Almatyda Qazaqstan Respublikasy Prezidentınıŋ janyndaǧy Ūlttyq ǧylym akademiiasynyŋ «Joşy Ūlysynyŋ tarihi-mädeni mūrasyn zertteudıŋ perspektivtı baǧyttary» taqyrybynda keŋeitılgen otyrysy öttı.
Elımızdıŋ jetekşı akademikterı, tarihşylar, arheologtar, paleogenetikter, folklortanuşylar men sarapşylar basyn qosqan būl alqaly jiynda Joşy Ūlysyn zerdeleu jobalardan tūtas ūlttyq ǧylymi ekojüiege köşıru jäne zamanaui pänaralyq tehnologiialardy keŋınen engızu mäselelerı talqylandy.
Saltanatty jiyndy Qazaqstan Respublikasy Premer-Ministrınıŋ orynbasary – Mädeniet jäne aqparat ministrı Aida Balaeva qūttyqtau sözımen aşty. Ol öz sözınde Joşy Ūlysynyŋ tarihy qazaq memlekettılıgınıŋ bastaularyn tereŋnen tanytatyn, Euraziia keŋıstıgındegı saiasi, ekonomikalyq jäne mädeni üderısterdıŋ tūtas bır däuırın qamtityn asa maŋyzdy baǧyt ekenın basa aitty.
Memleket basşysy Qasym-Jomart Toqaev Joşy Ūlysynyŋ tarihi-mädeni mūrasyn jüielı ärı keşendı zerdeleuge erekşe män berıp otyrǧanyn jetkızgen ministr būl bastamalardy ǧylymi tūrǧydan ıske asyru ūlttyq tarihymyzdy jaŋa derektermen tolyqtyryp, onyŋ älemdık tarihnamadaǧy laiyqty ornyn aiqyndauǧa mümkındık beretının atap öttı.
Osy oraida QR Ūlttyq ǧylym akademiiasynyŋ Prezidentı Aqylbek Kürışbaev Joşy Ūlysy men Altyn Orda mūrasyn zertteudı jaŋa sapalyq deŋgeige köteruge baǧyttalǧan alty negızgı strategiialyq basymdyqty tanystyrdy. Olardyŋ qatarynda ǧylymi zertteulerdı üilestıru men ūlttyq audit jürgızuge arnalǧan Respublikalyq jūmys tobyn qūru, jasandy intellekt negızınde «Joşy Ūlysy men Altyn Orda» bıryŋǧai köptıldı sifrlyq platformasyn jasau, «Joşy Ūlysy men Qazaq handyǧynyŋ tarihy, memlekettılıgı jäne mädeni-intellektualdyq mūrasy» taqyrybyn mamandandyrylǧan baǧdarlamalyq qarjylandyrudyŋ özegı retınde bekıtu bar. Sonymen bırge bytyraŋqy granttardy bırıktıretın 2027–2031 jyldarǧa arnalǧan Flagmandyq ǧylymi baǧdarlama äzırleu, Türkiia, Qyrǧyzstan, Moŋǧoliia, Özbekstan, Äzerbaijan, Türıkmenstan, Tatarstan jäne Başqūrtstan Ǧylym akademiialarymen «Dala örkenietın bırlesıp zertteu konsorsiumyn» qūru jäne 2027–2037 jyldarǧa arnalǧan 10 jyldyq Keşendı Jol kartasyn bekıtu ūsynyldy.
Jiynda paleogenetika jäne genealogiia salasyndaǧy tyŋ jaŋalyqtar jariia etıldı. Ǧalym Maqsat Jabaǧin Ülken Y-700 (Big Y-700) sekvenirleu tehnologiiasy arqyly Ūlytaudaǧy sakraldy eskertkışterge jürgızılgen taldau nätijelerımen bölıstı. Taldau barysynda Ūlytaudaǧy Joşy han, Alaşa han jäne Aiaqqamyr kesenelerınde jerlengen tūlǧalardan ortaq C2a1a3a6-ZQ369 ırı genetikalyq tarmaǧy («Keŋgır jelısı») anyqtaldy. S14 radiokömırtektı saraptamasy Joşy han kesenesındegı jerleudıŋ XIV ǧasyrǧa (1286–1398 jj.), al Alaşa han kesenesındegı jerleudıŋ XVIII ǧasyrǧa (1726–1814 jj.) jatatynyn körsettı. DNQ saraptamasy būl tūlǧalardyŋ tıkelei Şyŋǧys hannyŋ (Töre) elitalyq äuletıne (C2a1a1b-F1756) jatpaitynyn, bıraq Şyŋǧys imperiiasyna odaqtas rulyq äulettıŋ ökılderı bolǧanyn aiǧaqtady. Eŋ bastysy, BY68504 ışkı tarmaǧy arqyly ortaǧasyrlyq Ūlytau äuletı men qazırgı qazaqtyŋ Tama ruy men qaraqalpaqtyŋ Baimaqly rulary arasynda tıkelei genetikalyq sabaqtastyq bar ekenı naqty däleldendı.
Arheologiia salasyndaǧy jaŋa serpılıster turaly Ä. Marǧūlan atyndaǧy Arheologiia institutynyŋ bas direktory Aqan Oŋǧarūly baiandady. Ol dron, LiDAR, GNSS, fotogrammetriia men GİS-tehnologiialar negızınde Joşy Ūlysy eskertkışterınıŋ interaktivtı kartasy men 3D-modelderın jasau, izotoptyq taldau arqyly ortaǧasyrlyq tūrǧyndardyŋ tamaqtanu tärtıbı, mal şaruaşylyǧy men köşı-qon baǧyttaryn aiqyndau jäne qalpyna keltıru mındetterı tūrǧanyn aitty. Sondai-aq Syr boiyndaǧy Qyşqala qalaşyǧy, Qobda özenı aŋǧaryndaǧy Bulaq, Baitaq keşenderı, Qyzyloba nekropolı men Kök kesene siiaqty nysandardy keşendı zertteu jūmystary jalǧasady.
Aituly basqosuda ruhani mūrany zertteu jaiy tys qalǧan joq. M.O. Äuezov atyndaǧy Ädebiet jäne öner institutynyŋ Bas direktory, akademik Kenjehan Matyjanov Altyn Orda kezeŋınde tuǧan «Edıge», «Oraq-Mamai», «Er Şora», «Qobylandy», «Alpamys», «Er Tarǧyn», «Qozy Körpeş – Baian Sūlu» siiaqty batyrlyq jäne liro-epostyq jyrlardyŋ barşa türkı halyqtaryna ortaq ruhani qazyna ekenın alǧa tartty. Ǧalym 1944–1947 jyldardaǧy tarihi kezeŋderde «feodaldyq-handyq mūra» dep aiyptalyp, M. Äuezov, Ä. Marǧūlan, S. Mūqanov syndy ziialylar qysymǧa ūşyraǧanyn eske salyp, būl mūrany ideologiialyq būrmalaulardan aryltyp, tolyqqandy ǧylymi ainalymǧa qosu qajettıgın basa aitty.
Arheolog-ǧalym, Äl-Farabi atyndaǧy QazŪU professory Madiiar Eleuov: «Öz tarihyn ūmytqan halyq erte me, keş pe, tarih sahnasynan şyǧady. Kezınde bız Joşy Ūlysy men Altyn Ordaǧa özge eldıŋ düniesı siiaqty qarap keldık. Bügıngı ǧylymi betbūrys – sol tarihi şyndyqty qalpyna keltırıp, ony zamanaui tehnologiialarmen tereŋdetudıŋ bıregei mümkındıgı», – dep tebırene tereŋ oi aitsa, QR Prezidentı janyndaǧy ŪAǦ Ǧylym ortalyǧynyŋ basşysy Jeŋısbek Tölen būl jiynnyŋ nätijesı qūr sözben şektelmei, aitylǧan barlyq ǧylymi ūsynystar memlekettık deŋgeidegı keşendı Qarar men Jol kartasynyŋ negızın qūraitynyn jetkızdı.
Otyrys qorytyndysy boiynşa otandyq ǧylymdy damytuǧa baǧyttalǧan üş negızgı qūjat, atap aitqanda, mamandandyrylǧan Ǧylymi baǧyt, 2027–2031 jyldarǧa arnalǧan Flagmandyq baǧdarlama jäne 2027–2037 jyldardy qamtityn Keşendı Jol kartasy maqūldandy. Būl şeşımder Ūly Dalanyŋ bai tarihyn älemdık örkeniet törıne jaŋa sapada tanytuǧa berık negız qalaidy.
Gülmira Sūltanbaeva
professor
