŋyzdy röl atqardy. Ol zardap şekken azamattardyŋ märtebesın aiqyndap, belgılı bır äleumettık jeŋıldıkter berdı.
Alaida bügıngı künı būl zaŋ köptegen mäselenı tolyq şeşıp otyrǧan joq. Ötemaqy kölemı qazırgı ömır talabyna sai emes, medisinalyq kömek jüielı ärı qoljetımdı deŋgeide ūiymdastyrylmaǧan. Sonymen qatar zardap şekken azamattardyŋ keibır sanattary zaŋ aiasynan tys qalyp otyr.
Zaŋdy qazırgı zaman talaptaryna beiımdep, onyŋ negızıne formaldy jeŋıldıkterdı emes, adamnyŋ naqty qajettılıgın qoiu qajet.
«ÖTELMEGEN MINDET KÖP»
– Qalai oilaisyz, memleket zardap şekken halyq aldyndaǧy tarihi jauapkerşılıgın tolyq oryndady ma? Älde älı de ötelmegen mındetter bar ma?
– Memleket poligondy jabu jäne iadrolyq qarusyzdanu baǧytynda tarihi şeşımder qabyldady. Bıraq zardap şekken halyq aldyndaǧy jauapkerşılık tolyq oryndaldy dep aita almaimyz.Ötelmegen mındetter älı köp.
Olardyŋ qatarynda ädıl ötemaqy, sapaly medisinalyq baqylau, arnaiy äleumettık baǧdarlamalar, ekologiialyq qalpyna keltıru jäne keiıngı ūrpaqtarǧa qatysty zertteuler bar.
Tarihi jauapkerşılık tek eske alu şaralarymen şektelmeuı tiıs. Ol naqty memlekettık saiasatpen körınuı kerek.
– Qazır poligon aimaǧynda tūratyn nemese sol jerde tuǧan adamdar qandai mäselelermen jiı ūşyrasady? Densaulyq, äleumettık qoldau, jūmys, ekologiia – qaisysy eŋ özektı?
– Būl mäselelerdıŋ barlyǧy özara bailanysty. Bıraq eŋ özektısı – densaulyq mäselesı.
Onkologiialyq, jürek-qan tamyrlary, jüike jüiesı aurulary men türlı sozylmaly syrqattar älı künge deiın jiı kezdesedı. Sonymen qatar sapaly diagnostikaǧa, bılıktı mamandarǧa jäne tiımdı emge qol jetkızu oŋai emes.
Ökınışke qarai, poligonnyŋ eŋ auyr zardabyn öz közımen körgen alǧaşqy buynnyŋ qatary jyl saiyn sirep barady.
Sondyqtan halyq jiı köteretın mäselelerdıŋ bırı – zeinetkerlık jasyn qaita qarau. Būl jai ǧana äleumettık jeŋıldık emes, densaulyǧyna orny tolmas ziian kelgen azamattardyŋ taǧdyryn jäne memleket aldyndaǧy tarihi jauapkerşılıktı moiyndaudyŋ belgısı.
Ädıletsızdık, äleumettık qoldaudyŋ jetkılıksızdıgı, jūmyssyzdyq, kedeilık jäne ekologiialyq qauıp zardap şekken adamdardyŋ ömırın odan ärı auyrlatady. Sondyqtan bır ǧana baǧytty bölıp qaramai, keşendı baǧdarlama qajet.
«ZERTTEULER ǦYLYMİ ESEP BOLYP QANA QALMASA EKEN»
– Poligon qūrbandarynyŋ keiıngı ūrpaqtaryna qatysty zertteuler men medisinalyq baqylau jetkılıktı deŋgeide jürgızılıp jatyr ma?
– Olai dep aitu qiyn. Jekelegen zertteuler bolǧanymen, olar jüielı ärı ūzaq merzımdı sipatqa ie emes.
Bügınde bıryŋǧai medisinalyq tırkelım qūryp, keiıngı ūrpaqtyŋ densaulyǧyn tūraqty baqylauǧa alyp, genetikalyq jäne epidemiologiialyq zertteulerdı keŋeitu qajet.
Eŋ bastysy – būl zertteuler ǧylymi esep bolyp qana qalmasa eken. Olar naqty medisinalyq jäne äleumettık şeşımderdıŋ negızıne ainaluy tiıs.
– Köpşılık poligon mäselesın ötken tarih retınde qabyldai bastady. Būl qauıptı közqaras emes pe?
– Ärine, būl – öte qauıptı közqaras. Ötkendı ūmytu – sol qatelıktı qaitalauǧa jol aşu.
Poligon tarihy tek Semei öŋırınıŋ ǧana emes, bükıl adamzattyŋ sabaǧy boluy tiıs. Jas ūrpaq iadrolyq synaqtardyŋ qandai zardap äkelgenın bıluı kerek. Sondyqtan būl taqyryp bılım beru jüiesınde, ǧylymda, mädeniette jäne qoǧamdyq keŋıstıkte tūraqty türde aitylyp otyruy qajet.
– Qazaqstan özın iadrolyq qarusyzdanudyŋ köşbasşysy retınde tanytady. Bıraq osy halyqaralyq bedel poligonnan zardap şekken halyqtyŋ ömırıne naqty paida äkeldı me?
– Qazaqstannyŋ halyqaralyq bedelı öte joǧary. Būl – elımızdıŋ ülken jetıstıgı. Alaida osy bedel poligonnan zardap şekken halyqtyŋ kündelıktı ömırıne tolyq yqpal ettı dep aita almaimyn.
Halyqaralyq bastamalar öŋırlık medisinalyq baǧdarlamalarǧa, ekologiialyq jobalarǧa, ǧylymi zertteulerge jäne naqty kömek körsetu tetıkterıne ūlasuy kerek. Halyqaralyq mınberlerde aitylatyn bastamalar naqty öŋırlık baǧdarlamalarmen jalǧasuy kerek.
– Semei öŋırınıŋ tūrǧyndary sızge köbıne qandai ötınışpen nemese mäselemen keledı? Soŋǧy jyldary olardyŋ sūranysy özgerdı me?
– Negızınen densaulyq saqtau, äleumettık tölemder, zaŋdaǧy märtebe, jeŋıldıkter men ötemaqy mäselelerı boiynşa köp keledı.
Soŋǧy jyldary olardyŋ sūranysy özgerıp keledı. Būryn köbıne bır rettık kömek sūrasa, bügınde jüielı özgerısterdı talap etedı. Olar zaŋdy jaŋartudy, sapaly medisinalyq baqylaudy jäne öz qūqyqtarynyŋ tolyq moiyndaluyn qalaidy.
«POLİGON MÄSELESINE BIR RETTIK ŞARA RETINDE QARAMAU KEREK»
– Poligonnan zardap şekkenderdıŋ mäselesın şeşuge kedergı bolyp otyrǧan eŋ ülken faktor ne? Qarjy ma, zaŋ ba, älde saiasi erık pe?
– Qarjy da, zaŋ da maŋyzdy. Bıraq eŋ bastysy – saiasi erık pen memlekettık deŋgeidegı naqty basymdyq. Eger saiasi şeşım qabyldansa, zaŋdy da özgertuge, qajettı qarjyny da tabuǧa bolady.tQazır būl mäsele türlı vedomstvo arasynda bölınıp ketken, bıryŋǧai jauapkerşılık pen üilestıru jetkılıksız.
Semei poligony jäne odan zardap şekkender mäselesıne bır rettık mereitoilyq şara retınde emes, ūzaq merzımdı ūlttyq baǧdarlama retınde qarau qajet.
– 35 jyldan keiın Semei turaly aitqanda sızde ümıt basym ba, älde ökınış basym ba? Nelıkten?
– Ekeuı de bar. Ökınışım – osy uaqyt ışınde şeşıluı tiıs köptegen mäsele keiınge qaldyryldy. Köptegen adam ädıldıkke jete almai ömırden öttı. Uaqyt joǧalttyq.
Bıraq ümıtım basym. Sebebı būl mäselege beijai qaramaityn jastar bar, azamattyq qoǧam küşeiıp keledı, halyqaralyq serıktesterdıŋ de qyzyǧuşylyǧy artyp otyr. Memleket pen qoǧam bırlesıp äreket etse, älı de köp närsenı özgertuge bolady.
«ÄR KEIINGE QALDYRYLǦAN ŞEŞIM – BIR ADAMNYŊ ÄDILETTILIKTI KÖRMEI KETUINE ÄKELEDI»
– Semei poligony – ötkennıŋ qasıretı ǧana emes, bolaşaqqa berılgen sabaq. Qazaqstan būl sabaqtan tolyq qorytyndy şyǧara aldy ma?
– Qazaqstan iadrolyq qarudan bas tartu arqyly älemge ülken ülgı körsettı. Bıraq poligonnan zardap şekken adamdardyŋ mäselesı tolyq şeşılmeiınşe, tarihi ädılettılık tolyq ornady dep aituǧa bolmaidy.
Negızgı sabaq – adam ömırı men densaulyǧy kez kelgen äskeri nemese saiasi maqsattan joǧary tūruy tiıs. Būl qaǧida halyqaralyq mınberlerde ǧana emes, elımızdıŋ ışkı saiasatynda da naqty körınıs tabuy qajet.
Ökınışke qarai, uaqyt bızdıŋ paidamyzǧa jūmys ıstemeidı. Bügın bız zaŋmen emes, uaqytpen jarysyp kelemız. Poligonnyŋ tırı kuägerlerı jyl saiyn azaiyp barady. Sondyqtan är keiınge qaldyrylǧan şeşım – bır adamnyŋ ädılettılıktı körmei ketuıne äkeledı.
– Sūhbattasqanyŋyzǧa rahmet!
Dana Nūrmūhanbet
