اقش قازاقستان مەن وزبەكستاندى قىتايلىق ەكسپورتتاۋشىلار امەريكالىق نارىققا تاۋار جەتكىزۋ كەزىندە كەدەندىك تاريفتەردى تومەندەتۋ ماقساتىندا پايدالانۋى مۇمكىن ەلدەر قاتارىنا قوستى. بۇل تۋرالى اقش پرەزيدەنتى اكىمشىلىگى ساۋدا جانە ونەركاسىپتىك ساياسات باسقارماسىنىڭ 13 تامىزدا جاريالاعان «رەەكسپورتتاعى ۇلى الاياقتىق: اۋقىمى، دامۋى جانە شىعىندارى» بايانداماسىندا ايتىلعان، دەپ حابارلايدى «ادىرنا» ءتىلشىسى.
قۇجاتتا زاڭسىز رەەكسپورت ماسەلەسى قاراستىرىلعان. ياعني قىتايمەن بايلانىستى تاۋارلار ءۇشىنشى ەلدەر ارقىلى وتكىزىلىپ، سول جەردە ازداعان وڭدەۋدەن وتكىزۋ، تاڭبالاۋ، قايتا قاپتاۋ، شوتتاردى قايتا راسىمدەۋ نەمەسە تاۋاردىڭ شىققان ەلىن وزگەرتىپ كورسەتەتىن وزگە دە ارەكەتتەر جاسالۋى مۇمكىن ەكەنى ايتىلعان. بايانداما اۆتورلارىنىڭ پىكىرىنشە، مۇنداي سحەمالاردىڭ ماقساتى – تاريفتىك جۇكتەمەنى ازايتۋ نەمەسە اقش نارىعىنا قولجەتىمدىلىكتى ساقتاۋ.
اۆتورلار مۇنداي تاۋەكەلى جوعارى شامامەن 40 ەل مەن اۋماقتى اتاپ وتكەن. قۇجاتتاعى «قىتايمەن بايلانىستى تاۋارلار» ۇعىمى اقش-قا يمپورت كەزىندە مىندەتتى تۇردە قىتايلىق ءونىم رەتىندە راسىمدەلمەسە دە، قىتايلىق ەكونوميكالىق شىعۋ تەگى، باقىلاۋى نەمەسە قۇرامداس بولىكتەرى بار تاۋارلاردى بىلدىرەدى. مىسالى قىتايلىق بولشەكتەر، قىتايلىق قارجىلاندىرۋ نەمەسە مەنشىك يەلەرى، قىتايلىق وندىرۋشىلەرمەن بايلانىس نەمەسە قىتاي ارقىلى جەتكىزىلگەن تاريحى بولۋى مۇمكىن.
نەگىزگى جىكتەۋدە بارلىق ەل ءۇش دەڭگەيگە بولىنگەن. قازاقستان مەن وزبەكستان ءۇشىنشى دەڭگەيگە (Tier 3) ەنگىزىلگەن. بۇل سانات «قىتايدىڭ شاعىن ءارى وپپورتۋنيستىك باعىتتارى» دەپ اتالادى. مۇندا زاڭسىز رەەكسپورت كولەمى سالىستىرمالى تۇردە تومەن بولعانىمەن، بەلگىلى ءبىر ء«السىز بۋىن ارتىقشىلىقتارى» بار شاعىن ەكونوميكالار قامتىلعان.
مۇنداي ارتىقشىلىقتارعا اۆتورلار ارزان جۇمىس كۇشى، ەركىن ەكونوميكالىق ايماقتار، پورتتار مەن قۇرلىقتىق شەكارالارعا قولجەتىمدىلىك، كەدەن قويمالارىندا تاۋار ساقتاۋ مۇمكىندىگى، قۇراستىرۋ وندىرىستەرى، اقش نارىعىنا جەڭىلدەتىلگەن قولجەتىمدىلىك جانە كەدەندىك باقىلاۋدىڭ شەكتەۋلى مۇمكىندىكتەرىن جاتقىزادى. اۆتورلاردىڭ پىكىرىنشە، بۇل ەرەكشەلىكتەر قىتايمەن بايلانىستى تاۋارلاردى ءۇشىنشى ەلدەر ارقىلى وتكىزۋگە قولايلى جاعداي جاساۋى مۇمكىن.
سونىمەن بىرگە باياندامادا Tier 3 ەلدەرىنىڭ ماڭىزدىلىعى زاڭسىز رەەكسپورت كولەمىنىڭ كوپتىگىندە ەمەس، ينفراقۇرىلىمدىق مۇمكىندىكتەرى مەن باسقا دا ەرەكشەلىكتەرىنىڭ قىتايمەن بايلانىستى تاۋارلاردى قايتا باعىتتاۋ ءۇشىن پايدالى توراپقا اينالۋىندا ەكەنى اتاپ وتىلگەن. قۇجات مۇنداي ەلدەردىڭ وندىرىستىك تە، لوگيستيكالىق تا قىزمەت اتقارا الاتىنىن جوققا شىعارمايدى.
قازاقستان مەن وزبەكستان بولەك فۋنكتسيونالدىق ساناتقا – Belt-and-Road Overland Nodes ء(«بىر بەلدەۋ – ءبىر جول» باستاماسىنىڭ قۇرلىقتىق توراپتارى) توبىنا دا ەنگىزىلگەن. بايانداماداعى كەستەدە بۇل سانات تەمىرجول جانە قۇرعاق پورت ءترانزيتى، جۇكتەردى شوعىرلاندىرۋ جانە قۇرلىق باعىتتارىنان تەڭىز باعىتتارىنا تاسىمالداۋ قىزمەتتەرىمەن سيپاتتالادى. بۇل توپقا ازەربايجان مەن گرۋزيا دا كىرگەن.
قۇجاتتا قىتاي ساۋداسىنا بايلانىستى ينفراقۇرىلىم زاڭدى ساۋدا ءۇشىن دە، ىقتيمال زاڭسىز رەەكسپورت ءۇشىن دە پايدالانىلۋى مۇمكىن ەكەنى ايتىلعان. اڭگىمە پورتتار، تەمىرجول دالىزدەرى، ەركىن ەكونوميكالىق ايماقتار، يندۋستريالىق پاركتەر، كەدەندىك قويمالار جانە لوگيستيكالىق پلاتفورمالار تۋرالى بولىپ وتىر.
بايانداما اۆتورلارى ساۋدا اعىندارىنداعى وزگەرىستەردىڭ ءبىر بولىگى ءوندىرىستىڭ زاڭدى تۇردە باسقا ەلدەرگە اۋىسۋى مەن جەتكىزۋ تىزبەگىندەگى وزگەرىستەرگە بايلانىستى بولۋى مۇمكىن ەكەنىن اتاپ وتكەن. ەلدىڭ زاڭسىز رەەكسپورت قاۋپى جوعارى اۋماقتار تىزىمىنە ەنگىزىلۋى وعان اۆتوماتتى تۇردە سانكتسيالار نەمەسە قوسىمشا باج سالىعى سالىنادى دەگەندى بىلدىرمەيتىنى ايتىلعان.
سونداي-اق باياندامادا قازاقستاندىق نەمەسە وزبەكستاندىق كومپانيالارعا قاتىستى ايىپتاۋلار مەن ولاردىڭ زاڭسىز رەەكسپورتتى ۇيىمداستىرعانى نەمەسە قولداعانى تۋرالى دالەلدەر كەلتىرىلمەگەن. تالداۋدىڭ نەگىزگى نىسانى – وسىنداي سحەمالاردا پايدالانىلۋى مۇمكىن ىقتيمال باعىتتار، ينفراقۇرىلىم، وندىرىستىك قۋاتتار جانە ساۋدا بايلانىستارى.
ماسەلەنىڭ اۋقىمىن باعالاۋ ءۇشىن اۆتورلار بەس تاۋەلسىز دەرەككوزدىڭ مالىمەتتەرىنە سۇيەنگەن. ونىڭ ەكەۋى مەملەكەتتىك ۇيىمدار – اقش پرەزيدەنتىنىڭ ەكونوميكالىق كەڭەسشىلەر كەڭەسى (CEA) مەن اقش ساۋدا مينيسترلىگىنىڭ ساۋدا جانە ەكونوميكالىق تالداۋ باسقارماسى (OTEA), ال ۇشەۋى – Goldman Sachs, Altana جانە Exiger جەكە كومپانيالارى.
ولاردىڭ باعالاۋلارى ايتارلىقتاي ەرەكشەلەنەدى. Goldman Sachs زاڭسىز قايتا باعىتتاۋدىڭ تار ارناسىن جىلىنا شامامەن 40 ملرد دوللار دەپ باعالاسا، CEA كورسەتكىشى 34,2–89,6 ملرد دوللار ارالىعىندا. Exiger شامامەن 75 ملرد دوللار، OTEA – 109 ملرد دوللار، ال Altana كورسەتكىشى 303 ملرد دوللارعا دەيىن جەتەدى.
دەگەنمەن، بۇل سانداردى زاڭسىز رەەكسپورتتىڭ ناقتى بەلگىلەنگەن كولەمى رەتىندە قابىلداۋعا بولمايدى. ءارتۇرلى ۇيىمدار ءارتۇرلى ادىستەمەلەر قولدانعان. مىسالى، OTEA كورسەتكىشى زاڭدى ساۋدا اعىندارىنىڭ ءبىر بولىگىن دە قامتيتىن ساۋدا باعدارى رەتىندە قاراستىرىلادى، ال Altana-نىڭ كەڭ اۋقىمدى باعالاۋى زاڭدى لوگيستيكالىق وپەراتسيالار مەن ەلەۋلى وڭدەۋدەن وتكەن تاۋارلاردى دا ەسەپكە الۋى مۇمكىن.
