موڭعولدار داۋىرىندە كىشى ازيادا ءومىر سۇرگەن پارسى اقىنى ءجالالاددين مۇحامەد ءرۋميدىڭ ادەبي مۇراسى نەسىمەن قۇندى؟ ورتا عاسىر اقىنى – ادامنىڭ دەرتىن دە، داۋاسىن دا جىرلاعان عارىشتىق قۇدىرەت يەسى. ۇركىنشىلىكتە ءومىر ءسۇرىپ، ادامزاتتىق قۇندىلىقتى جىرلاۋدىڭ سىرى نەدە؟
پارسىنىڭ تانىمال اقىنى ءجالالادين مۇحامەد ءرۋميدىڭ تۋعان كۇنى 30 قىركۇيەك كۇنىنە ساي كەلەدى. بۇل كۇنى بالحتە دۇنيەگە كەلىپ شىعىس رۋم اتالىپ كەتكەن ايماقتا (بۇگىنگى كونيادا) تۇراقتاپ، وسى قالادا قايتىس بولعان اقىننىڭ تۋعان كۇنىن يراندا، تۇركيادا، اۋعانستان مەن تاجىكستاندا ەرەكشە اتاپ وتەدى. موڭعولدار داۋىرىندە ءومىر سۇرگەن اقىننىڭ ادەبي مۇراسى زەرتەۋشىلەر تاراپىنان ارقاشان ۇلكەن قىزىعۋشىلىق تۋدىرعان.
قيىن كەزەڭدە ءومىر سۇرگەن رۋمي موڭعول شاپقىنشىلىعى كەزىندە امان قالىپ قانا قويماي تاماشا تۋىندىلارىن جازعاندىعىمەن دە ەرەكشەلەنەدى. بۇل داۋىردە ولەڭ جازباق تۇرماق باس قايعى بولعاندىعى كوپتەگەن تاريحي دەرەكتەردەن بەلگىلى. شىندىعىندا موڭعول شاپقىنشىلىعى كەزىندە حالىقتىڭ كوبىسى شىعىستان باتىسقا جەر اۋدارىپ باس ساۋعالاعان اۋىر كەزەڭ بولدى. تىنىش ايماقتاردى پانالاۋعا ءماجبۇر بولعان دۇرمەكپەن مەككەگە بارىپ قاجىلىق جاساپ، سودان كونيا جەرىنە كەلىپ تۇراقتاعان ماۋلانا-رۋمي وسى ايماقتىڭ اتىنا قاراي رۋمي اتانادى. سوندىقتان دا كەيدە ءجالالاددين مۇحاممەد بالحي دەپ جازسا، بىردە رۋمي دەپ تە جازىلادى. بۇگىنگى تاڭدا اقىننىڭ نىسپىسىنا قاراپ اۋعانستان جۇرتىنان باستالاتىن تالاس تۇركيا حالقىنا دەيىنگى ارالىقتى قامتيدى. ماۋلانا ءبىزدىڭ اقىن دەپ تالاساتىن ەلدەردىڭ سانىنىڭ كوپتىگى ءرۋميدىڭ ءبىر حيكاياسىن ەسكە تۇسىرەدى.
حيكايانىڭ قىسقاشا مازمۇنى مىناداي. ءتورت جولاۋشى (پارسى، اراب، تۇرىك جانە رۋمدىق) بىرگە ساپار شەگىپ بارا جاتادى. جولدا ءبىر جومارت جان ولارعا جاقسىلىق جاساپ، ءبىر ديرحام (تيىن اقشا) بەرەدى.
پارسى جىگىت «كەلىڭدەر، بۇل اقشاعا انگۋر (پارسىشا ءجۇزىم) ساتىپ الايىق»،- دەيدى. اراب اشۋلانىپ «جوق! مەن انگۋر قالامايمىن، ماعان يناب (ارابشا – ءجۇزىم) كەرەك!» - دەپ قارسى شىعادى. تۇرىك بولسا «جوق، ماعان انگۋر دە، يناب تا كەرەك ەمەس، مەن ءۇزىم (تۇرىكشە – ءجۇزىم) العىم كەلىپ تۇر!» - دەيدى. رۋمدىق تا ءوز دەگەنىنەن قايتپاي: «بۇلارىڭنىڭ ەشقايسىسى ەمەس، ءبىز يستافيل (گرەكشە/رۋمشا – ءجۇزىم) ساتىپ الۋىمىز كەرەك!» - دەپ تالاسادى.
ولار ءبىر-ءبىرىنىڭ ءتىلىن جەتكىلىكتى تۇسىنبەگەندىكتەن، ارقايسىسى ءارتۇرلى نارسەنى سۇراپ تۇر دەپ ويلايدى. وسىلايشا ءسوز تالاسى ۇلكەن ۇرىسقا ۇلاسىپ، ءبىر-بىرىمەن جاعالاسىپ، جۇدىرىقتاسا كەتەدى. ءدال وسى ساتتە ول جەردەن ءتورت ءتىلدى دە جەتىك بىلەتىن ءبىر دانىشپان ءوتىپ بارا جاتادى. ول تورتەۋىنىڭ دە نەگىزىنەن ءبىر عانا نارسەنى ء(جۇزىم جەمىسىن) قالاپ تۇرعانىن، بىراق ونى ءوز تىلدەرىندە ءارتۇرلى اتاپ جاتقانىن بىردەن تۇسىنەدى. دانىشپان اقشانى قولدارىنان الىپ، بازاردان ءجۇزىم ساتىپ اكەلىپ، الدارىنا قويادى. ءجۇزىمدى كورگەن تورتەۋى دە ءماز-مەيرام بولىپ، بوسقا توبەلەسكەندەرىن ۇعادى.
بۇگىنگى تاڭدا ماۋلانا ءبىزدىڭ اقىن دەپ تالاساتىن ەلدەردىڭ تارتىسى دا تۋرا وسى سەكىلدى. بارىنە كەرەگى ماۋلانا اقىننىڭ عاجاپ اقىل-كەڭەستەرى مەن عيبراتى مول ولەڭدەرى بولسا كەرەك. ادامزات بالاسى رۋحاني اڭگىمەنى قاجەت ەتەتىنى ءسوزسىز. كۇندەلىكتى ءومىردى ءبىز ونى ەسكەرمەۋىمىز دە سەزىنبەۋىمىز مۇمكىن، بىراق ءبىرشاما ۋاقىت وتكەن سوڭ رۋحاني ءشول قىسقاندا تۋرا جاڭاعى ءتورت ادام سەكىلدى ءبارىمىزدىڭ جانىمىز ءبىر نارسەنى قالايدى. ول مەيىرىم، ماحاببات، شىنايىلىق، دوستىق جانە وسى سوزدەردى تولىقتىراتىن بارلىق سەزىمدەر. وسى سەزىمدەردىڭ ءبارىن تولىق تۇسىندىرەتىن جانە ونى قولعا ءتۇسىرۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەكتىگىن ۇيرەتەتىن، رۋحاني ءشولدى باساتىن دۇنيەلەردى ماۋلانانىڭ ادەبي مۇراسىنان كەزدەستىرۋگە بولادى.
بۇگىنگى كۇندە ءرۋميدىڭ ادامزات بالاسىنا ايتقان نەگىزگى جولداۋى، باستى ۇندەۋى نە ەدى دەگەن سۇراقتى وزىمىزگە قويامىز. ماۋلانىڭ باستى ۇندەۋى — سىرتقى ايىرماشىلىقتاردى ء(دىن، ۇلت، ءناسىل، ءتىل) ىسىرىپ تاستاپ، جۇرەك كوزىمەن اقيقاتقا، ءيلاھي ماحابباتقا جانە ىشكى بولمىستى تانۋعا ۇمتىلۋ. سوندىقتان دا ورتا عاسىردا ءومىر سۇرگەن ماۋلانانىڭ ولەڭدەرىندە ۇلتقا، دىنگە، تىلگە بولىنبەۋگە شاقىرعان ولەڭدەر مەن حيكايالاردى ءجيى كەزدەستىرەمىز.
ماۋلانا ءجالالاددين ءرۋميدىڭ تۋعان كۇنىنەن بەرى سەگىز عاسىر وتسە دە، ونىڭ قالدىرعان مۇراسى ەسكىرمەك تۇگىلى، بۇگىنگى جاھاندانعان، قاتىگەزدىك پەن بولىنۋشىلىك بەلەڭ العان الەمدە سۋداي ءسىڭىمدى، اۋاداي قاجەت بولىپ وتىر. اسىرەسە ءبىر تىلدە سويلەپ، ءبىر جەردە ءومىر سۇرەتىن ادامداردىڭ ءبىرىن-ءبىرى تۇسىنبەيتىندىگى مەن تۇسىنۋگە تالپىنبايتىندىعى تۋرالى ولەڭى بۇگىنگى تاڭدا ەرەكشە وزەكتى. ماۋلانا ول تۋرالى بىلاي دەپ جىرلايدى:
ءبىر تىلدە سويلەيتىن ءۇندى مەن تۇرىك تە بولادى،
ءبىر-بىرىنە جات سەكىلدى ەكى تۇرىك تە بولادى.
جۇرەك ءتىلى مەن ۇيلەسىم ءتىلى وزگەشە بولادى،
جۇرەك ءتىلى – ءبىر ءتىلدى بولۋدان ارتىعىراق بولادى.
ماۋلانانىڭ ادامداردى سىرتقى قابىعىنا قاراپ ءبولۋدى سىناپ، ءتىپتى ايىپتاپ، ءاربىر جاننىڭ تۇپكى نەگىزى ءبىر ەكەنىن، ال ادامزاتتىڭ ەڭ اسىل مۇراتى - اقيقاتقا ۇمتىلۋ جانە ءوزىن-ءوزى تانۋ ەكەنىن جىرلايدى.
ماۋلانانىڭ تاعى ءبىر ۇلكەن ەرەكشەلىگى بار. اقىن ادامزاتتى شەكارالارمەن شەكتەمەيدى. ول ادامدى قۇدايدىڭ جەردەگى ەڭ كوركەم تۋىندىسى دەپ ءبىلدى. سول سەبەپتى دە، ادام بالاسىنىڭ ماقساتى — سىرتقى دۇنيەنى وزگەرتۋ ەمەس، ءوز ىشىندەگى قاراڭعىلىقتى جەڭىپ، جۇرەگىن تازارتۋ، ءوزىن-ءوزى تابۋ. ىشكى الەمىڭدى ماحابباتپەن، عىلىممەن، بىلىممەن، ونەرمەن، سۇلۋلىقپەن نۇرلاندىرۋ جانە وسى نۇر ساۋلەلى بىلىمىڭمەن، ونەرىڭمەن ءبولىسۋ. بۇكىل الەم بىلىممەن، ماحابباتپەن، سۇلۋلىقپەن جانە ونەرمەن ماندىرەك تە ساندىرەك دەگەندى تىنباي جىرلايدى.
ماۋلانا ولەڭدەرىندەگى ەكىنشى ماڭىزدى باعىتى - ء«يلاھي ماحاببات» (بۇكىلعالامدىق ماحاببات). ونىڭ ويىنشا، ماحاببات – ادامدى بارلىق تار تۇسىنىكتەردەن، ۇلتشىلدىق پەن توپشىلدىقتان بيىكتەتەتىن جالعىز كۇش. ماحاببات بار جەردە بولىنۋشىلىككە ورىن جوق. ال ماحابباتتى جۇرەكتە سوندىرمەۋ ءۇشىن ءبىلىم، عىلىم، ونەر، ەڭبەك، ادامشىلىق قاجەت.
رۋمي ادامدى ەشقاشان جاتسىنباعان. ول ءۇشىن ءاربىر ادامنىڭ جۇرەگى — اقيقات شىراعى جاناتىن قاسيەتتى مەكەن. «جاراقات — بۇل نۇردىڭ سەنىڭ ىشىڭە ەنەتىن جەرى» دەگەن ءسوزى ارقىلى ول ادامنىڭ باسىنداعى قيىندىقتار مەن ىزدەنىستەردىڭ ءوزى ونى كەمەلدىككە، ءوزىن تانۋعا جەتەلەيتىن جول ەكەنىن كورسەتتى.
ءماۋلانا ءجالالاددين ءرۋميدىڭ ادامزاتقا جولداعان باستى جولداۋى — جۇرەك پەن ماحاببات ءتىلى. جۇرەكپەن سويلەسۋ ءتىلى ءۇشىن اۋدارما قاجەت ەمەس. جۇرەكتىڭ ءتىلىن ۇلتىنا، دىنىنە قاراماستان بارلىق ادام تۇسىنەدى.
ءححى عاسىر — اقپارات تاسقىنىنىڭ، الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى جاساندىلىق پەن جالعىزدىقتىڭ زامانى. سىرتى جىلتىراعان، ءىشى قالتىراعان ءداۋىر: بۇگىنگى ادامدار سىرتقى بەينەسىن (الەۋمەتتىك مارتەبە، برەند، ترەند) ءمىنسىز ەتكىسى كەلەدى، بىراق ىشكى الەمىندە قاۋقارسىز. رۋمي: «سىرتقى دۇنيەڭدى بەزەندىرۋگە سونشا ۋاقىت كەتىردىڭ، ەندى ىشكى الەمىڭە ءۇڭىل، اسىل قازىنا سوندا»، - دەپ، ادامدى ءوزىنىڭ تۇپكى بولمىسىنا نازار اۋدارۋعا شاقىرادى.
رۋمي شىعارماسى – پسيحولوگيالىق ەم. قازىرگى ۋاقىتتا ادامدار اراسىندا دەپرەسسيا، مازاسىزدىق جانە قاتىگەزدىك كوپ. رۋمي كەز كەلگەن ساتسىزدىك پەن قيىندىقتى كۇيزەلىس ەمەس، ءوسۋ نۇكتەسى رەتىندە قابىلداۋعا ۇيرەتەدى.
ءرۋميدىڭ تاعى ءبىر ۇندەۋى – «الەمدى ەمەس، ءوزىڭدى وزگەرت» ءپرينتسيپى. بۇگىنگى تاڭدا كوپتەگەن ادامدار ماكسيماليست كەلەدى، ولار الەمدى بىردەن وزگەرتكىسى كەلەدى. رۋمي عاسىرلار بويى وسىنداي ادامدارعا باعىت بەرۋمەن كەلەدى: «كەشە مەن اقىلدى بولدىم – الەمدى وزگەرتكىم كەلدى. بۇگىن مەن دانامىن – سوندىقتان ءوزىمدى وزگەرتىپ جاتىرمىن»، دەپ جىرلايدى.
ءرۋميدىڭ تاعى ءبىر ۇندەۋى ەركىندىككە، ىشكى ەركىندىككە قاتىستى. كومپلەكستەر مەن قوعامنىڭ قىسىمىنا ۇشىراعان جاس بۋىنعا ءرۋميدىڭ ولەڭدەرى ۇلكەن سەنىم ۇيالاتادى دەگەن ويدامىز. سەن بۇل ءومىردى ەڭبەكتەپ ءوتۋ ءۇشىن ەمەس، قاناتتى بولىپ تۋدىڭ، ەندى نەگە ۇشۋدان باس تارتاسىڭ، دەگەن ساۋالدى توتەسىنەن قويادى. رۋحاني دامۋ ءۇشىن بۇكىل ەركىندىگىڭ ءوز قولىڭدا، ەندى نەگە ونى دۇرىس پايدالانباسقا. بۇل – كۇش-جىگەر سىيلاۋدىڭ ەڭ جوعارعى شىڭى.
ەگو مەن تاكاپپارلىقتان ارىلۋ ماسەلەسىنە رۋمي قاتتى كوڭىل بولەدى. ادامدار اراسىنداعى باسەكەلەستىك پەن «مەنمەندىكتى» رۋمي ماحاببات پەن كىشىپەيىلدىلىك ارقىلى ەمدەۋگە شاقىرادى. ول ادامدى ماتەريالدىق قۇندىلىقتاردىڭ قۇلى بولماۋعا، كەرىسىنشە رۋحاني قۇندىلىقتاردى قاستەرلەۋگە ۇندەيدى.
رۋمي ءدىني دوگمالاردى ەمەس، جۇرەكتى، ماحابباتتى جىرلادى. ول ادامعا «ۇلىسىڭ، سەن – بۇكىل عالامنىڭ بولشەگىسىڭ» دەيدى. «سەن مۇحيتتاعى ءبىر تامشى ەمەسسىڭ، سەن ءبىر تامشىنىڭ ىشىنە سىيىپ كەتكەن تۇتاس مۇحيتسىڭ» دەپ جىرلاۋى ارقىلى ادامزات بالاسىنىڭ ومىرىنە جاڭا ءبىر سەرپىن الىپ كەلدى.
ماۋلانانىڭ ولەڭدەرى – ەسكىرمەيتىن قۇندىلىق. ول ادامزات بالاسىنا ورتاق ماسەلەلەردى جىرلاۋمەن قاتار قاۋىپتى دۇنيەلەردەن قالاي اۋلاق ءجۇرۋدىڭ جولدارىن دا كورسەتىپ كەتتى. الەمدى وزگەرتپەس بۇرىن، ءوزىڭنىڭ ىشكى الەمىڭدەگى سوعىستى، تىنىمسىز تارتىستى توقتاتىپ ءوزىڭدى وزگەرت، رۋحاني دامى. وسىلايشا ءاربىر ادام رۋحاني تۇرعىدان وزگەرسە، قوعام دا وزگەرەدى. قوعام وزگەرسە، مەملەكەت تە وزگەرەدى.
عاليا قامباربەكوۆا
شىعىستانۋشى
