Sirk – közge körıngen ǧajaiyptyŋ ar jaǧynda közge körınbeitın ülken eŋbegı bar öner. Manejde bırneşe minutqa ǧana sozylatyn körınıstıŋ artynda jyldar boiǧy daiyndyq, temırdei tärtıp, tabandylyq pen önerge degen şeksız süiıspenşılık jatady.
Äsırese aŋdarmen jūmys ısteitın sirk ärtısınıŋ käsıbı – erekşe jauapkerşılıktı talap etetın mamandyq. Qazaq sirk önerınıŋ özındık mektebın qalyptastyruǧa üles qosqan önerpazdardyŋ qatarynda Tungalag Öselbaevanyŋ orny bölek. Buriat elınıŋ qyzy bolyp düniege kelgen Tungalagtyŋ taǧdyry ony Qazaqstanmen bailanystyryp, keiın qazaq sirkınıŋ sahnasynda özındık qoltaŋbasy bar käsıbi mamanǧa ainaldyrdy. Ol – sirk önerındegı näzıktık pen batyldyqty, sabyr men qaisarlyqty qatar alyp jürgen öner iesı.
Tungalag Öselbaevanyŋ şyǧarmaşylyq joly bırden aŋ üiretuşılıkten bastalǧan joq. Ol alǧaşynda sirk önerınıŋ basqa janrlarynda eŋbek ettı. Mäskeudegı sirk uchilişesınde bılım alyp, gimnast retınde öner körsettı. Keiın joldasy Mūrat Öselbaevpen bırge Almaty sirkınde ūzaq jyldar qyzmet atqardy.
Sirk ärtısı bolu – jai ǧana mamandyq emes. Būl – adamnyŋ bükıl ömır saltyn önerge baǧyndyruy. Tungalag Öselbaevanyŋ taǧdyrynan osyny anyq köruge bolady. Ol Qazaqstanǧa kelgennen keiın jaŋa ortaǧa beiımdelıp qana qoimai, qazaq tılın üirenuge erekşe köŋıl bölgen. Bır sūhbatynda kün saiyn bırneşe söz jattap, tüsınbegenın sūrap, bırtındep qazaqşa erkın söilei bastaǧanyn aitqan. Bügınde onyŋ qazaq tılınde söilegenı, qazaq mädenietı men önerıne degen qūrmetı – elge degen şynaiy yqylasynyŋ bır körınısı.
Öner adamy üşın tuǧan eldıŋ mädenietın jürekpen qabyldau – ülken qasiet. Tungalagtyŋ ömır joly da osyny däleldeidı. Ol qazaq şaŋyraǧyna kelın bolyp tüsıp, Qazaqstandy özınıŋ tuǧan jerındei qabyldady. Astanaǧa köşkennen keiın elordany özınıŋ jaŋa Otany retınde baǧalaǧanyn aitqan. Onyŋ şyǧarmaşylyq jolyndaǧy maŋyzdy kezeŋnıŋ bırı – 2005 jyly Astana sirkınıŋ aşyluy. Sol kezeŋde Öselbaevtar otbasy jaŋa sirk ūjymyn qalyptastyruǧa atsalysty. Astana sirkınıŋ alǧaşqy direktory Baltabek Jūmaǧūlovtyŋ şaqyruymen Mūrat Öselbaev jaŋa ūjymnyŋ qūryluyna üles qosty. Al Tungalag osy şyǧarmaşylyq ortanyŋ belsendı müşesıne ainaldy.
Tungalag Öselbaevanyŋ esımı köpşılıkke eŋ aldymen arystan üiretuşı ärtıs retınde tanymal. Ol Qazaqstandaǧy arystan üiretuşı äielderdıŋ bırı retınde sirk tarihynda özındık ız qaldyrdy. Onyŋ būl janrǧa keluı de ömırdıŋ kezdeisoq şeşımı emes, otbasy taǧdyrymen, önerge degen adaldyǧymen tyǧyz bailanysty.
Bastapqyda Tungalag arystandarmen jūmys ısteuge asa yqylasty bolmaǧan. Öitkenı sirktegı gimnastika men januarlardy üiretudıŋ arasy jer men köktei. Gimnastikada adam öz denesın basqarsa, dressurada adam januardyŋ mınezın, psihologiiasyn, ädetın tüsınuı kerek. Joldasy Mūrat arystandardy üiretudı bastaǧanda, Tungalag oǧan kömekşı boldy. Keiın būl jūmys onyŋ ömırınıŋ ajyramas bölıgıne ainaldy. Būl önerdıŋ qiyndyǧyn Tungalag hanymnyŋ öz sözınen de aŋǧaruǧa bolady. Arystandarmen jūmys ıstegen jyldary ol januarlardyŋ ärqaisysynyŋ mınezı ärtürlı ekenın, bırınıŋ tez üirenetının, ekınşısınıŋ adamǧa bırden bauyr basa qoimaitynyn aitqan. Dressurada daiyn resept bolmaidy. Mūnda basty ūstaz – täjıribe. Sondyqtan Tungalagtyŋ arystan üiretuşılık mektebın tek triuk körsetu önerı dep qarau dūrys emes. Būl – januardy tüsınu, onyŋ mınezın tanu, oǧan qamqorlyqpen qarau jäne sonymen bırge käsıbi tärtıptı saqtai bılu önerı. Onyŋ manejdegı beinesı körermenge batyldyqtyŋ simvolyndai äser etedı. Arystannyŋ janynda tūrǧan näzık äieldıŋ sabyrly qalpy sirk önerınıŋ syrtqy effektıden äldeqaida tereŋ ekenın körsetedı.
Sirk körermendı taŋǧaldyrady. Bıraq körermennıŋ köz aldynda bırneşe minutta oryndalatyn körınıstıŋ artynda jyldar boiǧy eŋbek tūrady. Tungalag Öselbaeva üşın de manejge şyǧu – kündelıktı qalypty jūmys bolǧanymen, ärbır qoiylymnyŋ öz jauapkerşılıgı bar. Ol ärtıstıŋ sahnaǧa şyǧar aldynda tolquy zaŋdy ekenın aitqan. Onyŋ pıkırınşe, tolqu – önerpazdyŋ jauapkerşılıgın sezınetının bıldıredı. Al tordyŋ ışıne kırgen kezde ärtıs özınıŋ emosiiasyn basqara bıluı kerek. Mūnda qorqynyşqa berılıp ketuge bolmaidy. Januar adamnyŋ qobaljuyn da sezuı mümkın. Sondyqtan aŋ üiretuşı eŋ aldymen özın tärbieleidı. Tungalagtyŋ käsıbi ūstanymynyŋ özegı de osynda: batyldyq – qoryqpau emes, qorqynyşty jeŋe bılu. Tungalag apai, alǧaşqy kezde arystandardan qoryqqanyn jasyrmaidy. Bıraq uaqyt öte kele täjıribe, kündelıktı eŋbek jäne januarlarmen ornaǧan bailanys būl qorqynyşty käsıbi senımge ainaldyrǧan.
Arystan üiretuşı üşın är januar – jai ǧana sirk rekvizitı emes, özındık mınezı bar tırşılık iesı. Tungalagtyŋ jūmysyndaǧy eŋ maŋyzdy erekşelıktıŋ bırı de osy – januarlarǧa degen jauapkerşılık pen qamqorlyq. Tungalag Öselbaevanyŋ ömır jolyn joldasy Mūrattyŋ şyǧarmaşylyǧynan bölek qarastyru mümkın emes. Ekeuı sirk önerınde bırge eŋbek ettı. Mūrat – akrobat, Tungalag – gimnast retınde öner körsetken. Keiın olardyŋ şyǧarmaşylyq taǧdyry aŋ üiretu janrymen toǧysty. Mūrat Öselbaevtyŋ ömırden ötuı Tungalag üşın ülken qaiǧy boldy. Bıraq ol joldasynyŋ bastaǧan ısın toqtatpady. Kerısınşe, onyŋ önerdegı amanatyn jalǧastyryp, arystandarmen jūmysyn ärı qarai alyp kettı. Būl tūsta önerdıŋ otbasylyq dästürge ainalǧanyn köremız. Keiın olardyŋ ūly Mūhtar da äkesınıŋ jolyn jalǧastyryp, anasyna serık boldy. Osylaişa Öselbaevtar otbasynyŋ sirktegı käsıbi joly bır adamnyŋ emes, bırneşe ūrpaqtyŋ taǧdyryna ainaldy.
Tungalag Öselbaevanyŋ ömırınen bız qazaq sirkınıŋ köpūltty tabiǧatyn da köremız. Qazaq sirkı – ärtürlı ūlt ökılderın bır önerdıŋ töŋıregıne bırıktıretın ülken şyǧarmaşylyq orta. Mūnda adamnyŋ ūlty emes, önerge degen adaldyǧy, käsıbi şeberlıgı baǧalanady.
Buriat qyzy Tungalagtyŋ qazaq mädenietıne jaqyndauy, qazaq tılın üirenuı, qazaq şaŋyraǧyna kelın boluy jäne Qazaqstan sirkınıŋ damuyna eŋbek sıŋıruı – mädenietter sabaqtastyǧynyŋ jarqyn mysaly. Ol qazaq sirkınıŋ körermenıne özınıŋ önerımen ǧana emes, adamdyq bolmysymen de jaqyn boldy. Astana sirkınıŋ qalyptasu tarihynda Öselbaevtar äuletınıŋ esımı de atalady. Būl – bır otbasynyŋ käsıbi eŋbegı arqyly tūtas öner salasyna qyzmet etudıŋ ülgısı. Tungalag Öselbaevanyŋ ömır joly bızge bır maŋyzdy şyndyqty ūqtyrady- sirk – jeŋıl-jelpı köŋıl köteru emes, ülken käsıbi mektep. Manejde körınetın ärbır qozǧalystyŋ, ärbır triuktıŋ artynda tärtıp bar. Ärbır qoiylymnyŋ artynda jattyǧu bar. Al ärbır jeŋıstıŋ artynda jyldar boiy jinaqtalǧan täjıribe bar. Tungalag osy joldyŋ auyrtpalyǧyn da, quanyşyn da kördı. Ol gimnastikadan aŋ üiretuge deiıngı şyǧarmaşylyq joldan öttı. Almaty sirkınen Astana sirkıne deiıngı kezeŋdı bastan ötkerdı. Otbasylyq qaiǧyny jeŋıp, joldasynyŋ käsıbi mūrasyn jalǧastyrdy. Ūlymen bırge sirk önerınıŋ kürdelı janryn damytty. Onyŋ esımı qazaq sirkınıŋ tarihynda eŋ aldymen eŋbekqorlyq, batyldyq jäne önerge adaldyq ūǧymdarymen sabaqtasady. Ol qazaq sirkınıŋ manejınde öz taǧdyryn, öz mektebın, öz qoltaŋbasyn qaldyrǧan öner iesı. Onyŋ ömırı – sirk önerıne degen adaldyqtyŋ, otbasy dästürınıŋ jäne Qazaqstan mädenietıne qyzmet etudıŋ taǧylymdy ülgısı.
Bahtiiar Tūrsyn
«Astanalyq sirk» MKQK şyǧarmaşylyq-ärtıstık bölımnıŋ basşysy, teatrtanuşy
