فوتو: جي كومەگىمەن
1978 جىلدان بەرى قىركۇيەك ايىندا الەمدىك تەڭىز كۇنى اتالىپ كەلەدى. عاسىر اپاتىنا اينالعان ارال تەڭىزىنىڭ قۇستار دۇنيەسى قانداي، ءبىر كەزدەگى الىپ سۋ ايدىنىنىڭ وڭتۇستىك جاعاسىنان نە حابار، ورنيتوتولوگ كوزىمەن باياندالادى.
ارال تەڭىزى تارتىلدى دەگەن ءسوزدى ءبىز ونداعان جىلدان بەرى ايتىپ كەلەمىز. بىراق ارال ماسەلەسى وتكەن شاقتىڭ تراگەدياسى ەمەس. تەڭىز تارتىلدى، ونىڭ ەكولوگيالىق سالدارى زارداپقا ۇرىندىردى. ءبىر كەزدەرى سۋ شايىپ جاتقان اۋماقتىڭ ورنىندا بۇگىندە ارالقۇم ءشولى جاتىر. بۇرىن تەڭىز بولعان جەردە شاڭ كوتەرىلىپ، تۇز ۇشادى، سۋ ايدىندارى تارتىلىپ، تىرشىلىك ەتۋ ورتاسى وزگەردى.
ارال اپاتىنىڭ ەڭ قاۋىپتى تۇسى دا وسىندا: ءبىز تەڭىزدىڭ جوعالۋىن ءبىر نۇكتەدە بولعان تاريحي وقيعا رەتىندە قابىلداۋعا بەيىمبىز. ال شىن مانىندە بۇل – ءالى جالعاسىپ جاتقان ەكولوگيالىق پروتسەسس.
ونىڭ سالدارىن تەڭىز ورنىنداعى بيولوگيالىق ورتا تىنىسى، قۇستاردىڭ ۇشۋ جولىنان، كولدەردىڭ سۋ دەڭگەيىنەن، بالىقتاردىڭ سانىنان، سەكسەۋىلدىڭ تامىر جايۋىنان جانە جەرگىلىكتى حالىقتىڭ كۇندەلىكتى ومىرىنەن كورۋگە بولادى.
وڭتۇستىك ارال ءوڭىرىن 15 جىلدان استام ۋاقىت بويى زەرتتەپ كەلە جاتقان زوولوگ، قاراقالپاقستاندىق ورنيتولوگ، بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى (DSc), پروفەسسور يسلامبەك ارەپباەۆ ءۇشىن بۇل وزگەرىستەر ستاتيستيكا نەمەسە عىلىمي ەسەپ قانا ەمەس. ول ارال ماڭىن جىلدار بويى دالالىق ەكسپەديتسيالار ارقىلى باقىلاپ، تابيعاتتىڭ كوز الدىندا وزگەرىپ جاتقانىن كورىپ كەلەدى.
سۋرەتتە يسلامبەك ارەپباەۆ (جەكە مۇراعاتىنان)
يسلامبەك ارەپباەۆتىڭ عىلىمعا كەلۋى كەزدەيسوق ەمەس. ول ۇستازدار وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن. اكەسى – بەلگىلى زوولوگ عالىم، بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور. بولاشاق عالىم بالا كۇنىنەن اكەسىمەن بىرگە ەكسپەديتسيالارعا قاتىسىپ، قۇستار الەمىن زەرتتەۋگە قىزىعۋشىلىق تانىتقان.
كەيىن قاراقالپاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە ءبىلىم الىپ، ستۋدەنتتىك جىلدارى وزبەكستان قۇستاردى قورعاۋ قوعامى - OTUS ورنيتولوگيالىق كلۋبىنىڭ قۇرامىندا ونداعان عىلىمي ەكسپەديتسياعا قاتىستى. ماگيسترلىك جانە دوكتورلىق زەرتتەۋلەرىن ارال ءوڭىرىنىڭ قۇستارى مەن ولاردىڭ پارازيتتەرىنە ارناعان عالىم تەڭىزدىڭ قاراقالپاقستان جاعالاۋى مەن وڭتۇستىك ارال ايماعىن زەرتتەۋدى جالعاستىرىپ كەلەدى.
سۋ ازايدى – ەكوجۇيە وزگەردى
عالىمنىڭ ايتۋىنشا، سوڭعى ون بەس جىلدا وڭىردەگى ەڭ ۇلكەن وزگەرىس – سۋ رەسۋرستارىنىڭ ازايۋى.
«بۇرىن تۇراقتى سۋى بولعان كوپتەگەن كولدەردىڭ دەڭگەيى تومەندەپ، كەيبىرى مۇلدە قۇرعاپ قالدى. سونىڭ سالدارىنان توپىراقتىڭ تۇزدانۋى كۇشەيىپ، سۋلى-باتپاقتى ەكوجۇيەلەردىڭ اۋماعى قىسقارىپ جاتىر. بۇل وزگەرىستەر جانۋارلار دۇنيەسىنە دە ايتارلىقتاي اسەر ەتتى. سۋ ايدىندارىنا تاۋەلدى كەيبىر بالىق تۇرلەرىنىڭ سانى كۇرت ازايدى، ال كەيبىر تۇرلەرى سوڭعى جىلدارى مۇلدە كەزدەسپەيتىن بولدى. سۋ قۇستارىنىڭ دا جەكەلەگەن تۇرلەرىنىڭ سانى تومەندەپ كەلەدى، ويتكەنى ولاردىڭ ۇيالايتىن، قورەكتەنەتىن جانە تىنىعاتىن مەكەندەرى ازايىپ بارادى»، - دەيدى ول.
عالىم كليماتتىڭ وزگەرۋى مەن انتروپوگەندىك قىسىم تابيعاتقا قوسىمشا سالماق ءتۇسىرىپ وتىرعانىن ايتادى. سوعان قاراماستان، وڭتۇستىك ارال ءوڭىرى ءالى دە ورتالىق ازياداعى بيوالۋانتۇرلىلىگى جوعارى ماڭىزدى تابيعي اۋماقتاردىڭ ءبىرى بولىپ قالا بەرەدى.
«ارال البىرتى تولىق جويىلىپ كەتتى»
يسلامبەك ارەپباەۆ ارال ماسەلەسىن تەك تەڭىزدىڭ جوعالۋىمەن بايلانىستىرۋ جەتكىلىكسىز دەيدى.
«ارال اپاتى – بۇكىل تابيعي ەكوجۇيەگە اسەر ەتكەن ءىرى ەكولوگيالىق داعدارىس»، - دەيدى عالىم.
ونىڭ ايتۋىنشا، ارال البىرتى تابيعاتتان تولىق جويىلىپ كەتكەن.
«ارال باسسەينىندەگى كەيبىر بالىق تۇرلەرى تابيعاتتان جوعالدى. مىسالى، ارال البىرتى (Salmo trutta aralensis) جويىلىپ كەتتى. ارال بەكىرەسى (Acipenser nudiventris), ۇلكەن كۇرەكتۇمسىق (Pseudoscaphirhynchus kaufmanni) جانە كىشى كۇرەكتۇمسىق (Pseudoscaphirhynchus hermanni) سەكىلدى تۇرلەر اسا سيرەك كەزدەسەتىن دەڭگەيگە ءتۇستى. بۇعان سۋدىڭ ازايۋى عانا ەمەس، تۇزدىلىقتىڭ ارتۋى دا اسەر ەتتى. سارىقامىس كولىنىڭ تاعدىرى – سونىڭ ءبىر مىسالى. بۇرىن بالىق شارۋاشىلىعى جاقسى دامىعان بۇل سۋ ايدىنىنىڭ قاراقالپاقستان اۋماعىنداعى بولىگىندە سۋدىڭ تۇزدىلىعى ارتىپ، بالىق قورىنا قىسىم كۇشەيىپ وتىر. ال بالىق ازايسا، ونىمەن قورەكتەنەتىن قۇستار دا قيىندىققا تاپ بولادى”،- دەيدى مامان.
بالىق قورىنىڭ كەمۋى قىزعىلت جانە بۇيرا بىرقازان، قاسىقتۇمسىق، كىشى باكلان، اققۇيرىق سۋبۇركىت، بالىقشى تۇيعىن سياقتى بالىقپەن قورەكتەنەتىن قۇستاردىڭ تىرشىلىگىنە دە اسەر ەتكەن.
سۋ تاپشىلىعى ءشول جانۋارلارىنىڭ دا ءومىر ءسۇرۋ جاعدايىن كۇردەلەندىرگەن. ءۇستىرت ارقارى، قاراقۇيرىق، قۇلان، اقبوكەن سەكىلدى جانۋارلار ءۇشىن سۋ كوزدەرىنىڭ ازايۋى نەگىزگى قاۋىپتەردىڭ بىرىنە اينالعان.
ەكولوگيالىق داعدارىس
ارال تەڭىزىنىڭ تارتىلۋى تۋرالى ءسوز بولعاندا كوبىنە سۋ مەن بالىق ماسەلەسى ايتىلادى. بىراق ورنيتولوگ ءۇشىن اپاتتىڭ اۋقىمى الدەقايدا كەڭ.
«ارال اپاتىن تەك تەڭىزدىڭ تارتىلۋى نەمەسە بالىقتاردىڭ ازايۋى دەپ قاراستىرۋ دۇرىس ەمەس. بۇل – بۇكىل تابيعي ەكوجۇيە مەن بيوالۋانتۇرلىلىككە اسەر ەتكەن ءىرى ەكولوگيالىق داعدارىس»،- دەيدى يسلامبەك ارەپباەۆ.
عالىمنىڭ ايتۋىنشا، سۇتقورەكتىلەردىڭ دە تىرشىلىك ورتاسى وزگەرىپ جاتىر.
«سۇتقورەكتىلەر دە بۇل ۇدەرىستەن تىس قالعان جوق. ءۇستىرت ارقارى (Ovis vignei arcal), قاراقۇيرىق (Gazella subgutturosa), تۇركمەن قۇلانى (Equus hemionus kulan), اقبوكەن (Saiga tatarica), ۇزىن ينەلى كىرپى (Hemiechinus hypomelas), تۇركمەن قارساعى (Vulpes corsac turkmenica) جانە باسقا دا ءشول جانۋارلارىنىڭ تىرشىلىك ورتاسى وزگەرۋدە. اسىرەسە سۋ كوزدەرىنىڭ ازايۋى ءۇستىرت جازىعىندا مەكەندەيتىن جانۋارلاردىڭ اۋىزسۋعا قول جەتكىزۋىنە كەرى اسەر ەتىپ وتىر»، - دەيدى ورنيتولوگ.
سەكسەۋىل ءشولدى قايتا تىرىلتە الا ما؟
سوڭعى جىلدارى وزبەكستاندا ارال تەڭىزىنىڭ قۇرعاعان تابانىن سەكسەۋىلمەن كوگالداندىرۋ كەڭ كولەمدە جۇرگىزىلىپ كەلەدى.
يسلامبەك ارەپباەۆ بۇل جوبالاردىڭ عىلىمي تۇرعىدان ناقتى ناتيجە بەرە باستاعانىن ايتادى.
ەكسپەديتسيالار بارىسىندا سەكسەۋىل القاپتارىنا ورناتىلعان جاساندى ۇيالاردىڭ باسىم بولىگىن قۇستار مەكەندەگەنى انىقتالعان. سونىمەن قاتار وتىرعىزىلعان سەكسەۋىلدىڭ تۇقىمدارى تابيعي جولمەن تارالىپ، جاڭا وسكىندەر پايدا بولا باستاعان.
«قازىرگى كەزدە كەيبىر جىرتقىش قۇستاردىڭ دا سەكسەۋىل القاپتارىندا ۇيا سالىپ، ءساتتى كوبەيىپ جاتقانى بايقالۋدا. بۇل تابيعي قورەكتىك تىزبەكتىڭ جانە ءشول ەكوجۇيەسىنىڭ بىرتىندەپ قالپىنا كەلە باستاعانىنىڭ بەلگىسى. سونىمەن قاتار، سەكسەۋىل القاپتارى ارال تەڭىزىنىڭ قۇرعاعان تابانىنان جەل ارقىلى كوتەرىلەتىن شاڭ مەن تۇز بولشەكتەرىن ۇستاپ قالاتىن تابيعي توسقاۋىل قىزمەتىن اتقارادى. سونىڭ ناتيجەسىندە جەل ەروزياسى ازايىپ، قورشاعان ورتاعا كەلەتىن كەرى اسەر دە تومەندەيدى»، - دەيدى عالىم.
«ارالدىڭ بولاشاعىنان ءۇمىت بار»
يسلامبەك ارەپباەۆ ارال تەڭىزىن بۇرىنعى قالپىنا كەلتىرۋ قيىن ەكەنىن جاسىرمايدى. بىراق ول ءوڭىردىڭ تابيعي ەكوجۇيەلەرىن ساقتاپ قالۋعا تولىق مۇمكىندىك بار دەپ ەسەپتەيدى.
«ارال ءوڭىرىنىڭ بولاشاعىنان ءۇمىت بار. ارينە، بۇگىنگى جاعدايدا ارال تەڭىزىن بۇرىنعى قالپىنا تولىق قايتارۋ وتە كۇردەلى مىندەت دەپ ەسەپتەيمىن. سوندىقتان نەگىزگى نازاردى قازىرگى ساقتالىپ تۇرعان تابيعي ەكوجۇيەلەردى، كولدەر مەن باسقا دا سۋ ايدىندارىن قورعاۋعا اۋدارۋ قاجەت. سەبەبى ءدال وسى اۋماقتار ارال ءوڭىرىنىڭ بيوالۋانتۇرلىلىگىن ساقتاۋدا شەشۋشى ءرول اتقارادى. سونىمەن قاتار، جويىلىپ كەتۋ قاۋپى ءتونىپ تۇرعان جانۋارلار تۇرلەرىن ساقتاۋ ءۇشىن ارنايى جانۋارلەر مەن كوبەيتۋ ورتالىقتارىن قۇرۋ ماڭىزدى»، - دەيدى ول.
عالىمنىڭ پىكىرىنشە، ەڭ الدىمەن ساقتالىپ قالعان كولدەردى قورعاپ، ولاردى تۇراقتى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ قاجەت. سونىمەن بىرگە ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتاردىڭ كولەمىن ۇلعايتىپ، عىلىمي مونيتورينگتى كۇشەيتۋ ماڭىزدى.
«تابيعات مەملەكەتتىك شەكارانى تانىمايدى»
عالىم حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ ماڭىزىنا ەرەكشە توقتالدى. قازىر ول قاراقالپاقستانداعى بىرنەشە كولدى رامسار كونۆەنتسياسىنىڭ حالىقارالىق ماڭىزى بار سۋلى-باتپاقتى القاپتار تىزىمىنە ەنگىزۋ باعىتىندا عىلىمي نەگىزدەمەلەر دايىنداپ جاتىر.
«قازىرگى تاڭدا بيوالۋانتۇرلىلىكتى ساقتاۋعا باعىتتالعان رامسار كونۆەنتسياسى، CITES كونۆەنتسياسى جانە باسقا دا كوپتەگەن حالىقارالىق كەلىسىمدەر بار. وسىنداي حالىقارالىق تەتىكتەر تابيعي اۋماقتاردى قورعاۋعا، عىلىمي زەرتتەۋلەردى دامىتۋعا جانە تابيعاتتى قورعاۋ جۇمىستارىن كۇشەيتۋگە قوسىمشا مۇمكىندىك بەرەدى. قازىرگى ۋاقىتتا مەن دە قاراقالپاقستانداعى بىرنەشە كولدى رامسار كونۆەنتسياسىنىڭ حالىقارالىق ماڭىزى بار سۋلى-باتپاقتى القاپتار تىزىمىنە ەنگىزۋ ءۇشىن عىلىمي نەگىزدەمەلەر دايىنداپ، ءتيىستى ۇسىنىستار بەرىپ ءجۇرمىن. ەگەر بۇل كولدەر حالىقارالىق مارتەبەگە يە بولسا، ولاردى قورعاۋ دەڭگەيى كۇشەيىپ، عىلىمي مونيتورينگتى كەڭەيتۋگە جانە حالىقارالىق جوبالاردى تارتۋعا جاڭا مۇمكىندىكتەر اشىلادى»، - دەيدى عالىم.
ونىڭ ويىنشا، حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق تەك قارجىلىق قولداۋمەن عانا شەكتەلمەۋى كەرەك.
«ەڭ باستىسى – عالىمدار اراسىندا تاجىريبە الماسۋ، بىرلەسكەن عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ جانە تابيعاتتى قورعاۋدىڭ ءتيىمدى تاسىلدەرىن بىرگە ازىرلەۋ. ويتكەنى تابيعات مەملەكەتتىك شەكارانى بىلمەيدى. سوندىقتان ارال ءوڭىرىنىڭ بيوالۋانتۇرلىلىگىن ساقتاۋ دا حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق ارقىلى الدەقايدا ناتيجەلى بولادى دەپ سەنەمىن»، – دەيدى يسلامبەك ارەپباەۆ.
ارال تەڭىزىن تولىق قالپىنا كەلتىرۋ ازىرگە مۇمكىن بولماسا دا، ونىڭ اينالاسىنداعى تابيعي ەكوجۇيەلەردى ساقتاۋ، كولدەردى قورعاۋ، سيرەك كەزدەسەتىن جانۋارلاردى كوبەيتۋ جانە عىلىمي زەرتتەۋلەردى جالعاستىرۋ – ءوڭىردىڭ بولاشاعى ءۇشىن ەڭ ماڭىزدى مىندەتتەردىڭ ءبىرى. عالىمنىڭ ايتۋىنشا، بۇگىن قابىلداناتىن شەشىمدەر كەلەشەك ۇرپاققا قانداي ارالدى قالدىراتىنىمىزدى ايقىندايدى.
دانا نۇرمۇحانبەت
“ادىرنا”
