Foto: Jİ kömegımen
1978 jyldan berı qyrküiek aiynda Älemdık teŋız künı atalyp keledı. Ǧasyr apatyna ainalǧan Aral teŋızınıŋ qūstar düniesı qandai, bır kezdegı alyp su aidynynyŋ oŋtüstık jaǧasynan ne habar, ornitotolog közımen baiandalady.
Aral teŋızı tartyldy degen sözdı bız ondaǧan jyldan berı aityp kelemız. Bıraq Aral mäselesı ötken şaqtyŋ tragediiasy emes. Teŋız tartyldy, onyŋ ekologiialyq saldary zardapqa ūryndyrdy. Bır kezderı su şaiyp jatqan aumaqtyŋ ornynda bügınde Aralqūm şölı jatyr. Būryn teŋız bolǧan jerde şaŋ köterılıp, tūz ūşady, su aidyndary tartylyp, tırşılık etu ortasy özgerdı.
Aral apatynyŋ eŋ qauıptı tūsy da osynda: bız teŋızdıŋ joǧaluyn bır nüktede bolǧan tarihi oqiǧa retınde qabyldauǧa beiımbız. Al şyn mänınde būl – älı jalǧasyp jatqan ekologiialyq prosess.
Onyŋ saldaryn teŋız ornyndaǧy biologiialyq orta tynysy, qūstardyŋ ūşu jolynan, kölderdıŋ su deŋgeiınen, balyqtardyŋ sanynan, sekseuıldıŋ tamyr jaiuynan jäne jergılıktı halyqtyŋ kündelıktı ömırınen köruge bolady.
Oŋtüstık Aral öŋırın 15 jyldan astam uaqyt boiy zerttep kele jatqan zoolog, qaraqalpaqstandyq ornitolog, biologiia ǧylymdarynyŋ doktory (DSc), professor İslambek Arepbaev üşın būl özgerıster statistika nemese ǧylymi esep qana emes. Ol Aral maŋyn jyldar boiy dalalyq ekspedisiialar arqyly baqylap, tabiǧattyŋ köz aldynda özgerıp jatqanyn körıp keledı.
Surette İslambek Arepbaev (jeke mūraǧatynan)
İslambek Arepbaevtyŋ ǧylymǧa keluı kezdeisoq emes. Ol ūstazdar otbasynda düniege kelgen. Äkesı – belgılı zoolog ǧalym, biologiia ǧylymdarynyŋ doktory, professor. Bolaşaq ǧalym bala künınen äkesımen bırge ekspedisiialarǧa qatysyp, qūstar älemın zertteuge qyzyǧuşylyq tanytqan.
Keiın Qaraqalpaq memlekettık universitetınde bılım alyp, studenttık jyldary Özbekstan Qūstardy qorǧau qoǧamy - OTUS ornitologiialyq klubynyŋ qūramynda ondaǧan ǧylymi ekspedisiiaǧa qatysty. Magistrlık jäne doktorlyq zertteulerın Aral öŋırınıŋ qūstary men olardyŋ parazitterıne arnaǧan ǧalym teŋızdıŋ Qaraqalpaqstan jaǧalauy men Oŋtüstık Aral aimaǧyn zertteudı jalǧastyryp keledı.
SU AZAIDY – EKOJÜIE ÖZGERDI
Ǧalymnyŋ aituynşa, soŋǧy on bes jylda öŋırdegı eŋ ülken özgerıs – su resurstarynyŋ azaiuy.
«Būryn tūraqty suy bolǧan köptegen kölderdıŋ deŋgeiı tömendep, keibırı mülde qūrǧap qaldy. Sonyŋ saldarynan topyraqtyŋ tūzdanuy küşeiıp, suly-batpaqty ekojüielerdıŋ aumaǧy qysqaryp jatyr. Būl özgerıster januarlar düniesıne de aitarlyqtai äser ettı. Su aidyndaryna täueldı keibır balyq türlerınıŋ sany kürt azaidy, al keibır türlerı soŋǧy jyldary mülde kezdespeitın boldy. Su qūstarynyŋ da jekelegen türlerınıŋ sany tömendep keledı, öitkenı olardyŋ ūialaityn, qorektenetın jäne tynyǧatyn mekenderı azaiyp barady», - deidı ol.
Ǧalym klimattyŋ özgeruı men antropogendık qysym tabiǧatqa qosymşa salmaq tüsırıp otyrǧanyn aitady. Soǧan qaramastan, Oŋtüstık Aral öŋırı älı de Ortalyq Aziiadaǧy bioaluantürlılıgı joǧary maŋyzdy tabiǧi aumaqtardyŋ bırı bolyp qala beredı.
«ARAL ALBYRTY TOLYQ JOIYLYP KETTI»
İslambek Arepbaev Aral mäselesın tek teŋızdıŋ joǧaluymen bailanystyru jetkılıksız deidı.
«Aral apaty – bükıl tabiǧi ekojüiege äser etken ırı ekologiialyq daǧdarys», - deidı ǧalym.
Onyŋ aituynşa, Aral albyrty tabiǧattan tolyq joiylyp ketken.
«Aral basseinındegı keibır balyq türlerı tabiǧattan joǧaldy. Mysaly, Aral albyrty (Salmo trutta aralensis) joiylyp kettı. Aral bekıresı (Acipenser nudiventris), ülken kürektūmsyq (Pseudoscaphirhynchus kaufmanni) jäne kışı kürektūmsyq (Pseudoscaphirhynchus hermanni) sekıldı türler asa sirek kezdesetın deŋgeige tüstı. Būǧan sudyŋ azaiuy ǧana emes, tūzdylyqtyŋ artuy da äser ettı. Saryqamys kölınıŋ taǧdyry – sonyŋ bır mysaly. Būryn balyq şaruaşylyǧy jaqsy damyǧan būl su aidynynyŋ Qaraqalpaqstan aumaǧyndaǧy bölıgınde sudyŋ tūzdylyǧy artyp, balyq qoryna qysym küşeiıp otyr. Al balyq azaisa, onymen qorektenetın qūstar da qiyndyqqa tap bolady”,- deidı maman.
Balyq qorynyŋ kemuı qyzǧylt jäne būira bırqazan, qasyqtūmsyq, kışı baklan, aqqūiryq subürkıt, balyqşy tūiǧyn siiaqty balyqpen qorektenetın qūstardyŋ tırşılıgıne de äser etken.
Su tapşylyǧy şöl januarlarynyŋ da ömır süru jaǧdaiyn kürdelendırgen. Üstırt arqary, qaraqūiryq, qūlan, aqböken sekıldı januarlar üşın su közderınıŋ azaiuy negızgı qauıpterdıŋ bırıne ainalǧan.
EKOLOGİIаLYQ DAǦDARYS
Aral teŋızınıŋ tartyluy turaly söz bolǧanda köbıne su men balyq mäselesı aitylady. Bıraq ornitolog üşın apattyŋ auqymy äldeqaida keŋ.
«Aral apatyn tek teŋızdıŋ tartyluy nemese balyqtardyŋ azaiuy dep qarastyru dūrys emes. Būl – bükıl tabiǧi ekojüie men bioaluantürlılıkke äser etken ırı ekologiialyq daǧdarys»,- deidı İslambek Arepbaev.
Ǧalymnyŋ aituynşa, sütqorektılerdıŋ de tırşılık ortasy özgerıp jatyr.
«Sütqorektıler de būl üderısten tys qalǧan joq. Üstırt arqary (Ovis vignei arcal), qaraqūiryq (Gazella subgutturosa), türkmen qūlany (Equus hemionus kulan), aqböken (Saiga tatarica), ūzyn inelı kırpı (Hemiechinus hypomelas), türkmen qarsaǧy (Vulpes corsac turkmenica) jäne basqa da şöl januarlarynyŋ tırşılık ortasy özgerude. Äsırese su közderınıŋ azaiuy Üstırt jazyǧynda mekendeitın januarlardyŋ auyzsuǧa qol jetkızuıne kerı äser etıp otyr», - deidı ornitolog.
SEKSEUIL ŞÖLDI QAITA TIRILTE ALA MA?
Soŋǧy jyldary Özbekstanda Aral teŋızınıŋ qūrǧaǧan tabanyn sekseuılmen kögaldandyru keŋ kölemde jürgızılıp keledı.
İslambek Arepbaev būl jobalardyŋ ǧylymi tūrǧydan naqty nätije bere bastaǧanyn aitady.
Ekspedisiialar barysynda sekseuıl alqaptaryna ornatylǧan jasandy ūialardyŋ basym bölıgın qūstar mekendegenı anyqtalǧan. Sonymen qatar otyrǧyzylǧan sekseuıldıŋ tūqymdary tabiǧi jolmen taralyp, jaŋa öskınder paida bola bastaǧan.
«Qazırgı kezde keibır jyrtqyş qūstardyŋ da sekseuıl alqaptarynda ūia salyp, sättı köbeiıp jatqany baiqaluda. Būl tabiǧi qorektık tızbektıŋ jäne şöl ekojüiesınıŋ bırtındep qalpyna kele bastaǧanynyŋ belgısı. Sonymen qatar, sekseuıl alqaptary Aral teŋızınıŋ qūrǧaǧan tabanynan jel arqyly köterıletın şaŋ men tūz bölşekterın ūstap qalatyn tabiǧi tosqauyl qyzmetın atqarady. Sonyŋ nätijesınde jel eroziiasy azaiyp, qorşaǧan ortaǧa keletın kerı äser de tömendeidı», - deidı ǧalym.
«ARALDYŊ BOLAŞAǦYNAN ÜMIT BAR»
İslambek Arepbaev Aral teŋızın būrynǧy qalpyna keltıru qiyn ekenın jasyrmaidy. Bıraq ol öŋırdıŋ tabiǧi ekojüielerın saqtap qaluǧa tolyq mümkındık bar dep esepteidı.
«Aral öŋırınıŋ bolaşaǧynan ümıt bar. Ärine, bügıngı jaǧdaida Aral teŋızın būrynǧy qalpyna tolyq qaitaru öte kürdelı mındet dep esepteimın. Sondyqtan negızgı nazardy qazırgı saqtalyp tūrǧan tabiǧi ekojüielerdı, kölder men basqa da su aidyndaryn qorǧauǧa audaru qajet. Sebebı däl osy aumaqtar Aral öŋırınıŋ bioaluantürlılıgın saqtauda şeşuşı röl atqarady. Sonymen qatar, joiylyp ketu qaupı tönıp tūrǧan januarlar türlerın saqtau üşın arnaiy januarler men köbeitu ortalyqtaryn qūru maŋyzdy», - deidı ol.
Ǧalymnyŋ pıkırınşe, eŋ aldymen saqtalyp qalǧan kölderdı qorǧap, olardy tūraqty sumen qamtamasyz etu qajet. Sonymen bırge erekşe qorǧalatyn tabiǧi aumaqtardyŋ kölemın ūlǧaityp, ǧylymi monitoringtı küşeitu maŋyzdy.
«TABİǦAT MEMLEKETTIK ŞEKARANY TANYMAIDY»
Ǧalym halyqaralyq yntymaqtastyqtyŋ maŋyzyna erekşe toqtaldy. Qazır ol Qaraqalpaqstandaǧy bırneşe köldı Ramsar konvensiiasynyŋ halyqaralyq maŋyzy bar suly-batpaqty alqaptar tızımıne engızu baǧytynda ǧylymi negızdemeler daiyndap jatyr.
«Qazırgı taŋda bioaluantürlılıktı saqtauǧa baǧyttalǧan Ramsar konvensiiasy, CITES konvensiiasy jäne basqa da köptegen halyqaralyq kelısımder bar. Osyndai halyqaralyq tetıkter tabiǧi aumaqtardy qorǧauǧa, ǧylymi zertteulerdı damytuǧa jäne tabiǧatty qorǧau jūmystaryn küşeituge qosymşa mümkındık beredı. Qazırgı uaqytta men de Qaraqalpaqstandaǧy bırneşe köldı Ramsar konvensiiasynyŋ halyqaralyq maŋyzy bar suly-batpaqty alqaptar tızımıne engızu üşın ǧylymi negızdemeler daiyndap, tiıstı ūsynystar berıp jürmın. Eger būl kölder halyqaralyq märtebege ie bolsa, olardy qorǧau deŋgeiı küşeiıp, ǧylymi monitoringtı keŋeituge jäne halyqaralyq jobalardy tartuǧa jaŋa mümkındıkter aşylady», - deidı ǧalym.
Onyŋ oiynşa, halyqaralyq yntymaqtastyq tek qarjylyq qoldaumen ǧana şektelmeuı kerek.
«Eŋ bastysy – ǧalymdar arasynda täjıribe almasu, bırlesken ǧylymi zertteuler jürgızu jäne tabiǧatty qorǧaudyŋ tiımdı täsılderın bırge äzırleu. Öitkenı tabiǧat memlekettık şekarany bılmeidı. Sondyqtan Aral öŋırınıŋ bioaluantürlılıgın saqtau da halyqaralyq yntymaqtastyq arqyly äldeqaida nätijelı bolady dep senemın», – deidı İslambek Arepbaev.
Aral teŋızın tolyq qalpyna keltıru äzırge mümkın bolmasa da, onyŋ ainalasyndaǧy tabiǧi ekojüielerdı saqtau, kölderdı qorǧau, sirek kezdesetın januarlardy köbeitu jäne ǧylymi zertteulerdı jalǧastyru – öŋırdıŋ bolaşaǧy üşın eŋ maŋyzdy mındetterdıŋ bırı. Ǧalymnyŋ aituynşa, bügın qabyldanatyn şeşımder keleşek ūrpaqqa qandai Araldy qaldyratynymyzdy aiqyndaidy.
Dana Nūrmūhanbet
“Adyrna”
