Moŋǧoldar däuırınde Kışı Aziiada ömır sürgen parsy aqyny Jäläladdin Mūhamed Rumidıŋ ädebi mūrasy nesımen qūndy? Orta ǧasyr aqyny – adamnyŋ dertın de, dauasyn da jyrlaǧan ǧaryştyq qūdıret iesı. Ürkınşılıkte ömır sürıp, adamzattyq qūndylyqty jyrlaudyŋ syry nede?
Parsynyŋ tanymal aqyny Jäläladin Mūhamed Rumidıŋ tuǧan künı 30 qyrküiek künıne sai keledı. Būl künı Balhte düniege kelıp Şyǧys Rum atalyp ketken aimaqta (bügıngı Koniiada) tūraqtap, osy qalada qaitys bolǧan aqynnyŋ tuǧan künın İranda, Türkiiada, Auǧanstan men Täjıkstanda erekşe atap ötedı. Moŋǧoldar däuırınde ömır sürgen aqynnyŋ ädebi mūrasy zerteuşıler tarapynan ärqaşan ülken qyzyǧuşylyq tudyrǧan.
Qiyn kezeŋde ömır sürgen Rumi moŋǧol şapqynşylyǧy kezınde aman qalyp qana qoimai tamaşa tuyndylaryn jazǧandyǧymen de erekşelenedı. Būl däuırde öleŋ jazbaq tūrmaq bas qaiǧy bolǧandyǧy köptegen tarihi derekterden belgılı. Şyndyǧynda moŋǧol şapqynşylyǧy kezınde halyqtyŋ köbısı şyǧystan batysqa jer audaryp bas sauǧalaǧan auyr kezeŋ boldy. Tynyş aimaqtardy panalauǧa mäjbür bolǧan dürmekpen Mekkege baryp qajylyq jasap, sodan Koniia jerıne kelıp tūraqtaǧan Maulana-Rumi osy aimaqtyŋ atyna qarai Rumi atanady. Sondyqtan da keide Jäläladdin Mūhammed Balhi dep jazsa, bırde Rumi dep te jazylady. Bügıngı taŋda aqynnyŋ nyspysyna qarap Auǧanstan jūrtynan bastalatyn talas Türkiia halqyna deiıngı aralyqty qamtidy. Maulana bızdıŋ aqyn dep talasatyn elderdıŋ sanynyŋ köptıgı Rumidıŋ bır hikaiasyn eske tüsıredı.
Hikaianyŋ qysqaşa mazmūny mynadai. Tört jolauşy (parsy, arab, türık jäne rumdyq) bırge sapar şegıp bara jatady. Jolda bır jomart jan olarǧa jaqsylyq jasap, bır dirham (tiyn aqşa) beredı.
Parsy jıgıt «Kelıŋder, būl aqşaǧa ängur (parsyşa jüzım) satyp alaiyq»,- deidı. Arab aşulanyp «Joq! Men ängur qalamaimyn, maǧan inab (arabşa – jüzım) kerek!» - dep qarsy şyǧady. Türık bolsa «Joq, maǧan ängur de, inab ta kerek emes, men üzım (türıkşe – jüzım) alǧym kelıp tūr!» - deidı. Rumdyq ta öz degenınen qaitpai: «Būlaryŋnyŋ eşqaisysy emes, bız istafil (grekşe/rumşa – jüzım) satyp aluymyz kerek!» - dep talasady.
Olar bır-bırınıŋ tılın jetkılıktı tüsınbegendıkten, ärqaisysy ärtürlı närsenı sūrap tūr dep oilaidy. Osylaişa söz talasy ülken ūrysqa ūlasyp, bır-bırımen jaǧalasyp, jūdyryqtasa ketedı. Däl osy sätte ol jerden tört tıldı de jetık bıletın bır danyşpan ötıp bara jatady. Ol törteuınıŋ de negızınen bır ǧana närsenı (jüzım jemısın) qalap tūrǧanyn, bıraq ony öz tılderınde ärtürlı atap jatqanyn bırden tüsınedı. Danyşpan aqşany qoldarynan alyp, bazardan jüzım satyp äkelıp, aldaryna qoiady. Jüzımdı körgen törteuı de mäz-meiram bolyp, bosqa töbeleskenderın ūǧady.
Bügıngı taŋda Maulana bızdıŋ aqyn dep talasatyn elderdıŋ tartysy da tura osy sekıldı. Bärıne keregı Maulana aqynnyŋ ǧajap aqyl-keŋesterı men ǧibraty mol öleŋderı bolsa kerek. Adamzat balasy ruhani äŋgımenı qajet etetını sözsız. Kündelıktı ömırdı bız ony eskermeuımız de sezınbeuımız mümkın, bıraq bırşama uaqyt ötken soŋ ruhani şöl qysqanda tura jaŋaǧy tört adam sekıldı bärımızdıŋ janymyz bır närsenı qalaidy. Ol meiırım, mahabbat, şynaiylyq, dostyq jäne osy sözderdı tolyqtyratyn barlyq sezımder. Osy sezımderdıŋ bärın tolyq tüsındıretın jäne ony qolǧa tüsıru üşın ne ısteu kerektıgın üiretetın, ruhani şöldı basatyn dünielerdı Maulananyŋ ädebi mūrasynan kezdestıruge bolady.
Bügıngı künde Rumidıŋ adamzat balasyna aitqan negızgı joldauy, basty ündeuı ne edı degen sūraqty özımızge qoiamyz. Maulanyŋ basty ündeuı — syrtqy aiyrmaşylyqtardy (dın, ūlt, näsıl, tıl) ysyryp tastap, jürek közımen aqiqatqa, ilähi mahabbatqa jäne ışkı bolmysty tanuǧa ūmtylu. Sondyqtan da orta ǧasyrda ömır sürgen Maulananyŋ öleŋderınde ūltqa, dınge, tılge bölınbeuge şaqyrǧan öleŋder men hikaialardy jiı kezdestıremız.
Maulana Jäläladdin Rumidıŋ tuǧan künınen berı segız ǧasyr ötse de, onyŋ qaldyrǧan mūrasy eskırmek tügılı, bügıngı jahandanǧan, qatygezdık pen bölınuşılık beleŋ alǧan älemde sudai sıŋımdı, auadai qajet bolyp otyr. Äsırese bır tılde söilep, bır jerde ömır süretın adamdardyŋ bırın-bırı tüsınbeitındıgı men tüsınuge talpynbaityndyǧy turaly öleŋı bügıngı taŋda erekşe özektı. Maulana ol turaly bylai dep jyrlaidy:
Bır tılde söileitın ündı men türık te bolady,
Bır-bırıne jat sekıldı ekı türık te bolady.
Jürek tılı men üilesım tılı özgeşe bolady,
Jürek tılı – bır tıldı boludan artyǧyraq bolady.
Maulananyŋ adamdardy syrtqy qabyǧyna qarap böludı synap, tıptı aiyptap, ärbır jannyŋ tüpkı negızı bır ekenın, al adamzattyŋ eŋ asyl mūraty - aqiqatqa ūmtylu jäne özın-özı tanu ekenın jyrlaidy.
Maulananyŋ taǧy bır ülken erekşelıgı bar. Aqyn adamzatty şekaralarmen şektemeidı. Ol adamdy qūdaidyŋ jerdegı eŋ körkem tuyndysy dep bıldı. Sol sebeptı de, adam balasynyŋ maqsaty — syrtqy dünienı özgertu emes, öz ışındegı qaraŋǧylyqty jeŋıp, jüregın tazartu, özın-özı tabu. Işkı älemıŋdı mahabbatpen, ǧylymmen, bılımmen, önermen, sūlulyqpen nūrlandyru jäne osy nūr säulelı bılımıŋmen, önerıŋmen bölısu. Bükıl älem bılımmen, mahabbatpen, sülulyqpen jäne önermen mändırek te sändırek degendı tynbai jyrlaidy.
Maulana öleŋderındegı ekınşı maŋyzdy baǧyty - «ilähi mahabbat» (Bükılǧalamdyq mahabbat). Onyŋ oiynşa, mahabbat – adamdy barlyq tar tüsınıkterden, ūltşyldyq pen topşyldyqtan biıktetetın jalǧyz küş. Mahabbat bar jerde bölınuşılıkke oryn joq. Al mahabbatty jürekte söndırmeu üşın bılım, ǧylym, öner, eŋbek, adamşylyq qajet.
Rumi adamdy eşqaşan jatsynbaǧan. Ol üşın ärbır adamnyŋ jüregı — aqiqat şyraǧy janatyn qasiettı meken. «Jaraqat — būl nūrdyŋ senıŋ ışıŋe enetın jerı» degen sözı arqyly ol adamnyŋ basyndaǧy qiyndyqtar men ızdenısterdıŋ özı ony kemeldıkke, özın tanuǧa jeteleitın jol ekenın körsettı.
Mäulana Jäläladdin Rumidıŋ adamzatqa joldaǧan basty joldauy — jürek pen mahabbat tılı. Jürekpen söilesu tılı üşın audarma qajet emes. Jürektıŋ tılın ūltyna, dınıne qaramastan barlyq adam tüsınedı.
HHI ǧasyr — aqparat tasqynynyŋ, äleumettık jelılerdegı jasandylyq pen jalǧyzdyqtyŋ zamany. Syrty jyltyraǧan, ışı qaltyraǧan däuır: Bügıngı adamdar syrtqy beinesın (äleumettık märtebe, brend, trend) mınsız etkısı keledı, bıraq ışkı älemınde qauqarsyz. Rumi: «Syrtqy dünieŋdı bezendıruge sonşa uaqyt ketırdıŋ, endı ışkı älemıŋe üŋıl, asyl qazyna sonda», - dep, adamdy özınıŋ tüpkı bolmysyna nazar audaruǧa şaqyrady.
Rumi şyǧarmasy – psihologiialyq em. Qazırgı uaqytta adamdar arasynda depressiia, mazasyzdyq jäne qatygezdık köp. Rumi kez kelgen sätsızdık pen qiyndyqty küizelıs emes, ösu nüktesı retınde qabyldauǧa üiretedı.
Rumidıŋ taǧy bır ündeuı – «Älemdı emes, özıŋdı özgert» prinsipı. Bügıngı taŋda köptegen adamdar maksimalist keledı, olar älemdı bırden özgertkısı keledı. Rumi ǧasyrlar boiy osyndai adamdarǧa baǧyt berumen keledı: «Keşe men aqyldy boldym – älemdı özgertkım keldı. Bügın men danamyn – sondyqtan özımdı özgertıp jatyrmyn», dep jyrlaidy.
Rumidıŋ taǧy bır ündeuı erkındıkke, ışkı erkındıkke qatysty. Komplekster men qoǧamnyŋ qysymyna ūşyraǧan jas buynǧa Rumidıŋ öleŋderı ülken senım ūialatady degen oidamyz. Sen būl ömırdı eŋbektep ötu üşın emes, qanatty bolyp tudyŋ, endı nege ūşudan bas tartasyŋ, degen saualdy tötesınen qoiady. Ruhani damu üşın bükıl erkındıgıŋ öz qolyŋda, endı nege ony dūrys paidalanbasqa. Būl – küş-jıger syilaudyŋ eŋ joǧarǧy şyŋy.
Ego men täkäpparlyqtan arylu mäselesıne Rumi qatty köŋıl böledı. Adamdar arasyndaǧy bäsekelestık pen «menmendıktı» Rumi mahabbat pen kışıpeiıldılık arqyly emdeuge şaqyrady. Ol adamdy materialdyq qūndylyqtardyŋ qūly bolmauǧa, kerısınşe ruhani qūndylyqtardy qasterleuge ündeidı.
Rumi dıni dogmalardy emes, jürektı, mahabbatty jyrlady. Ol adamǧa «ūlysyŋ, sen – bükıl ǧalamnyŋ bölşegısıŋ» deidı. «Sen mūhittaǧy bır tamşy emessıŋ, sen bır tamşynyŋ ışıne syiyp ketken tūtas mūhitsyŋ» dep jyrlauy arqyly adamzat balasynyŋ ömırıne jaŋa bır serpın alyp keldı.
Maulananyŋ öleŋderı – eskırmeitın qūndylyq. Ol adamzat balasyna ortaq mäselelerdı jyrlaumen qatar qauıptı dünielerden qalai aulaq jürudıŋ joldaryn da körsetıp kettı. Älemdı özgertpes būryn, özıŋnıŋ ışkı älemıŋdegı soǧysty, tynymsyz tartysty toqtatyp özıŋdı özgert, ruhani damy. Osylaişa ärbır adam ruhani tūrǧydan özgerse, qoǧam da özgeredı. Qoǧam özgerse, memleket te özgeredı.
Ǧaliia Qambarbekova
şyǧystanuşy
