تسيرك – كوزگە كورىنگەن عاجايىپتىڭ ار جاعىندا كوزگە كورىنبەيتىن ۇلكەن ەڭبەگى بار ونەر. مانەجدە بىرنەشە مينۋتقا عانا سوزىلاتىن كورىنىستىڭ ارتىندا جىلدار بويعى دايىندىق، تەمىردەي ءتارتىپ، تاباندىلىق پەن ونەرگە دەگەن شەكسىز سۇيىسپەنشىلىك جاتادى.
اسىرەسە اڭدارمەن جۇمىس ىستەيتىن تسيرك ءارتىسىنىڭ كاسىبى – ەرەكشە جاۋاپكەرشىلىكتى تالاپ ەتەتىن ماماندىق. قازاق تسيرك ونەرىنىڭ وزىندىك مەكتەبىن قالىپتاستىرۋعا ۇلەس قوسقان ونەرپازداردىڭ قاتارىندا تۋنگالاگ وسەلباەۆانىڭ ورنى بولەك. بۋريات ەلىنىڭ قىزى بولىپ دۇنيەگە كەلگەن تۋنگالاگتىڭ تاعدىرى ونى قازاقستانمەن بايلانىستىرىپ، كەيىن قازاق تسيركىنىڭ ساحناسىندا وزىندىك قولتاڭباسى بار كاسىبي مامانعا اينالدىردى. ول – تسيرك ونەرىندەگى نازىكتىك پەن باتىلدىقتى، سابىر مەن قايسارلىقتى قاتار الىپ جۇرگەن ونەر يەسى.
تۋنگالاگ وسەلباەۆانىڭ شىعارماشىلىق جولى بىردەن اڭ ۇيرەتۋشىلىكتەن باستالعان جوق. ول العاشىندا تسيرك ونەرىنىڭ باسقا جانرلارىندا ەڭبەك ەتتى. ماسكەۋدەگى تسيرك ۋچيليششەسىندە ءبىلىم الىپ، گيمناست رەتىندە ونەر كورسەتتى. كەيىن جولداسى مۇرات وسەلباەۆپەن بىرگە الماتى تسيركىندە ۇزاق جىلدار قىزمەت اتقاردى.
تسيرك ءارتىسى بولۋ – جاي عانا ماماندىق ەمەس. بۇل – ادامنىڭ بۇكىل ءومىر سالتىن ونەرگە باعىندىرۋى. تۋنگالاگ وسەلباەۆانىڭ تاعدىرىنان وسىنى انىق كورۋگە بولادى. ول قازاقستانعا كەلگەننەن كەيىن جاڭا ورتاعا بەيىمدەلىپ قانا قويماي، قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋگە ەرەكشە كوڭىل بولگەن. ءبىر سۇحباتىندا كۇن سايىن بىرنەشە ءسوز جاتتاپ، تۇسىنبەگەنىن سۇراپ، بىرتىندەپ قازاقشا ەركىن سويلەي باستاعانىن ايتقان. بۇگىندە ونىڭ قازاق تىلىندە سويلەگەنى، قازاق مادەنيەتى مەن ونەرىنە دەگەن قۇرمەتى – ەلگە دەگەن شىنايى ىقىلاسىنىڭ ءبىر كورىنىسى.
ونەر ادامى ءۇشىن تۋعان ەلدىڭ مادەنيەتىن جۇرەكپەن قابىلداۋ – ۇلكەن قاسيەت. تۋنگالاگتىڭ ءومىر جولى دا وسىنى دالەلدەيدى. ول قازاق شاڭىراعىنا كەلىن بولىپ ءتۇسىپ، قازاقستاندى ءوزىنىڭ تۋعان جەرىندەي قابىلدادى. استاناعا كوشكەننەن كەيىن ەلوردانى ءوزىنىڭ جاڭا وتانى رەتىندە باعالاعانىن ايتقان. ونىڭ شىعارماشىلىق جولىنداعى ماڭىزدى كەزەڭنىڭ ءبىرى – 2005 جىلى استانا تسيركىنىڭ اشىلۋى. سول كەزەڭدە وسەلباەۆتار وتباسى جاڭا تسيرك ۇجىمىن قالىپتاستىرۋعا اتسالىستى. استانا تسيركىنىڭ العاشقى ديرەكتورى بالتابەك جۇماعۇلوۆتىڭ شاقىرۋىمەن مۇرات وسەلباەۆ جاڭا ۇجىمنىڭ قۇرىلۋىنا ۇلەس قوستى. ال تۋنگالاگ وسى شىعارماشىلىق ورتانىڭ بەلسەندى مۇشەسىنە اينالدى.
تۋنگالاگ وسەلباەۆانىڭ ەسىمى كوپشىلىككە ەڭ الدىمەن ارىستان ۇيرەتۋشى ءارتىس رەتىندە تانىمال. ول قازاقستانداعى ارىستان ۇيرەتۋشى ايەلدەردىڭ ءبىرى رەتىندە تسيرك تاريحىندا وزىندىك ءىز قالدىردى. ونىڭ بۇل جانرعا كەلۋى دە ءومىردىڭ كەزدەيسوق شەشىمى ەمەس، وتباسى تاعدىرىمەن، ونەرگە دەگەن ادالدىعىمەن تىعىز بايلانىستى.
باستاپقىدا تۋنگالاگ ارىستاندارمەن جۇمىس ىستەۋگە اسا ىقىلاستى بولماعان. ويتكەنى تسيركتەگى گيمناستيكا مەن جانۋارلاردى ۇيرەتۋدىڭ اراسى جەر مەن كوكتەي. گيمناستيكادا ادام ءوز دەنەسىن باسقارسا، درەسسۋرادا ادام جانۋاردىڭ مىنەزىن، پسيحولوگياسىن، ادەتىن ءتۇسىنۋى كەرەك. جولداسى مۇرات ارىستانداردى ۇيرەتۋدى باستاعاندا، تۋنگالاگ وعان كومەكشى بولدى. كەيىن بۇل جۇمىس ونىڭ ءومىرىنىڭ اجىراماس بولىگىنە اينالدى. بۇل ونەردىڭ قيىندىعىن تۋنگالاگ حانىمنىڭ ءوز سوزىنەن دە اڭعارۋعا بولادى. ارىستاندارمەن جۇمىس ىستەگەن جىلدارى ول جانۋارلاردىڭ ارقايسىسىنىڭ مىنەزى ءارتۇرلى ەكەنىن، ءبىرىنىڭ تەز ۇيرەنەتىنىن، ەكىنشىسىنىڭ ادامعا بىردەن باۋىر باسا قويمايتىنىن ايتقان. درەسسۋرادا دايىن رەتسەپت بولمايدى. مۇندا باستى ۇستاز – تاجىريبە. سوندىقتان تۋنگالاگتىڭ ارىستان ۇيرەتۋشىلىك مەكتەبىن تەك تريۋك كورسەتۋ ونەرى دەپ قاراۋ دۇرىس ەمەس. بۇل – جانۋاردى ءتۇسىنۋ، ونىڭ مىنەزىن تانۋ، وعان قامقورلىقپەن قاراۋ جانە سونىمەن بىرگە كاسىبي ءتارتىپتى ساقتاي ءبىلۋ ونەرى. ونىڭ مانەجدەگى بەينەسى كورەرمەنگە باتىلدىقتىڭ سيمۆولىنداي اسەر ەتەدى. ارىستاننىڭ جانىندا تۇرعان نازىك ايەلدىڭ سابىرلى قالپى تسيرك ونەرىنىڭ سىرتقى ەففەكتىدەن الدەقايدا تەرەڭ ەكەنىن كورسەتەدى.
تسيرك كورەرمەندى تاڭعالدىرادى. بىراق كورەرمەننىڭ كوز الدىندا بىرنەشە مينۋتتا ورىندالاتىن كورىنىستىڭ ارتىندا جىلدار بويعى ەڭبەك تۇرادى. تۋنگالاگ وسەلباەۆا ءۇشىن دە مانەجگە شىعۋ – كۇندەلىكتى قالىپتى جۇمىس بولعانىمەن، ءاربىر قويىلىمنىڭ ءوز جاۋاپكەرشىلىگى بار. ول ءارتىستىڭ ساحناعا شىعار الدىندا تولقۋى زاڭدى ەكەنىن ايتقان. ونىڭ پىكىرىنشە، تولقۋ – ونەرپازدىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن سەزىنەتىنىن بىلدىرەدى. ال توردىڭ ىشىنە كىرگەن كەزدە ءارتىس ءوزىنىڭ ەموتسياسىن باسقارا ءبىلۋى كەرەك. مۇندا قورقىنىشقا بەرىلىپ كەتۋگە بولمايدى. جانۋار ادامنىڭ قوبالجۋىن دا سەزۋى مۇمكىن. سوندىقتان اڭ ۇيرەتۋشى ەڭ الدىمەن ءوزىن تاربيەلەيدى. تۋنگالاگتىڭ كاسىبي ۇستانىمىنىڭ وزەگى دە وسىندا: باتىلدىق – قورىقپاۋ ەمەس، قورقىنىشتى جەڭە ءبىلۋ. تۋنگالاگ اپاي، العاشقى كەزدە ارىستانداردان قورىققانىن جاسىرمايدى. بىراق ۋاقىت وتە كەلە تاجىريبە، كۇندەلىكتى ەڭبەك جانە جانۋارلارمەن ورناعان بايلانىس بۇل قورقىنىشتى كاسىبي سەنىمگە اينالدىرعان.
ارىستان ۇيرەتۋشى ءۇشىن ءار جانۋار – جاي عانا تسيرك رەكۆيزيتى ەمەس، وزىندىك مىنەزى بار تىرشىلىك يەسى. تۋنگالاگتىڭ جۇمىسىنداعى ەڭ ماڭىزدى ەرەكشەلىكتىڭ ءبىرى دە وسى – جانۋارلارعا دەگەن جاۋاپكەرشىلىك پەن قامقورلىق. تۋنگالاگ وسەلباەۆانىڭ ءومىر جولىن جولداسى مۇراتتىڭ شىعارماشىلىعىنان بولەك قاراستىرۋ مۇمكىن ەمەس. ەكەۋى تسيرك ونەرىندە بىرگە ەڭبەك ەتتى. مۇرات – اكروبات، تۋنگالاگ – گيمناست رەتىندە ونەر كورسەتكەن. كەيىن ولاردىڭ شىعارماشىلىق تاعدىرى اڭ ۇيرەتۋ جانرىمەن توعىستى. مۇرات وسەلباەۆتىڭ ومىردەن ءوتۋى تۋنگالاگ ءۇشىن ۇلكەن قايعى بولدى. بىراق ول جولداسىنىڭ باستاعان ءىسىن توقتاتپادى. كەرىسىنشە، ونىڭ ونەردەگى اماناتىن جالعاستىرىپ، ارىستاندارمەن جۇمىسىن ءارى قاراي الىپ كەتتى. بۇل تۇستا ونەردىڭ وتباسىلىق داستۇرگە اينالعانىن كورەمىز. كەيىن ولاردىڭ ۇلى مۇحتار دا اكەسىنىڭ جولىن جالعاستىرىپ، اناسىنا سەرىك بولدى. وسىلايشا وسەلباەۆتار وتباسىنىڭ تسيركتەگى كاسىبي جولى ءبىر ادامنىڭ ەمەس، بىرنەشە ۇرپاقتىڭ تاعدىرىنا اينالدى.
تۋنگالاگ وسەلباەۆانىڭ ومىرىنەن ءبىز قازاق تسيركىنىڭ كوپۇلتتى تابيعاتىن دا كورەمىز. قازاق تسيركى – ءارتۇرلى ۇلت وكىلدەرىن ءبىر ونەردىڭ توڭىرەگىنە بىرىكتىرەتىن ۇلكەن شىعارماشىلىق ورتا. مۇندا ادامنىڭ ۇلتى ەمەس، ونەرگە دەگەن ادالدىعى، كاسىبي شەبەرلىگى باعالانادى.
بۋريات قىزى تۋنگالاگتىڭ قازاق مادەنيەتىنە جاقىنداۋى، قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋى، قازاق شاڭىراعىنا كەلىن بولۋى جانە قازاقستان تسيركىنىڭ دامۋىنا ەڭبەك ءسىڭىرۋى – مادەنيەتتەر ساباقتاستىعىنىڭ جارقىن مىسالى. ول قازاق تسيركىنىڭ كورەرمەنىنە ءوزىنىڭ ونەرىمەن عانا ەمەس، ادامدىق بولمىسىمەن دە جاقىن بولدى. استانا تسيركىنىڭ قالىپتاسۋ تاريحىندا وسەلباەۆتار اۋلەتىنىڭ ەسىمى دە اتالادى. بۇل – ءبىر وتباسىنىڭ كاسىبي ەڭبەگى ارقىلى تۇتاس ونەر سالاسىنا قىزمەت ەتۋدىڭ ۇلگىسى. تۋنگالاگ وسەلباەۆانىڭ ءومىر جولى بىزگە ءبىر ماڭىزدى شىندىقتى ۇقتىرادى- تسيرك – جەڭىل-جەلپى كوڭىل كوتەرۋ ەمەس، ۇلكەن كاسىبي مەكتەپ. مانەجدە كورىنەتىن ءاربىر قوزعالىستىڭ، ءاربىر تريۋكتىڭ ارتىندا ءتارتىپ بار. ءاربىر قويىلىمنىڭ ارتىندا جاتتىعۋ بار. ال ءاربىر جەڭىستىڭ ارتىندا جىلدار بويى جيناقتالعان تاجىريبە بار. تۋنگالاگ وسى جولدىڭ اۋىرتپالىعىن دا، قۋانىشىن دا كوردى. ول گيمناستيكادان اڭ ۇيرەتۋگە دەيىنگى شىعارماشىلىق جولدان ءوتتى. الماتى تسيركىنەن استانا تسيركىنە دەيىنگى كەزەڭدى باستان وتكەردى. وتباسىلىق قايعىنى جەڭىپ، جولداسىنىڭ كاسىبي مۇراسىن جالعاستىردى. ۇلىمەن بىرگە تسيرك ونەرىنىڭ كۇردەلى جانرىن دامىتتى. ونىڭ ەسىمى قازاق تسيركىنىڭ تاريحىندا ەڭ الدىمەن ەڭبەكقورلىق، باتىلدىق جانە ونەرگە ادالدىق ۇعىمدارىمەن ساباقتاسادى. ول قازاق تسيركىنىڭ مانەجىندە ءوز تاعدىرىن، ءوز مەكتەبىن، ءوز قولتاڭباسىن قالدىرعان ونەر يەسى. ونىڭ ءومىرى – تسيرك ونەرىنە دەگەن ادالدىقتىڭ، وتباسى ءداستۇرىنىڭ جانە قازاقستان مادەنيەتىنە قىزمەت ەتۋدىڭ تاعىلىمدى ۇلگىسى.
باحتيار تۇرسىن
«استانالىق تسيرك» مكقك شىعارماشىلىق-ارتىستىك ءبولىمنىڭ باسشىسى، تەاترتانۋشى
