الماتىدا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جانىنداعى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ «جوشى ۇلىسىنىڭ تاريحي-مادەني مۇراسىن زەرتتەۋدىڭ پەرسپەكتيۆتى باعىتتارى» تاقىرىبىندا كەڭەيتىلگەن وتىرىسى ءوتتى.
ەلىمىزدىڭ جەتەكشى اكادەميكتەرى، تاريحشىلار، ارحەولوگتار، پالەوگەنەتيكتەر، فولكلورتانۋشىلار مەن ساراپشىلار باسىن قوسقان بۇل القالى جيىندا جوشى ۇلىسىن زەردەلەۋ جوبالاردان تۇتاس ۇلتتىق عىلىمي ەكوجۇيەگە كوشىرۋ جانە زاماناۋي پانارالىق تەحنولوگيالاردى كەڭىنەن ەنگىزۋ ماسەلەلەرى تالقىلاندى.
سالتاناتتى جيىندى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى – مادەنيەت جانە اقپارات ءمينيسترى ايدا بالاەۆا قۇتتىقتاۋ سوزىمەن اشتى. ول ءوز سوزىندە جوشى ۇلىسىنىڭ تاريحى قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ باستاۋلارىن تەرەڭنەن تانىتاتىن، ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى ساياسي، ەكونوميكالىق جانە مادەني ۇدەرىستەردىڭ تۇتاس ءبىر ءداۋىرىن قامتيتىن اسا ماڭىزدى باعىت ەكەنىن باسا ايتتى.
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ جوشى ۇلىسىنىڭ تاريحي-مادەني مۇراسىن جۇيەلى ءارى كەشەندى زەردەلەۋگە ەرەكشە ءمان بەرىپ وتىرعانىن جەتكىزگەن مينيستر بۇل باستامالاردى عىلىمي تۇرعىدان ىسكە اسىرۋ ۇلتتىق تاريحىمىزدى جاڭا دەرەكتەرمەن تولىقتىرىپ، ونىڭ الەمدىك تاريحناماداعى لايىقتى ورنىن ايقىنداۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنىن اتاپ ءوتتى.
وسى ورايدا قر ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى اقىلبەك كۇرىشباەۆ جوشى ۇلىسى مەن التىن وردا مۇراسىن زەرتتەۋدى جاڭا ساپالىق دەڭگەيگە كوتەرۋگە باعىتتالعان التى نەگىزگى ستراتەگيالىق باسىمدىقتى تانىستىردى. ولاردىڭ قاتارىندا عىلىمي زەرتتەۋلەردى ۇيلەستىرۋ مەن ۇلتتىق اۋديت جۇرگىزۋگە ارنالعان رەسپۋبليكالىق جۇمىس توبىن قۇرۋ، جاساندى ينتەللەكت نەگىزىندە «جوشى ۇلىسى مەن التىن وردا» بىرىڭعاي كوپتىلدى تسيفرلىق پلاتفورماسىن جاساۋ، «جوشى ۇلىسى مەن قازاق حاندىعىنىڭ تاريحى، مەملەكەتتىلىگى جانە مادەني-ينتەللەكتۋالدىق مۇراسى» تاقىرىبىن مامانداندىرىلعان باعدارلامالىق قارجىلاندىرۋدىڭ وزەگى رەتىندە بەكىتۋ بار. سونىمەن بىرگە بىتىراڭقى گرانتتاردى بىرىكتىرەتىن 2027–2031 جىلدارعا ارنالعان فلاگماندىق عىلىمي باعدارلاما ازىرلەۋ، تۇركيا، قىرعىزستان، موڭعوليا، وزبەكستان، ازەربايجان، تۇرىكمەنستان، تاتارستان جانە باشقۇرتستان عىلىم اكادەميالارىمەن «دالا وركەنيەتىن بىرلەسىپ زەرتتەۋ كونسورتسيۋمىن» قۇرۋ جانە 2027–2037 جىلدارعا ارنالعان 10 جىلدىق كەشەندى جول كارتاسىن بەكىتۋ ۇسىنىلدى.
جيىندا پالەوگەنەتيكا جانە گەنەالوگيا سالاسىنداعى تىڭ جاڭالىقتار جاريا ەتىلدى. عالىم ماقسات جاباعين ۇلكەن Y-700 (Big Y-700) سەكۆەنيرلەۋ تەحنولوگياسى ارقىلى ۇلىتاۋداعى ساكرالدى ەسكەرتكىشتەرگە جۇرگىزىلگەن تالداۋ ناتيجەلەرىمەن ءبولىستى. تالداۋ بارىسىندا ۇلىتاۋداعى جوشى حان، الاشا حان جانە اياققامىر كەسەنەلەرىندە جەرلەنگەن تۇلعالاردان ورتاق C2a1a3a6-ZQ369 ءىرى گەنەتيكالىق تارماعى («كەڭگىر جەلىسى») انىقتالدى. س14 راديوكومىرتەكتى ساراپتاماسى جوشى حان كەسەنەسىندەگى جەرلەۋدىڭ XIV عاسىرعا (1286–1398 جج.), ال الاشا حان كەسەنەسىندەگى جەرلەۋدىڭ XVIII عاسىرعا (1726–1814 جج.) جاتاتىنىن كورسەتتى. دنق ساراپتاماسى بۇل تۇلعالاردىڭ تىكەلەي شىڭعىس حاننىڭ (تورە) ەليتالىق اۋلەتىنە (C2a1a1b-F1756) جاتپايتىنىن، بىراق شىڭعىس يمپەرياسىنا وداقتاس رۋلىق اۋلەتتىڭ وكىلدەرى بولعانىن ايعاقتادى. ەڭ باستىسى، BY68504 ىشكى تارماعى ارقىلى ورتاعاسىرلىق ۇلىتاۋ اۋلەتى مەن قازىرگى قازاقتىڭ تاما رۋى مەن قاراقالپاقتىڭ بايماقلى رۋلارى اراسىندا تىكەلەي گەنەتيكالىق ساباقتاستىق بار ەكەنى ناقتى دالەلدەندى.
ارحەولوگيا سالاسىنداعى جاڭا سەرپىلىستەر تۋرالى ءا. مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى اقان وڭعارۇلى باياندادى. ول درون، LiDAR, GNSS, فوتوگراممەتريا مەن گيس-تەحنولوگيالار نەگىزىندە جوشى ۇلىسى ەسكەرتكىشتەرىنىڭ ينتەراكتيۆتى كارتاسى مەن 3D-مودەلدەرىن جاساۋ، يزوتوپتىق تالداۋ ارقىلى ورتاعاسىرلىق تۇرعىنداردىڭ تاماقتانۋ ءتارتىبى، مال شارۋاشىلىعى مەن كوشى-قون باعىتتارىن ايقىنداۋ جانە قالپىنا كەلتىرۋ مىندەتتەرى تۇرعانىن ايتتى. سونداي-اق سىر بويىنداعى قىشقالا قالاشىعى، قوبدا وزەنى اڭعارىنداعى بۋلاق، بايتاق كەشەندەرى، قىزىلوبا نەكروپولى مەن كوك كەسەنە سياقتى نىسانداردى كەشەندى زەرتتەۋ جۇمىستارى جالعاسادى.
ايتۋلى باسقوسۋدا رۋحاني مۇرانى زەرتتەۋ جايى تىس قالعان جوق. م.و. اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى، اكادەميك كەنجەحان ماتىجانوۆ التىن وردا كەزەڭىندە تۋعان «ەدىگە»، «وراق-ماماي»، «ەر شورا»، «قوبىلاندى»، «الپامىس»، «ەر تارعىن»، «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ» سياقتى باتىرلىق جانە ليرو-ەپوستىق جىرلاردىڭ بارشا تۇركى حالىقتارىنا ورتاق رۋحاني قازىنا ەكەنىن العا تارتتى. عالىم 1944–1947 جىلدارداعى تاريحي كەزەڭدەردە «فەودالدىق-حاندىق مۇرا» دەپ ايىپتالىپ، م. اۋەزوۆ، ءا. مارعۇلان، س. مۇقانوۆ سىندى زيالىلار قىسىمعا ۇشىراعانىن ەسكە سالىپ، بۇل مۇرانى يدەولوگيالىق بۇرمالاۋلاردان ارىلتىپ، تولىققاندى عىلىمي اينالىمعا قوسۋ قاجەتتىگىن باسا ايتتى.
ارحەولوگ-عالىم، ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ پروفەسسورى ماديار ەلەۋوۆ: ء«وز تاريحىن ۇمىتقان حالىق ەرتە مە، كەش پە، تاريح ساحناسىنان شىعادى. كەزىندە ءبىز جوشى ۇلىسى مەن التىن ورداعا وزگە ەلدىڭ دۇنيەسى سياقتى قاراپ كەلدىك. بۇگىنگى عىلىمي بەتبۇرىس – سول تاريحي شىندىقتى قالپىنا كەلتىرىپ، ونى زاماناۋي تەحنولوگيالارمەن تەرەڭدەتۋدىڭ بىرەگەي مۇمكىندىگى»، – دەپ تەبىرەنە تەرەڭ وي ايتسا، قر پرەزيدەنتى جانىنداعى ۇاع عىلىم ورتالىعىنىڭ باسشىسى جەڭىسبەك تولەن بۇل جيىننىڭ ناتيجەسى قۇر سوزبەن شەكتەلمەي، ايتىلعان بارلىق عىلىمي ۇسىنىستار مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى كەشەندى قارار مەن جول كارتاسىنىڭ نەگىزىن قۇرايتىنىن جەتكىزدى.
وتىرىس قورىتىندىسى بويىنشا وتاندىق عىلىمدى دامىتۋعا باعىتتالعان ءۇش نەگىزگى قۇجات، اتاپ ايتقاندا، مامانداندىرىلعان عىلىمي باعىت، 2027–2031 جىلدارعا ارنالعان فلاگماندىق باعدارلاما جانە 2027–2037 جىلداردى قامتيتىن كەشەندى جول كارتاسى ماقۇلداندى. بۇل شەشىمدەر ۇلى دالانىڭ باي تاريحىن الەمدىك وركەنيەت تورىنە جاڭا ساپادا تانىتۋعا بەرىك نەگىز قالايدى.
گۇلميرا سۇلتانباەۆا
پروفەسسور
